अहल्यासंगमं चेह तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् शृणु सम्यङ् मुनिश्रेष्ठ तत्र वृत्तम् इदं यथा ॥
ahalyāsaṃgamaṃ ceha tīrthaṃ trailokyapāvanam śṛṇu samyaṅ muniśreṣṭha tatra vṛttam idaṃ yathā //
कौतुकेनातिमहता मया पूर्वं मुनीश्वर सृष्टा कन्या बहुविधा रूपवत्यो गुणान्विताः ॥
kautukenātimahatā mayā pūrvaṃ munīśvara sṛṣṭā kanyā bahuvidhā rūpavatyo guṇānvitāḥ //
तासाम् एकां श्रेष्ठतमां निर्ममे शुभलक्षणाम् तां बालां चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वा रूपगुणान्विताम् ॥
tāsām ekāṃ śreṣṭhatamāṃ nirmame śubhalakṣaṇām tāṃ bālāṃ cārusarvāṅgīṃ dṛṣṭvā rūpaguṇānvitām //
को वास्याः पोषणे शक्त इति मे बुद्धिर् आविशत् न दैत्यानां सुराणां च न मुनीनां तथैव च ॥
ko vāsyāḥ poṣaṇe śakta iti me buddhir āviśat na daityānāṃ surāṇāṃ ca na munīnāṃ tathaiva ca //
नास्त्य् अस्याः पोषणे शक्तिर् इति मे बुद्धिर् अन्वभूत् गुणज्येष्ठाय विप्राय तपोयुक्ताय धीमते ॥
nāsty asyāḥ poṣaṇe śaktir iti me buddhir anvabhūt guṇajyeṣṭhāya viprāya tapoyuktāya dhīmate //
सर्वलक्षणयुक्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने गौतमाय महाप्राज्ञाम् अददां पोषणाय ताम् ॥
sarvalakṣaṇayuktāya vedavedāṅgavedine gautamāya mahāprājñām adadāṃ poṣaṇāya tām //
पालयस्व मुनिश्रेष्ठ यावद् आप्स्यति यौवनम् यौवनस्थां पुनः साध्वीम् आनयेथा ममान्तिकम् ॥
pālayasva muniśreṣṭha yāvad āpsyati yauvanam yauvanasthāṃ punaḥ sādhvīm ānayethā mamāntikam //
एवम् उक्त्वा गौतमाय प्रादां कन्यां सुमध्यमाम् ताम् आदाय मुनिश्रेष्ठ तपसा हतकल्मषः ॥
evam uktvā gautamāya prādāṃ kanyāṃ sumadhyamām tām ādāya muniśreṣṭha tapasā hatakalmaṣaḥ //
तां पोषयित्वा विधिवद् अलंकृत्य ममान्तिकम् निर्विकारो मुनिश्रेष्ठो ह्य् अहल्याम् आनयत् तदा ॥
tāṃ poṣayitvā vidhivad alaṃkṛtya mamāntikam nirvikāro muniśreṣṭho hy ahalyām ānayat tadā //
तां दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे शक्राग्निवरुणादयः मम देया सुरेशान इत्य् ऊचुस् ते पृथक् पृथक् ॥
tāṃ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve śakrāgnivaruṇādayaḥ mama deyā sureśāna ity ūcus te pṛthak pṛthak //
तथैव मुनयः साध्या दानवा यक्षराक्षसाः तान् सर्वान् आगतान् दृष्ट्वा कन्यार्थम् अथ संगतान् ॥
tathaiva munayaḥ sādhyā dānavā yakṣarākṣasāḥ tān sarvān āgatān dṛṣṭvā kanyārtham atha saṃgatān //
इन्द्रस्य तु विशेषेण महांश् चाभूत् तदा ग्रहः गौतमस्य तु माहात्म्यं गाम्भीर्यं धैर्यम् एव च ॥
indrasya tu viśeṣeṇa mahāṃś cābhūt tadā grahaḥ gautamasya tu māhātmyaṃ gāmbhīryaṃ dhairyam eva ca //
स्मृत्वा सुविस्मितो भूत्वा ममैवम् अभवत् सुधीः देयेयं गौतमायैव नान्ययोग्या शुभानना ॥
smṛtvā suvismito bhūtvā mamaivam abhavat sudhīḥ deyeyaṃ gautamāyaiva nānyayogyā śubhānanā //
तस्माऐ एव तु तां दास्ये तथाप्य् एवम् अचिन्तयम् सर्वेषां च मतिर् धैर्यं मथितं बालयानया ॥
tasmāai eva tu tāṃ dāsye tathāpy evam acintayam sarveṣāṃ ca matir dhairyaṃ mathitaṃ bālayānayā //
अहल्येति सुरैः प्रोक्तं मया च ऋषिभिस् तदा देवान् ऋषींस् तदा वीक्ष्य मया तत्रोक्तम् उच्चकैः ॥
ahalyeti suraiḥ proktaṃ mayā ca ṛṣibhis tadā devān ṛṣīṃs tadā vīkṣya mayā tatroktam uccakaiḥ //
तस्मै सा दीयते सुभ्रूर् यः पृथिव्याः प्रदक्षिणाम् कृत्वोपतिष्ठते पूर्वं न चान्यस्मै पुनः पुनः ॥
tasmai sā dīyate subhrūr yaḥ pṛthivyāḥ pradakṣiṇām kṛtvopatiṣṭhate pūrvaṃ na cānyasmai punaḥ punaḥ //
ततः सर्वे सुरगणाः श्रुत्वा वाक्यं मयेरितम् अहल्यार्थं सुरा जग्मुः पृथिव्याश् च प्रदक्षिणे ॥
tataḥ sarve suragaṇāḥ śrutvā vākyaṃ mayeritam ahalyārthaṃ surā jagmuḥ pṛthivyāś ca pradakṣiṇe //
गतेषु सुरसंघेषु गौतमो ऽपि मुनीश्वर प्रयत्नम् अकरोत् किंचिद् अहल्यार्थम् इमं तथा ॥
gateṣu surasaṃgheṣu gautamo 'pi munīśvara prayatnam akarot kiṃcid ahalyārtham imaṃ tathā //
एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् सुरभिः सर्वकामधुक् अर्धप्रसूता ह्य् अभवत् तां ददर्श स गौतमः ॥
etasminn antare brahman surabhiḥ sarvakāmadhuk ardhaprasūtā hy abhavat tāṃ dadarśa sa gautamaḥ //
तस्याः प्रदक्षिणं चक्रे इयम् उर्वीति संस्मरन् लिङ्गस्य च सुरेशस्य प्रदक्षिणम् अथाकरोत् ॥
tasyāḥ pradakṣiṇaṃ cakre iyam urvīti saṃsmaran liṅgasya ca sureśasya pradakṣiṇam athākarot //
तयोः प्रदक्षिणं कृत्वा गौतमो मुनिसत्तमः सर्वेषां चैव देवानाम् एकं चापि प्रदक्षिणम् ॥
tayoḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā gautamo munisattamaḥ sarveṣāṃ caiva devānām ekaṃ cāpi pradakṣiṇam //
नैवाभवद् भुवो गन्तुः संजातं द्वितयं मम एवं निश्चित्य स मुनिर् ममान्तिकम् अथाभ्यगात् ॥
naivābhavad bhuvo gantuḥ saṃjātaṃ dvitayaṃ mama evaṃ niścitya sa munir mamāntikam athābhyagāt //
नमस्कृत्वाब्रवीद् वाक्यं गौतमो मां महामतिः कमलासन विश्वात्मन् नमस् ते ऽस्तु पुनः पुनः ॥
namaskṛtvābravīd vākyaṃ gautamo māṃ mahāmatiḥ kamalāsana viśvātman namas te 'stu punaḥ punaḥ //
प्रदक्षिणीकृता ब्रह्मन् मयेयं वसुधाखिला यद् अत्र युक्तं देवेश जानीते तद् भवान् स्वयम् ॥
pradakṣiṇīkṛtā brahman mayeyaṃ vasudhākhilā yad atra yuktaṃ deveśa jānīte tad bhavān svayam //
मया तु ध्यानयोगेन ज्ञात्वा गौतमम् अब्रवम् तवैव दीयते सुभ्रूः प्रदक्षिणम् इदं कृतम् ॥
mayā tu dhyānayogena jñātvā gautamam abravam tavaiva dīyate subhrūḥ pradakṣiṇam idaṃ kṛtam //
धर्मं जानीहि विप्रर्षे दुर्ज्ञेयं निगमैर् अपि अर्धप्रसूता सुरभिः सप्तद्वीपवती मही ॥
dharmaṃ jānīhi viprarṣe durjñeyaṃ nigamair api ardhaprasūtā surabhiḥ saptadvīpavatī mahī //
कृता प्रदक्षिणा तस्याः पृथिव्याः सा कृता भवेत् लिङ्गं प्रदक्षिणीकृत्य तद् एव फलम् आप्नुयात् ॥
kṛtā pradakṣiṇā tasyāḥ pṛthivyāḥ sā kṛtā bhavet liṅgaṃ pradakṣiṇīkṛtya tad eva phalam āpnuyāt //
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मुने गौतम सुव्रत तुष्टो ऽहं तव धैर्येण ज्ञानेन तपसा तथा ॥
tasmāt sarvaprayatnena mune gautama suvrata tuṣṭo 'haṃ tava dhairyeṇa jñānena tapasā tathā //
दत्तेयम् ऋषिशार्दूल कन्या लोकवरा मया इत्य् उक्त्वाहं गौतमाय अहल्याम् अददां मुने ॥
datteyam ṛṣiśārdūla kanyā lokavarā mayā ity uktvāhaṃ gautamāya ahalyām adadāṃ mune //
जाते विवाहे ते देवाः कृत्वेलायाः प्रदक्षिणम् शनैः शनैर् अथागत्य ददृशुः सर्व एव ते ॥
jāte vivāhe te devāḥ kṛtvelāyāḥ pradakṣiṇam śanaiḥ śanair athāgatya dadṛśuḥ sarva eva te //
तं गौतमम् अहल्यां च दांपत्यं प्रीतिवर्धनम् ते चागत्याथ पश्यन्तो विस्मिताश् चाभवन् सुराः ॥
taṃ gautamam ahalyāṃ ca dāṃpatyaṃ prītivardhanam te cāgatyātha paśyanto vismitāś cābhavan surāḥ //
अतिक्रान्ते विवाहे तु सुराः सर्वे दिवं ययुः समत्सरः शचीभर्ता ताम् ईक्ष्य च दिवं ययौ ॥
atikrānte vivāhe tu surāḥ sarve divaṃ yayuḥ samatsaraḥ śacībhartā tām īkṣya ca divaṃ yayau //
ततः प्रीतमनास् तस्मै गौतमाय महात्मने प्रादां ब्रह्मगिरिं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम् ॥
tataḥ prītamanās tasmai gautamāya mahātmane prādāṃ brahmagiriṃ puṇyaṃ sarvakāmapradaṃ śubham //
अहल्यायां मुनिश्रेष्ठो रेमे तत्र स गौतमः गौतमस्य कथां पुण्यां श्रुत्वा शक्रस् त्रिविष्टपे ॥
ahalyāyāṃ muniśreṣṭho reme tatra sa gautamaḥ gautamasya kathāṃ puṇyāṃ śrutvā śakras triviṣṭape //
तम् आश्रमं तं च मुनिं तस्य भार्याम् अनिन्दिताम् भूत्वा ब्राह्मणवेषेण द्रष्टुम् आगाच् छतक्रतुः ॥
tam āśramaṃ taṃ ca muniṃ tasya bhāryām aninditām bhūtvā brāhmaṇaveṣeṇa draṣṭum āgāc chatakratuḥ //
स दृष्ट्वा भवनं तस्य भार्यां च विभवं तथा पापीयसीं मतिं कृत्वा अहल्यां समुदैक्षत ॥
sa dṛṣṭvā bhavanaṃ tasya bhāryāṃ ca vibhavaṃ tathā pāpīyasīṃ matiṃ kṛtvā ahalyāṃ samudaikṣata //
नात्मानं न परं देशं कालं शापाद् ऋषेर् भयम् न बुबोध तदा वत्स कामाकृष्टः शतक्रतुः ॥
nātmānaṃ na paraṃ deśaṃ kālaṃ śāpād ṛṣer bhayam na bubodha tadā vatsa kāmākṛṣṭaḥ śatakratuḥ //
तद्ध्यानपरमो नित्यं सुरराज्येन गर्वितः संतप्ताङ्गः कथं कुर्यां प्रवेशो मे कथं भवेत् ॥
taddhyānaparamo nityaṃ surarājyena garvitaḥ saṃtaptāṅgaḥ kathaṃ kuryāṃ praveśo me kathaṃ bhavet //
एवं वसन् विप्ररूपो नान्तरं त्व् अध्यगच्छत स कदाचिन् महाप्राज्ञः कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ॥
evaṃ vasan viprarūpo nāntaraṃ tv adhyagacchata sa kadācin mahāprājñaḥ kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām //
सहितो गौतमः शिष्यैर् निर्गतश् चाश्रमाद् बहिः आश्रमं गौतमीं विप्रान् धान्यानि विविधानि च ॥
sahito gautamaḥ śiṣyair nirgataś cāśramād bahiḥ āśramaṃ gautamīṃ viprān dhānyāni vividhāni ca //
द्रष्टुं गतो मुनिवर इन्द्रस् तं समुदैक्षत इदम् अन्तरम् इत्य् उक्त्वा चक्रे कार्यं मनःप्रियम् ॥
draṣṭuṃ gato munivara indras taṃ samudaikṣata idam antaram ity uktvā cakre kāryaṃ manaḥpriyam //
रूपं कृत्वा गौतमस्य प्रियेप्सुः स शतक्रतुः तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीम् अहल्यां वाक्यम् अब्रवीत् ॥
rūpaṃ kṛtvā gautamasya priyepsuḥ sa śatakratuḥ tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīm ahalyāṃ vākyam abravīt //
आकृष्टो ऽहं तव गुणै रूपं स्मृत्वा स्खलत्पदः इति ब्रुवन् हसन् हस्तम् आदायान्तः समाविशत् ॥
ākṛṣṭo 'haṃ tava guṇai rūpaṃ smṛtvā skhalatpadaḥ iti bruvan hasan hastam ādāyāntaḥ samāviśat //
न बुबोध त्व् अहल्या तं जारं मेने तु गौतमम् रममाणा यथासौख्यं प्रागाच् छिष्यैः स गौतमः ॥
na bubodha tv ahalyā taṃ jāraṃ mene tu gautamam ramamāṇā yathāsaukhyaṃ prāgāc chiṣyaiḥ sa gautamaḥ //
आगच्छन्तं नित्यम् एव अहल्या प्रियवादिनी प्रतियाति प्रियं वक्ति तोषयन्ती च तं गुणैः ॥
āgacchantaṃ nityam eva ahalyā priyavādinī pratiyāti priyaṃ vakti toṣayantī ca taṃ guṇaiḥ //
ताम् अदृष्ट्वा महाप्राज्ञो मेने तन् महद् अद्भुतम् द्वारस्थितं मुनिश्रेष्ठं सर्वे पश्यन्ति नारद ॥
tām adṛṣṭvā mahāprājño mene tan mahad adbhutam dvārasthitaṃ muniśreṣṭhaṃ sarve paśyanti nārada //
अग्निहोत्रस्य शालाया रक्षिणो गृहकर्मिणः ऊचुर् मुनिवरं भीता गौतमं विस्मयान्विताः ॥
agnihotrasya śālāyā rakṣiṇo gṛhakarmiṇaḥ ūcur munivaraṃ bhītā gautamaṃ vismayānvitāḥ //
भगवन् किम् इदं चित्रं बहिर् अन्तश् च दृश्यसे प्रिययान्तः प्रविष्टो ऽसि तथैव च बहिर् भवान् अहो तपःप्रभावो ऽयं नानारूपधरो भवान् ॥
bhagavan kim idaṃ citraṃ bahir antaś ca dṛśyase priyayāntaḥ praviṣṭo 'si tathaiva ca bahir bhavān aho tapaḥprabhāvo 'yaṃ nānārūpadharo bhavān //
तच् छ्रुत्वा विस्मितस् त्व् अन्तः प्रविष्टः को नु तिष्ठति प्रिये अहल्ये भवति किं मां न प्रतिभाषसे इत्य् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा अहल्या जारम् अब्रवीत् ॥
tac chrutvā vismitas tv antaḥ praviṣṭaḥ ko nu tiṣṭhati priye ahalye bhavati kiṃ māṃ na pratibhāṣase ity ṛṣer vacanaṃ śrutvā ahalyā jāram abravīt //
को भवान् मुनिरूपेण पापं त्वं कृतवान् असि इति ब्रुवती शयनाद् उत्थिता सत्वरं भयात् ॥
ko bhavān munirūpeṇa pāpaṃ tvaṃ kṛtavān asi iti bruvatī śayanād utthitā satvaraṃ bhayāt //
स चापि पापकृच् छक्रो बिडालो ऽभून् मुनेर् भयात् त्रस्तां च विकृतां दृष्ट्वा स्वप्रियां दूषितां तदा ॥
sa cāpi pāpakṛc chakro biḍālo 'bhūn muner bhayāt trastāṃ ca vikṛtāṃ dṛṣṭvā svapriyāṃ dūṣitāṃ tadā //
उवाच स मुनिः कोपात् किम् इदं साहसं कृतम् इति ब्रुवन्तं भर्तारं सापि नोवाच लज्जिता ॥
uvāca sa muniḥ kopāt kim idaṃ sāhasaṃ kṛtam iti bruvantaṃ bhartāraṃ sāpi novāca lajjitā //
अन्वेषयंस् तु तं जारं बिडालं ददृशे मुनिः को भवान् इति तं प्राह भस्मीकुर्यां मृषावदन् ॥
anveṣayaṃs tu taṃ jāraṃ biḍālaṃ dadṛśe muniḥ ko bhavān iti taṃ prāha bhasmīkuryāṃ mṛṣāvadan //
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चैवम् आह शचीपतिः शचीभर्ता पुरां भेत्ता तपोधन पुरुष्टुतः ॥
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā caivam āha śacīpatiḥ śacībhartā purāṃ bhettā tapodhana puruṣṭutaḥ //
ममेदं पापम् आपन्नं सत्यम् उक्तं मयानघ महद्विगर्हितं कर्म कृतवान् अस्म्य् अहं मुने ॥
mamedaṃ pāpam āpannaṃ satyam uktaṃ mayānagha mahadvigarhitaṃ karma kṛtavān asmy ahaṃ mune //
स्मरसायकनिर्भिन्नहृदयाः किं न कुर्वते ब्रह्मन् मयि महापापे क्षमस्व करुणानिधे ॥
smarasāyakanirbhinnahṛdayāḥ kiṃ na kurvate brahman mayi mahāpāpe kṣamasva karuṇānidhe //
सन्तः कृतापराधे ऽपि न रौक्ष्यं जातु कुर्वते निशम्य तद् वचो विप्रो हरिम् आह रुषान्वितः ॥
santaḥ kṛtāparādhe 'pi na raukṣyaṃ jātu kurvate niśamya tad vaco vipro harim āha ruṣānvitaḥ //
भगभक्त्या कृतं पापं सहस्रभगवान् भव ताम् अप्य् आह मुनिः कोपात् त्वं च शुष्कनदी भव ॥
bhagabhaktyā kṛtaṃ pāpaṃ sahasrabhagavān bhava tām apy āha muniḥ kopāt tvaṃ ca śuṣkanadī bhava //
ततः प्रसादयाम् आस कथयन्ती तदाकृतिम् ॥
tataḥ prasādayām āsa kathayantī tadākṛtim //
मनसाप्य् अन्यपुरुषं पापिष्ठाः कामयन्ति याः अक्षयान् यान्ति नरकांस् तासां सर्वे ऽपि पूर्वजाः ॥
manasāpy anyapuruṣaṃ pāpiṣṭhāḥ kāmayanti yāḥ akṣayān yānti narakāṃs tāsāṃ sarve 'pi pūrvajāḥ //
भूत्वा प्रसन्नो भगवन्न् अवधारय मद्वचः तव रूपेण चागत्य माम् अगात् साक्षिणस् त्व् इमे ॥
bhūtvā prasanno bhagavann avadhāraya madvacaḥ tava rūpeṇa cāgatya mām agāt sākṣiṇas tv ime //
तथेति रक्षिणः प्रोचुर् अहल्या सत्यवादिनी ध्यानेनापि मुनिर् ज्ञात्वा शान्तः प्राह पतिव्रताम् ॥
tatheti rakṣiṇaḥ procur ahalyā satyavādinī dhyānenāpi munir jñātvā śāntaḥ prāha pativratām //
यदा तु संगता भद्रे गौतम्या सरिदीशया नदी भूत्वा पुना रूपं प्राप्स्यसे प्रियकृन् मम ॥
yadā tu saṃgatā bhadre gautamyā saridīśayā nadī bhūtvā punā rūpaṃ prāpsyase priyakṛn mama //
इत्य् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे पतिव्रता तया तु संगता देव्या अहल्या गौतमप्रिया ॥
ity ṛṣer vacanaṃ śrutvā tathā cakre pativratā tayā tu saṃgatā devyā ahalyā gautamapriyā //
पुनस् तद् रूपम् अभवद् यन् मया निर्मितं पुरा ततः कृताञ्जलिपुटः सुरराट् प्राह गौतमम् ॥
punas tad rūpam abhavad yan mayā nirmitaṃ purā tataḥ kṛtāñjalipuṭaḥ surarāṭ prāha gautamam //
मां पाहि मुनिशार्दूल पापिष्ठं गृहम् आगतम् पादयोः पतितं दृष्ट्वा कृपया प्राह गौतमः ॥
māṃ pāhi muniśārdūla pāpiṣṭhaṃ gṛham āgatam pādayoḥ patitaṃ dṛṣṭvā kṛpayā prāha gautamaḥ //
गौतमीं गच्छ भद्रं ते स्नानं कुरु पुरंदर क्षणान् निर्धूतपापस् त्वं सहस्राक्षो भविष्यसि ॥
gautamīṃ gaccha bhadraṃ te snānaṃ kuru puraṃdara kṣaṇān nirdhūtapāpas tvaṃ sahasrākṣo bhaviṣyasi //
उभयं विस्मयकरं दृष्टवान् अस्मि नारद अहल्यायाः पुनर्भावं शचीभर्ता सहस्रदृक् ॥
ubhayaṃ vismayakaraṃ dṛṣṭavān asmi nārada ahalyāyāḥ punarbhāvaṃ śacībhartā sahasradṛk //
ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अहल्यासंगमं शुभम् इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrtham ahalyāsaṃgamaṃ śubham indratīrtham iti khyātaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām //