मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण महामते तेषां पूर्वविसृष्टिं च लोमहर्षण कीर्तय ॥
manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa mahāmate teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca lomaharṣaṇa kīrtaya //
यावन्तो मनवश् चैव यावन्तं कालम् एव च मन्वन्तराणि भोः सूत श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः ॥
yāvanto manavaś caiva yāvantaṃ kālam eva ca manvantarāṇi bhoḥ sūta śrotum icchāma tattvataḥ //
न शक्यो विस्तरो विप्रा वक्तुं वर्षशतैर् अपि मन्वन्तराणां सर्वेषां संक्षेपाच् छृणुत द्विजाः ॥
na śakyo vistaro viprā vaktuṃ varṣaśatair api manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ saṃkṣepāc chṛṇuta dvijāḥ //
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा ॥
svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā //
वैवस्वतश् च भो विप्राः सांप्रतं मनुर् उच्यते सावर्णिश् च मनुस् तद्वद् रैभ्यो रौच्यस् तथैव च ॥
vaivasvataś ca bho viprāḥ sāṃprataṃ manur ucyate sāvarṇiś ca manus tadvad raibhyo raucyas tathaiva ca //
तथैव मेरुसावर्ण्यश् चत्वारो मनवः स्मृताः अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागता द्विजाः ॥
tathaiva merusāvarṇyaś catvāro manavaḥ smṛtāḥ atītā vartamānāś ca tathaivānāgatā dvijāḥ //
कीर्तिता मनवस् तुभ्यं मयैवैते यथा श्रुताः ऋषींस् त्व् एषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस् तथा ॥
kīrtitā manavas tubhyaṃ mayaivaite yathā śrutāḥ ṛṣīṃs tv eṣāṃ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṃs tathā //
मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः ॥
marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ //
उत्तरस्यां दिशि तथा द्विजाः सप्तर्षयस् तथा आग्निइध्रश् चाग्निबाहुश् च मेध्यो मेधातिथिर् वसुः ॥
uttarasyāṃ diśi tathā dvijāḥ saptarṣayas tathā āgniidhraś cāgnibāhuś ca medhyo medhātithir vasuḥ //
ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवलः पुत्रसंज्ञकः मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः ॥
jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savalaḥ putrasaṃjñakaḥ manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ //
एतद् वै प्रथमं विप्रा मन्वन्तरम् उदाहृतम् और्वो वसिष्ठपुत्रश् च स्तम्बः कश्यप एव च ॥
etad vai prathamaṃ viprā manvantaram udāhṛtam aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kaśyapa eva ca //
प्राणो बृहस्पतिश् चैव दत्तो ऽत्रिच्च्यवनस् तथा एते महर्षयो विप्रा वायुप्रोक्ता महाव्रताः ॥
prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triccyavanas tathā ete maharṣayo viprā vāyuproktā mahāvratāḥ //
देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे हविघ्नः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अपि स्मृतः ॥
devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare havighnaḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir api smṛtaḥ //
प्रतीतश् च नभस्यश् च नभ ऊर्जस् तथैव च स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोर् विप्रा महात्मनः ॥
pratītaś ca nabhasyaś ca nabha ūrjas tathaiva ca svārociṣasya putrās te manor viprā mahātmanaḥ //
कीर्तिताः पृथिवीपाला महावीर्यपराक्रमाः द्वितीयम् एतत् कथितं विप्रा मन्वन्तरं मया ॥
kīrtitāḥ pṛthivīpālā mahāvīryaparākramāḥ dvitīyam etat kathitaṃ viprā manvantaraṃ mayā //
इदं तृतीयं वक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः ॥
idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ //
हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः ऋषयो ऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोधत ॥
hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodhata //
औत्तमेयान् मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रान् मनोर् इमान् इष ऊर्जस् तनूर्जस् तु मधुर् माधव एव च ॥
auttameyān muniśreṣṭhā daśa putrān manor imān iṣa ūrjas tanūrjas tu madhur mādhava eva ca //
शुचिः शुक्रः सहश् चैव नभस्यो नभ एव च भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम् ॥
śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam //
मन्वन्तरं चतुर्थं वः कथयिष्यामि सांप्रतम् काव्यः पृथुस् तथैवाग्निर् जह्नुर् धाता द्विजोत्तमाः ॥
manvantaraṃ caturthaṃ vaḥ kathayiṣyāmi sāṃpratam kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā dvijottamāḥ //
कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो द्विजाः पुराणे कीर्तिता विप्राः पुत्राः पौत्राश् च भो द्विजाः ॥
kapīvān akapīvāṃś ca tatra saptarṣayo dvijāḥ purāṇe kīrtitā viprāḥ putrāḥ pautrāś ca bho dvijāḥ //
तथा देवगणाश् चैव तामसस्यान्तरे मनोः द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोभूतः सनातनः ॥
