कमण्डलुस्थिता देवी तव पुण्यविवर्धिनी यथा मर्त्यं गता नाथ तन् मे विस्तरतो वद ॥
kamaṇḍalusthitā devī tava puṇyavivardhinī yathā martyaṃ gatā nātha tan me vistarato vada //
बलिर् नाम महादैत्यो देवारिर् अपराजितः धर्मेण यशसा चैव प्रजासंरक्षणेन च ॥
balir nāma mahādaityo devārir aparājitaḥ dharmeṇa yaśasā caiva prajāsaṃrakṣaṇena ca //
गुरुभक्त्या च सत्येन वीर्येण च बलेन च त्यागेन क्षमया चैव त्रैलोक्ये नोपमीयते ॥
gurubhaktyā ca satyena vīryeṇa ca balena ca tyāgena kṣamayā caiva trailokye nopamīyate //
तस्यर्द्धिम् उन्नतां दृष्ट्वा देवाश् चिन्तापरायणाः मिथः समूचुर् अमरा जेष्यामो वै कथं बलिम् ॥
tasyarddhim unnatāṃ dṛṣṭvā devāś cintāparāyaṇāḥ mithaḥ samūcur amarā jeṣyāmo vai kathaṃ balim //
तस्मिञ् शासति राज्यं तु त्रैलोक्यं हतकण्टकम् नारयो व्याधयो वापि नाधयो वा कथंचन ॥
tasmiñ śāsati rājyaṃ tu trailokyaṃ hatakaṇṭakam nārayo vyādhayo vāpi nādhayo vā kathaṃcana //
अनावृष्टिर् अधर्मो वा नास्तिशब्दो न दुर्जनः स्वप्ने ऽपि नैव दृश्येत बलौ राज्यं प्रशासति ॥
anāvṛṣṭir adharmo vā nāstiśabdo na durjanaḥ svapne 'pi naiva dṛśyeta balau rājyaṃ praśāsati //
तस्योन्नतिशरैर् भग्नाः कीर्तिखड्गद्विधाकृताः तस्याज्ञाशक्तिभिन्नाङ्गा देवाः शर्म न लेभिरे ॥
tasyonnatiśarair bhagnāḥ kīrtikhaḍgadvidhākṛtāḥ tasyājñāśaktibhinnāṅgā devāḥ śarma na lebhire //
ततः संमन्त्रयाम् आसुः कृत्वा मात्सर्यम् अग्रतः तद्यशोग्निप्रदीप्ताङ्गा विष्णुं जग्मुः सुविह्वलाः ॥
tataḥ saṃmantrayām āsuḥ kṛtvā mātsaryam agrataḥ tadyaśognipradīptāṅgā viṣṇuṃ jagmuḥ suvihvalāḥ //
आर्ताः स्म गतसत्त्वाः स्म शङ्खचक्रगदाधर अस्मदर्थे भवान् नित्यम् आयुधानि बिभर्ति च ॥
ārtāḥ sma gatasattvāḥ sma śaṅkhacakragadādhara asmadarthe bhavān nityam āyudhāni bibharti ca //
त्वयि नाथे जगन्नाथ अस्माकं दुःखम् ईदृशम् त्वां तु प्रणमती वाणी कथं दैत्यं नमस्यति ॥
tvayi nāthe jagannātha asmākaṃ duḥkham īdṛśam tvāṃ tu praṇamatī vāṇī kathaṃ daityaṃ namasyati //
मनसा कर्मणा वाचा त्वाम् एव शरणं गताः त्वदङ्घ्रिशरणाः सन्तः कथं दैत्यं नमेमहि ॥
manasā karmaṇā vācā tvām eva śaraṇaṃ gatāḥ tvadaṅghriśaraṇāḥ santaḥ kathaṃ daityaṃ namemahi //
यजामस् त्वां महायज्ञैर् वदामो वाग्भिर् अच्युत त्वदेकशरणाः सन्तः कथं दैत्यं नमेमहि ॥
yajāmas tvāṃ mahāyajñair vadāmo vāgbhir acyuta tvadekaśaraṇāḥ santaḥ kathaṃ daityaṃ namemahi //
त्वद्वीर्यम् आश्रिता नित्यं देवाः सेन्द्रपुरोगमाः त्वया दत्तं पदं प्राप्य कथं दैत्यं नमेमहि ॥
tvadvīryam āśritā nityaṃ devāḥ sendrapurogamāḥ tvayā dattaṃ padaṃ prāpya kathaṃ daityaṃ namemahi //
स्रष्टा त्वं ब्रह्ममूर्त्या तु विष्णुर् भूत्वा तु रक्षसि संहर्ता रुद्रशक्त्या त्वं कथं दैत्यं नमेमहि ॥
sraṣṭā tvaṃ brahmamūrtyā tu viṣṇur bhūtvā tu rakṣasi saṃhartā rudraśaktyā tvaṃ kathaṃ daityaṃ namemahi //
ऐश्वर्यं कारणं लोके विनैश्वर्यं तु किं फलम् हतैश्वर्याः सुरेशान कथं दैत्यं नमेमहि ॥
aiśvaryaṃ kāraṇaṃ loke vinaiśvaryaṃ tu kiṃ phalam hataiśvaryāḥ sureśāna kathaṃ daityaṃ namemahi //
अनादिस् त्वं जगद्धातर् अनन्तस् त्वं जगद्गुरुः अन्तवन्तम् अमुं शत्रुं कथं दैत्यं नमेमहि ॥
anādis tvaṃ jagaddhātar anantas tvaṃ jagadguruḥ antavantam amuṃ śatruṃ kathaṃ daityaṃ namemahi //
तवैश्वर्येण पुष्टाङ्गा जित्वा त्रैलोक्यम् ओजसा स्थिराः स्यामः सुरेशान कथं दैत्यं नमेमहि ॥
tavaiśvaryeṇa puṣṭāṅgā jitvā trailokyam ojasā sthirāḥ syāmaḥ sureśāna kathaṃ daityaṃ namemahi //
इत्य् एतद् एव वचनं श्रुत्वा दैतेयसूदनः उवाच सर्वान् अमरान् देवानां कार्यसिद्धये ॥
ity etad eva vacanaṃ śrutvā daiteyasūdanaḥ uvāca sarvān amarān devānāṃ kāryasiddhaye //
मद्भक्तो ऽसौ बलिर् दैत्यो ह्य् अवध्यो ऽसौ सुरासुरैः यथा भवन्तो मत्पोष्यास् तथा पोष्यो बलिर् मम ॥
madbhakto 'sau balir daityo hy avadhyo 'sau surāsuraiḥ yathā bhavanto matpoṣyās tathā poṣyo balir mama //
विना तु संगरं देवा हत्वा राज्यं त्रिविष्टपे बलिं निबध्य मन्त्रोक्त्या राज्यं वः प्रददाम्य् अहम् ॥
vinā tu saṃgaraṃ devā hatvā rājyaṃ triviṣṭape baliṃ nibadhya mantroktyā rājyaṃ vaḥ pradadāmy aham //
तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः संजग्मुर् दिवम् एव हि भगवान् अपि देवेशो ह्य् अदित्या गर्भम् आविशत् ॥
tathety uktvā suragaṇāḥ saṃjagmur divam eva hi bhagavān api deveśo hy adityā garbham āviśat //
तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु उत्सवाश् च बभूविरे जातो ऽसौ वामनो ब्रह्मन् यज्ञेशो यज्ञपूरुषः ॥
tasminn utpadyamāne tu utsavāś ca babhūvire jāto 'sau vāmano brahman yajñeśo yajñapūruṣaḥ //
एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् हयमेधाय दीक्षितः बलिर् बलवतां श्रेष्ठ ऋषिमुख्यैः समाहितः ॥
etasminn antare brahman hayamedhāya dīkṣitaḥ balir balavatāṃ śreṣṭha ṛṣimukhyaiḥ samāhitaḥ //
पुरोधसा च शुक्रेण वेदवेदाङ्गवेदिना मखे तस्मिन् वर्तमाने यजमाने बलौ तथा ॥
purodhasā ca śukreṇa vedavedāṅgavedinā makhe tasmin vartamāne yajamāne balau tathā //
आर्त्विज्य ऋषिमुख्ये तु शुक्रे तत्र पुरोधसि हविर्भागार्थम् आसन्नदेवगन्धर्वपन्नगे ॥
ārtvijya ṛṣimukhye tu śukre tatra purodhasi havirbhāgārtham āsannadevagandharvapannage //
दीयतां भुज्यतां पूजा क्रियतां च पृथक् पृथक् परिपूर्णं पुनः पूर्णम् एवं वाक्ये प्रवर्तति ॥
dīyatāṃ bhujyatāṃ pūjā kriyatāṃ ca pṛthak pṛthak paripūrṇaṃ punaḥ pūrṇam evaṃ vākye pravartati //
शनैस् तद्देशम् अभ्यागाद् वामनः सामगायनः यज्ञवाटम् अनुप्राप्तो वामनश् चित्रकुण्डलः ॥
śanais taddeśam abhyāgād vāmanaḥ sāmagāyanaḥ yajñavāṭam anuprāpto vāmanaś citrakuṇḍalaḥ //
प्रशंसमानस् तं यज्ञं वामनं प्रेक्ष्य भार्गवः ब्रह्मरूपधरं देवं वामनं दैत्यसूदनम् ॥
praśaṃsamānas taṃ yajñaṃ vāmanaṃ prekṣya bhārgavaḥ brahmarūpadharaṃ devaṃ vāmanaṃ daityasūdanam //
दातारं यज्ञतपसां फलं हन्तारं रक्षसाम् ज्ञात्वा त्वरन्न् अथोवाच राजानं भूरितेजसम् ॥
dātāraṃ yajñatapasāṃ phalaṃ hantāraṃ rakṣasām jñātvā tvarann athovāca rājānaṃ bhūritejasam //
जेतारं क्षत्रधर्मेण दातारं भक्तितो धनम् बलिं बलवतां श्रेष्ठं सभार्यं दीक्षितं मखे ॥
jetāraṃ kṣatradharmeṇa dātāraṃ bhaktito dhanam baliṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ sabhāryaṃ dīkṣitaṃ makhe //
ध्यायन्तं यज्ञपुरुषम् उत्सृजन्तं हविः पृथक् तम् आह भृगुशार्दूलः शुक्रः परमबुद्धिमान् ॥
dhyāyantaṃ yajñapuruṣam utsṛjantaṃ haviḥ pṛthak tam āha bhṛguśārdūlaḥ śukraḥ paramabuddhimān //
यो ऽसौ तव मखं प्राप्तो ब्राह्मणो वामनाकृतिः नासौ विप्रो बले सत्यं यज्ञेशो यज्ञवाहनः ॥
yo 'sau tava makhaṃ prāpto brāhmaṇo vāmanākṛtiḥ nāsau vipro bale satyaṃ yajñeśo yajñavāhanaḥ //
शिशुस् त्वां याचितुं प्राप्तो नूनं देवहिताय हि मया च सह संमन्त्र्य पश्चाद् देयं त्वया प्रभो ॥
śiśus tvāṃ yācituṃ prāpto nūnaṃ devahitāya hi mayā ca saha saṃmantrya paścād deyaṃ tvayā prabho //
बलिस् तु भार्गवं प्राह पुरोधसम् अरिंदमः ॥
balis tu bhārgavaṃ prāha purodhasam ariṃdamaḥ //
धन्यो ऽहं मम यज्ञेशो गृहम् आयाति मूर्तिमान् आगत्य याचते किंचित् किं मन्त्र्यम् अवशिष्यते ॥
dhanyo 'haṃ mama yajñeśo gṛham āyāti mūrtimān āgatya yācate kiṃcit kiṃ mantryam avaśiṣyate //
एवम् उक्त्वा सभार्यो ऽसौ शुक्रेण च पुरोधसा जगाम यत्र विप्रेन्द्रो वामनो ऽदितिनन्दनः ॥
evam uktvā sabhāryo 'sau śukreṇa ca purodhasā jagāma yatra viprendro vāmano 'ditinandanaḥ //
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा केनार्थित्वं तद् उच्यताम् वामनो ऽपि तदा प्राह पदत्रयमितां भुवम् ॥
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā kenārthitvaṃ tad ucyatām vāmano 'pi tadā prāha padatrayamitāṃ bhuvam //
देहि राजेन्द्र नान्येन कार्यम् अस्ति धनेन किम् तथेत्य् उक्त्वा तु कलशान् नानारत्नविभूषितात् ॥
dehi rājendra nānyena kāryam asti dhanena kim tathety uktvā tu kalaśān nānāratnavibhūṣitāt //
वारिधारां पुरस्कृत्य वामनाय भुवं ददौ पश्यत्सु ऋषिमुख्येषु शुक्रे चैव पुरोधसि ॥
vāridhārāṃ puraskṛtya vāmanāya bhuvaṃ dadau paśyatsu ṛṣimukhyeṣu śukre caiva purodhasi //
पश्यत्सु लोकनाथेषु वामनाय भुवं ददौ पश्यत्सु दैत्यसंघेषु जयशब्दे प्रवर्तति ॥
paśyatsu lokanātheṣu vāmanāya bhuvaṃ dadau paśyatsu daityasaṃgheṣu jayaśabde pravartati //
शनैस् तु वामनः प्राह स्वस्ति राजन् सुखी भव देहि मे संमितां भूमिं त्रिपदाम् आशु गम्यते ॥
śanais tu vāmanaḥ prāha svasti rājan sukhī bhava dehi me saṃmitāṃ bhūmiṃ tripadām āśu gamyate //
तथेत्य् उवाच दैत्येशो यावत् पश्यति वामनम् यज्ञेशो यज्ञपुरुषश् चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ॥
tathety uvāca daityeśo yāvat paśyati vāmanam yajñeśo yajñapuruṣaś candrādityau stanāntare //
यथा स्यातां सुरा मूर्ध्नि ववृधे विक्रमाकृतिः अनन्तश् चाच्युतो देवो विक्रान्तो विक्रमाकृतिः तं दृष्ट्वा दैत्यराट् प्राह सभार्यो विनयान्वितः ॥
yathā syātāṃ surā mūrdhni vavṛdhe vikramākṛtiḥ anantaś cācyuto devo vikrānto vikramākṛtiḥ taṃ dṛṣṭvā daityarāṭ prāha sabhāryo vinayānvitaḥ //
क्रमस्व विष्णो लोकेश यावच्छक्त्या जगन्मय जितं मया सुरेशान सर्वभावेन विश्वकृत् ॥
kramasva viṣṇo lokeśa yāvacchaktyā jaganmaya jitaṃ mayā sureśāna sarvabhāvena viśvakṛt //
तद्वाक्यसमकालं तु विष्णुः प्राह महाक्रतुः ॥
tadvākyasamakālaṃ tu viṣṇuḥ prāha mahākratuḥ //
दैत्येश्वर महाबाहो क्रमिष्ये पश्य दैत्यराट् ॥
daityeśvara mahābāho kramiṣye paśya daityarāṭ //
एवं वदन्तं स प्राह क्रम विष्णो पुनः पुनः ॥
evaṃ vadantaṃ sa prāha krama viṣṇo punaḥ punaḥ //
कूर्मपृष्ठे पदं न्यस्य बलियज्ञे पदं न्यसत् द्वितीयं तु पदं प्राप ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥
kūrmapṛṣṭhe padaṃ nyasya baliyajñe padaṃ nyasat dvitīyaṃ tu padaṃ prāpa brahmalokaṃ sanātanam //
तृतीयस्य पदस्यात्र स्थानं नास्त्य् असुरेश्वर क्व क्रमिष्ये भुवं देहि बलिं तं हरिर् अब्रवीत् विहस्य बलिर् अप्य् आह सभार्यः स कृताञ्जलिः ॥
tṛtīyasya padasyātra sthānaṃ nāsty asureśvara kva kramiṣye bhuvaṃ dehi baliṃ taṃ harir abravīt vihasya balir apy āha sabhāryaḥ sa kṛtāñjaliḥ //
त्वया सृष्टं जगत् सर्वं न स्रष्टाहं सुरेश्वर त्वद्दोषाद् अल्पम् अभवत् किं करोमि जगन्मय ॥
tvayā sṛṣṭaṃ jagat sarvaṃ na sraṣṭāhaṃ sureśvara tvaddoṣād alpam abhavat kiṃ karomi jaganmaya //
तथापि नानृतपूर्वं कदाचिद् वच्मि केशव सत्यवाक्यं च मां कुर्वन् मत्पृष्ठे हि पदं न्यस ॥
tathāpi nānṛtapūrvaṃ kadācid vacmi keśava satyavākyaṃ ca māṃ kurvan matpṛṣṭhe hi padaṃ nyasa //
ततः प्रसन्नो भगवांस् त्रयीमूर्तिः सुरार्चितः ॥
tataḥ prasanno bhagavāṃs trayīmūrtiḥ surārcitaḥ //
वरं वृणीष्व भद्रं ते भक्त्या प्रीतो ऽस्मि दैत्यराट् ॥
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te bhaktyā prīto 'smi daityarāṭ //
स तु प्राह जगन्नाथं न याचे त्वां त्रिविक्रमम् स तु प्रादात् स्वयं विष्णुः प्रीतः सन् मनसेप्सितम् ॥
sa tu prāha jagannāthaṃ na yāce tvāṃ trivikramam sa tu prādāt svayaṃ viṣṇuḥ prītaḥ san manasepsitam //
रसातलपतित्वं च भावि चेन्द्रपदं पुनः आत्माधिपत्यं च हरिर् अविनाशि यशो विभुः ॥
rasātalapatitvaṃ ca bhāvi cendrapadaṃ punaḥ ātmādhipatyaṃ ca harir avināśi yaśo vibhuḥ //
एवं दत्त्वा बलेः सर्वं ससुतं भार्ययान्वितम् रसातले हरिः स्थाप्य बलिं त्व् अमरवैरिणम् ॥
evaṃ dattvā baleḥ sarvaṃ sasutaṃ bhāryayānvitam rasātale hariḥ sthāpya baliṃ tv amaravairiṇam //
शतक्रतोस् तथा प्रादात् सुरराज्यं यथाभवम् एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र पदं प्रागात् सुरार्चितम् ॥
śatakratos tathā prādāt surarājyaṃ yathābhavam etasminn antare tatra padaṃ prāgāt surārcitam //
द्वितीयं तत् पदं विष्णोः पितुर् मम महामते यत् पदं समनुप्राप्तं गृहं दृष्ट्वाप्य् अचिन्तयम् ॥
dvitīyaṃ tat padaṃ viṣṇoḥ pitur mama mahāmate yat padaṃ samanuprāptaṃ gṛhaṃ dṛṣṭvāpy acintayam //
किं कृत्यं यच् छुभं मे स्यात् पदे विष्णोः समागते सर्वस्वं च समालोक्य श्रेष्ठो मे स्यात् कमण्डलुः ॥
kiṃ kṛtyaṃ yac chubhaṃ me syāt pade viṣṇoḥ samāgate sarvasvaṃ ca samālokya śreṣṭho me syāt kamaṇḍaluḥ //
तद् वारि यत् पुण्यतमं दत्तं च त्रिपुरारिणा वरं वरेण्यं वरदं वरं शान्तिकरं परम् ॥
tad vāri yat puṇyatamaṃ dattaṃ ca tripurāriṇā varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ varaṃ śāntikaraṃ param //
शुभं च शुभदं नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् मातृस्वरूपं लोकानाम् अमृतं भेषजं शुचि ॥
śubhaṃ ca śubhadaṃ nityaṃ bhuktimuktipradāyakam mātṛsvarūpaṃ lokānām amṛtaṃ bheṣajaṃ śuci //
पवित्रं पावनं पूज्यं ज्येष्ठं श्रेष्ठं गुणान्वितम् स्मरणाद् एव लोकानां पावनं किं नु दर्शनात् ॥
pavitraṃ pāvanaṃ pūjyaṃ jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ guṇānvitam smaraṇād eva lokānāṃ pāvanaṃ kiṃ nu darśanāt //
तादृग् वारि शुचिर् भूत्वा कल्पये ऽर्घाय मे पितुः इति संचिन्त्य तद् वारि गृहीत्वार्घाय कल्पितम् ॥
tādṛg vāri śucir bhūtvā kalpaye 'rghāya me pituḥ iti saṃcintya tad vāri gṛhītvārghāya kalpitam //
विष्णोः पादे तु पतितम् अर्घवारि सुमन्त्रितम् तद् वारि पतितं मेरौ चतुर्धा व्यगमद् भुवम् ॥
viṣṇoḥ pāde tu patitam arghavāri sumantritam tad vāri patitaṃ merau caturdhā vyagamad bhuvam //
पूर्वे तु दक्षिणे चैव पश्चिमे चोत्तरे तथा दक्षिणे यत् तु पतितं जटाभिः शंकरो मुने ॥
pūrve tu dakṣiṇe caiva paścime cottare tathā dakṣiṇe yat tu patitaṃ jaṭābhiḥ śaṃkaro mune //
जग्राह पश्चिमे यत् तु पुनः प्रायात् कमण्डलुम् उत्तरे पतितं यत् तु विष्णुर् जग्राह तज् जलम् ॥
jagrāha paścime yat tu punaḥ prāyāt kamaṇḍalum uttare patitaṃ yat tu viṣṇur jagrāha taj jalam //
पूर्वस्मिन्न् ऋषयो देवा पितरो लोकपालकाः जगृहुः शुभदं वारि तस्माच् छ्रेष्ठं तद् उच्यते ॥
pūrvasminn ṛṣayo devā pitaro lokapālakāḥ jagṛhuḥ śubhadaṃ vāri tasmāc chreṣṭhaṃ tad ucyate //
या दक्षिणां दिशं प्राप्ता आपो वै लोकमातरः विष्णुपादप्रसूतास् ता ब्रह्मण्या लोकमातरः ॥
yā dakṣiṇāṃ diśaṃ prāptā āpo vai lokamātaraḥ viṣṇupādaprasūtās tā brahmaṇyā lokamātaraḥ //
महेश्वरजटासंस्थाः पर्वजातशुभोदयाः तासां प्रभावस्मरणात् सर्वकामान् अवाप्नुयात् ॥
maheśvarajaṭāsaṃsthāḥ parvajātaśubhodayāḥ tāsāṃ prabhāvasmaraṇāt sarvakāmān avāpnuyāt //