tathā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ dyutis tapasyaḥ sutapās tapobhūtaḥ sanātanaḥ //
तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परंतपः तामसस्य मनोर् एते दश पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥
taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī paraṃtapaḥ tāmasasya manor ete daśa putrāḥ prakīrtitāḥ //
वायुप्रोक्ता मुनिश्रेष्ठाश् चतुर्थं चैतद् अन्तरम् देवबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा ॥
vāyuproktā muniśreṣṭhāś caturthaṃ caitad antaram devabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā //
हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः सत्यनेत्रस् तथात्रेय एते सप्तर्षयो ऽपरे ॥
hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare //
देवाश् चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः स्मृताः वारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते ॥
devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ vāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate //
अथ पुत्रान् इमांस् तस्य बुध्यध्वं गदतो मम धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥
atha putrān imāṃs tasya budhyadhvaṃ gadato mama dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ //
आरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृती रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम् ॥
āraṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtī raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṃ caitad antaram //
षष्ठं तु संप्रवक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा ॥
ṣaṣṭhaṃ tu saṃpravakṣyāmi tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ bhṛgur nabho vivasvāṃś ca sudhāmā virajās tathā //
अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तैते च महर्षयः चाक्षुषस्यान्तरे विप्रा मनोर् देवास् त्व् इमे स्मृताः ॥
atināmā sahiṣṇuś ca saptaite ca maharṣayaḥ cākṣuṣasyāntare viprā manor devās tv ime smṛtāḥ //
आबालप्रथितास् ते वै पृथक्त्वेन दिवौकसः लेखाश् च नामतो विप्राः पञ्च देवगणाः स्मृताः ॥
ābālaprathitās te vai pṛthaktvena divaukasaḥ lekhāś ca nāmato viprāḥ pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ //
ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः नाड्वलेया मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रास् तु विश्रुताः ॥
ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ nāḍvaleyā muniśreṣṭhā daśa putrās tu viśrutāḥ //
रुरुप्रभृतयो विप्राश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः षष्ठं मन्वन्तरं प्रोक्तं सप्तमं तु निबोधत ॥
ruruprabhṛtayo viprāś cākṣuṣasyāntare manoḥ ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ proktaṃ saptamaṃ tu nibodhata //
अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः गौतमो ऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथैव च ॥
atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca //
तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः सांप्रतं दिवि ॥
tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi //
साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा आदित्याश् चाश्विनौ चापि देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ ॥
sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā ādityāś cāśvinau cāpi devau vaivasvatau smṛtau //
मनोर् वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे इक्ष्वाकुप्रमुखाश् चैव दश पुत्रा महात्मनः ॥
manor vaivasvatasyaite vartante sāṃprate 'ntare ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ //
एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भो द्विजाः ॥
eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu maharṣīṇāṃ mahaujasām teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bho dvijāḥ //
मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग् आसन् सप्त सप्तकाः लोके धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च ॥
manvantareṣu sarveṣu prāg āsan sapta saptakāḥ loke dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca //
मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकम् अनामयम् ॥
manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ kṛtvā karma divaṃ yānti brahmalokam anāmayam //
ततो ऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत अतीता वर्तमानाश् च क्रमेणैतेन भो द्विजाः ॥
tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṃ tat pūrayanty uta atītā vartamānāś ca krameṇaitena bho dvijāḥ //
अनागताश् च सप्तैते स्मृता दिवि महर्षयः मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्येह भो द्विजाः ॥
anāgatāś ca saptaite smṛtā divi maharṣayaḥ manor antaram āsādya sāvarṇasyeha bho dvijāḥ //
रामो व्यासस् तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महाद्युतिः ॥
rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ //
गौतमश् चाजरश् चैव शरद्वान् नाम गौतमः कौशिको गालवश् चैव और्वः काश्यप एव च ॥
gautamaś cājaraś caiva śaradvān nāma gautamaḥ kauśiko gālavaś caiva aurvaḥ kāśyapa eva ca //
एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः वैरी चैवाध्वरीवांश् च शमनो धृतिमान् वसुः ॥
ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ vairī caivādhvarīvāṃś ca śamano dhṛtimān vasuḥ //
अरिष्टश् चाप्य् अधृष्टश् च वाजी सुमतिर् एव च सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या मुनिसत्तमाः ॥
ariṣṭaś cāpy adhṛṣṭaś ca vājī sumatir eva ca sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā munisattamāḥ //
एतेषां कल्यम् उत्थाय कीर्तनात् सुखम् एधते यशश् चाप्नोति सुमहद् आयुष्मांश् च भवेन् नरः ॥
eteṣāṃ kalyam utthāya kīrtanāt sukham edhate yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ //
एतान्य् उक्तानि भो विप्राः सप्त सप्त च तत्त्वतः मन्वन्तराणि संक्षेपाच् छृणुतानागतान्य् अपि ॥
etāny uktāni bho viprāḥ sapta sapta ca tattvataḥ manvantarāṇi saṃkṣepāc chṛṇutānāgatāny api //
सावर्णा मनवो विप्राः पञ्च तांश् च निबोधत एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारस् तु प्रजापतेः ॥
sāvarṇā manavo viprāḥ pañca tāṃś ca nibodhata eko vaivasvatas teṣāṃ catvāras tu prajāpateḥ //
परमेष्ठिसुता विप्रा मेरुसावर्ण्यतां गताः दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृपाः ॥
parameṣṭhisutā viprā merusāvarṇyatāṃ gatāḥ dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpāḥ //
महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः ॥
mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ //
भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः अनागताश् च सप्तैते कल्पे ऽस्मिन् मनवः स्मृताः ॥
bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ anāgatāś ca saptaite kalpe 'smin manavaḥ smṛtāḥ //
तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना पूर्णं युगसहस्रं तु परिपाल्या द्विजोत्तमाः ॥
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā pūrṇaṃ yugasahasraṃ tu paripālyā dvijottamāḥ //
प्रजापतिश् च तपसा संहारं तेषु नित्यशः युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि च ॥
prajāpatiś ca tapasā saṃhāraṃ teṣu nityaśaḥ yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni ca //
कृतत्रेतादियुक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः ॥
kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ //
वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः प्रजानां पतयो विप्रा धन्यम् एषां प्रकीर्तनम् ॥
vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ prajānāṃ patayo viprā dhanyam eṣāṃ prakīrtanam //
मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु संभवाः न शक्यते ऽन्तस् तेषां वै वक्तुं वर्षशतैर् अपि ॥
manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ na śakyate 'ntas teṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatair api //
विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भो द्विजाः मन्वन्तरेषु संहाराः श्रूयन्ते द्विजसत्तमाः ॥
visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bho dvijāḥ manvantareṣu saṃhārāḥ śrūyante dvijasattamāḥ //
सशेषास् तत्र तिष्ठन्ति देवाः सप्तर्षिभिः सह तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ॥
saśeṣās tatra tiṣṭhanti devāḥ saptarṣibhiḥ saha tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ //
पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्यरश्मिभिः ॥
pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ //
ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर् द्विजाः प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिनारायणं प्रभुम् ॥
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair dvijāḥ praviśanti suraśreṣṭhaṃ harinārāyaṇaṃ prabhum //
स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत् ॥
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat //
अत्र वः कीर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य वै विसर्गं मुनिशार्दूलाः सांप्रतस्य महाद्युतेः ॥
atra vaḥ kīrtayiṣyāmi manor vaivasvatasya vai visargaṃ muniśārdūlāḥ sāṃpratasya mahādyuteḥ //
अत्र वंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम् यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर् वृष्णिकुले प्रभुः ॥
atra vaṃśaprasaṅgena kathyamānaṃ purātanam yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ //