ततस् ताम् अब्रुवन् देवास् तदा गत्वा तु सुन्दरीम् देवि शीघ्रेण कालेन धूर्जटिर् नीललोहितः ॥
tatas tām abruvan devās tadā gatvā tu sundarīm devi śīghreṇa kālena dhūrjaṭir nīlalohitaḥ //
स भर्ता तव देवेशो भविता मा तपः कृथाः ततः प्रदक्षिणीकृत्य देवा विप्रा गिरेः सुताम् ॥
sa bhartā tava deveśo bhavitā mā tapaḥ kṛthāḥ tataḥ pradakṣiṇīkṛtya devā viprā gireḥ sutām //
जग्मुश् चादर्शनं तस्याः सा चापि विरराम ह सा देवी सूक्तम् इत्य् एवम् उक्त्वा स्वस्याश्रमे शुभे ॥
jagmuś cādarśanaṃ tasyāḥ sā cāpi virarāma ha sā devī sūktam ity evam uktvā svasyāśrame śubhe //
द्वारि जातम् अशोकं च समुपाश्रित्य चास्थिता अथागाच् चन्द्रतिलकस् त्रिदशार्तिहरो हरः ॥
dvāri jātam aśokaṃ ca samupāśritya cāsthitā athāgāc candratilakas tridaśārtiharo haraḥ //
विकृतं रूपम् आस्थाय ह्रस्वो बाहुक एव च विभग्ननासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः ॥
vikṛtaṃ rūpam āsthāya hrasvo bāhuka eva ca vibhagnanāsiko bhūtvā kubjaḥ keśāntapiṅgalaḥ //
उवाच विकृतास्यश् च देवि त्वां वरयाम्य् अहम् अथोमा योगसंसिद्धा ज्ञात्वा शंकरम् आगतम् ॥
uvāca vikṛtāsyaś ca devi tvāṃ varayāmy aham athomā yogasaṃsiddhā jñātvā śaṃkaram āgatam //
अन्तर्भावविशुद्धात्मा कृपानुष्ठानलिप्सया तम् उवाचार्घपाद्याभ्यां मधुपर्केण चैव ह ॥
antarbhāvaviśuddhātmā kṛpānuṣṭhānalipsayā tam uvācārghapādyābhyāṃ madhuparkeṇa caiva ha //
संपूज्य सुमनोभिस् तं ब्राह्मणं ब्राह्मणप्रिया ॥
saṃpūjya sumanobhis taṃ brāhmaṇaṃ brāhmaṇapriyā //
भगवन् न स्वतन्त्राहं पिता मे त्व् अग्रणीर् गृहे स प्रभुर् मम दाने वै कन्याहं द्विजपुंगव ॥
bhagavan na svatantrāhaṃ pitā me tv agraṇīr gṛhe sa prabhur mama dāne vai kanyāhaṃ dvijapuṃgava //
गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रम् अव्ययम् स चेद् ददाति मां विप्र तुभ्यं तद् उचितं मम ॥
gatvā yācasva pitaraṃ mama śailendram avyayam sa ced dadāti māṃ vipra tubhyaṃ tad ucitaṃ mama //
ततः स भगवान् देवस् तथैव विकृतः प्रभुः उवाच शैलराजानं सुतां मे यच्छ शैलराट् ॥
tataḥ sa bhagavān devas tathaiva vikṛtaḥ prabhuḥ uvāca śailarājānaṃ sutāṃ me yaccha śailarāṭ //
स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रम् अथाव्ययम् भीतः शापाच् च विमना इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
sa taṃ vikṛtarūpeṇa jñātvā rudram athāvyayam bhītaḥ śāpāc ca vimanā idaṃ vacanam abravīt //
भगवन् नावमन्ये ऽहं ब्राह्मणान् भुवि देवताः मनीषितं तु यत् पूर्वं तच् छृणुष्व महामते ॥
bhagavan nāvamanye 'haṃ brāhmaṇān bhuvi devatāḥ manīṣitaṃ tu yat pūrvaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate //
स्वयंवरो मे दुहितुर् भविता विप्रपूजितः वरयेद् यं स्वयं तत्र स भर्तास्या भविष्यति ॥
svayaṃvaro me duhitur bhavitā viprapūjitaḥ varayed yaṃ svayaṃ tatra sa bhartāsyā bhaviṣyati //
तच् छ्रुत्वा शैलवचनं भगवान् वृषभध्वजः देव्याः समीपम् आगत्य इदम् आह महामनाः ॥
tac chrutvā śailavacanaṃ bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ devyāḥ samīpam āgatya idam āha mahāmanāḥ //
देवि पित्रा त्व् अनुज्ञातः स्वयंवर इति श्रुतिः तत्र त्वं वरयित्री यं स ते भर्ता भवेद् इति ॥
devi pitrā tv anujñātaḥ svayaṃvara iti śrutiḥ tatra tvaṃ varayitrī yaṃ sa te bhartā bhaved iti //
तद् आपृच्छ्य गमिष्यामि दुर्लभां त्वां वरानने रूपवन्तं समुत्सृज्य वृणोष्य् असदृशं कथम् ॥
tad āpṛcchya gamiṣyāmi durlabhāṃ tvāṃ varānane rūpavantaṃ samutsṛjya vṛṇoṣy asadṛśaṃ katham //
तेनोक्ता सा तदा तत्र भावयन्ती तदीरितम् भावं च रुद्रनिहितं प्रसादं मनसस् तथा ॥
tenoktā sā tadā tatra bhāvayantī tadīritam bhāvaṃ ca rudranihitaṃ prasādaṃ manasas tathā //
संप्राप्योवाच देवेशं मा ते ऽभूद् बुद्धिर् अन्यथा अहं त्वां वरयिष्यामि नाद्भुतं तु कथंचन ॥
saṃprāpyovāca deveśaṃ mā te 'bhūd buddhir anyathā ahaṃ tvāṃ varayiṣyāmi nādbhutaṃ tu kathaṃcana //
अथवा ते ऽस्ति संदेहो मयि विप्र कथंचन इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोगतम् ॥
athavā te 'sti saṃdeho mayi vipra kathaṃcana ihaiva tvāṃ mahābhāga varayāmi manogatam //
गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थिता स्कन्धे शंभोः समाधाय देवी प्राह वृतो ऽसि मे ॥
gṛhītvā stabakaṃ sā tu hastābhyāṃ tatra saṃsthitā skandhe śaṃbhoḥ samādhāya devī prāha vṛto 'si me //
ततः स भगवान् देवस् तया देव्या वृतस् तदा उवाच तम् अशोकं वै वाचा संजीवयन्न् इव ॥
tataḥ sa bhagavān devas tayā devyā vṛtas tadā uvāca tam aśokaṃ vai vācā saṃjīvayann iva //
यस्मात् तव सुपुण्येन स्तबकेन वृतो ऽस्म्य् अहम् तस्मात् त्वं जरया त्यक्तस् त्व् अमरः संभविष्यसि ॥
yasmāt tava supuṇyena stabakena vṛto 'smy aham tasmāt tvaṃ jarayā tyaktas tv amaraḥ saṃbhaviṣyasi //
कामरूपी कामपुष्पः कामदो दयितो मम सर्वाभरणपुष्पाढ्यः सर्वपुष्पफलोपगः ॥
kāmarūpī kāmapuṣpaḥ kāmado dayito mama sarvābharaṇapuṣpāḍhyaḥ sarvapuṣpaphalopagaḥ //
सर्वान्नभक्षकश् चैव अमृतस्वाद एव च सर्वगन्धश् च देवानां भविष्यसि दृढप्रियः ॥
sarvānnabhakṣakaś caiva amṛtasvāda eva ca sarvagandhaś ca devānāṃ bhaviṣyasi dṛḍhapriyaḥ //
निर्भयः सर्वलोकेषु भविष्यसि सुनिर्वृतः आश्रमं वेदम् अत्यर्थं चित्रकूटेति विश्रुतम् ॥
nirbhayaḥ sarvalokeṣu bhaviṣyasi sunirvṛtaḥ āśramaṃ vedam atyarthaṃ citrakūṭeti viśrutam //
यो हि यास्यति पुण्यार्थी सो ऽश्वमेधम् अवाप्स्यति यस् तु तत्र मृतश् चापि ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥
yo hi yāsyati puṇyārthī so 'śvamedham avāpsyati yas tu tatra mṛtaś cāpi brahmalokaṃ sa gacchati //
यश् चात्र नियमैर् युक्तः प्राणान् सम्यक् परित्यजेत् स देव्यास् तपसा युक्तो महागणपतिर् भवेत् ॥
yaś cātra niyamair yuktaḥ prāṇān samyak parityajet sa devyās tapasā yukto mahāgaṇapatir bhavet //
एवम् उक्त्वा तदा देव आपृच्छ्य हिमवत्सुताम् अन्तर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वरः ॥
evam uktvā tadā deva āpṛcchya himavatsutām antardadhe jagatsraṣṭā sarvabhūtapa īśvaraḥ //
सापि देवी गते तस्मिन् भगवत्य् अमितात्मनि तत एवोन्मुखी भूत्वा शिलायां संबभूव ह ॥
sāpi devī gate tasmin bhagavaty amitātmani tata evonmukhī bhūtvā śilāyāṃ saṃbabhūva ha //
उन्मुखी सा भवे तस्मिन् महेशे जगतां प्रभौ निशेव चन्द्ररहिता न बभौ विमनास् तदा ॥
unmukhī sā bhave tasmin maheśe jagatāṃ prabhau niśeva candrarahitā na babhau vimanās tadā //
अथ शुश्राव शब्दं च बालस्यार्तस्य शैलजा सरस्य् उदकसंपूर्णे समीपे चाश्रमस्य च ॥
atha śuśrāva śabdaṃ ca bālasyārtasya śailajā sarasy udakasaṃpūrṇe samīpe cāśramasya ca //
स कृत्वा बालरूपं तु देवदेवः स्वयं शिवः क्रीडाहेतोः सरोमध्ये ग्राहग्रस्तो ऽभवत् तदा ॥
sa kṛtvā bālarūpaṃ tu devadevaḥ svayaṃ śivaḥ krīḍāhetoḥ saromadhye grāhagrasto 'bhavat tadā //
योगमायां समास्थाय प्रपञ्चोद्भवकारणम् तद् रूपं सरसो मध्ये कृत्वैवं समभाषत ॥
yogamāyāṃ samāsthāya prapañcodbhavakāraṇam tad rūpaṃ saraso madhye kṛtvaivaṃ samabhāṣata //
त्रातु मां कश्चिद् इत्य् आह ग्राहेण हृतचेतसम् धिक् कष्टं बाल एवाहम् अप्राप्तार्थमनोरथः ॥
trātu māṃ kaścid ity āha grāheṇa hṛtacetasam dhik kaṣṭaṃ bāla evāham aprāptārthamanorathaḥ //
प्रयामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मनः शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तः सुदुःखितः ॥
prayāmi nidhanaṃ vaktre grāhasyāsya durātmanaḥ śocāmi na svakaṃ dehaṃ grāhagrastaḥ suduḥkhitaḥ //
यथा शोचामि पितरं मातरं च तपस्विनीम् ग्राहगृहीतं मां श्रुत्वा प्राप्तं निधनम् उत्सुकौ ॥
yathā śocāmi pitaraṃ mātaraṃ ca tapasvinīm grāhagṛhītaṃ māṃ śrutvā prāptaṃ nidhanam utsukau //
प्रियपुत्राव् एकपुत्रौ प्राणान् नूनं त्यजिष्यतः अहो बत सुकष्टं वै यो ऽहं बालो ऽकृताश्रमः अन्तर्ग्राहेण ग्रस्तस् तु यास्यामि निधनं किल ॥
priyaputrāv ekaputrau prāṇān nūnaṃ tyajiṣyataḥ aho bata sukaṣṭaṃ vai yo 'haṃ bālo 'kṛtāśramaḥ antargrāheṇa grastas tu yāsyāmi nidhanaṃ kila //
श्रुत्वा तु देवी तं नादं विप्रस्यार्तस्य शोभना उत्थाय प्रस्थिता तत्र यत्र तिष्ठत्य् असौ द्विजः ॥
śrutvā tu devī taṃ nādaṃ viprasyārtasya śobhanā utthāya prasthitā tatra yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ //
सापश्यद् इन्दुवदना बालकं चारुरूपिणम् ग्राहस्य मुखम् आपन्नं वेपमानम् अवस्थितम् ॥
sāpaśyad induvadanā bālakaṃ cārurūpiṇam grāhasya mukham āpannaṃ vepamānam avasthitam //
सो ऽपि ग्राहवरः श्रीमान् दृष्ट्वा देवीम् उपागताम् तं गृहीत्वा द्रुतं यातो मध्यं सरस एव हि ॥
so 'pi grāhavaraḥ śrīmān dṛṣṭvā devīm upāgatām taṃ gṛhītvā drutaṃ yāto madhyaṃ sarasa eva hi //
स कृष्यमाणस् तेजस्वी नादम् आर्तं तदाकरोत् अथाह देवी दुःखार्ता बालं दृष्ट्वा ग्रहावृतम् ॥
sa kṛṣyamāṇas tejasvī nādam ārtaṃ tadākarot athāha devī duḥkhārtā bālaṃ dṛṣṭvā grahāvṛtam //
ग्राहराज महासत्त्व बालकं ह्य् एकपुत्रकम् विमुञ्चेमं महादंष्ट्र क्षिप्रं भीमपराक्रम ॥
grāharāja mahāsattva bālakaṃ hy ekaputrakam vimuñcemaṃ mahādaṃṣṭra kṣipraṃ bhīmaparākrama //
यो देवि दिवसे षष्ठे प्रथमं समुपैति माम् स आहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः ॥
yo devi divase ṣaṣṭhe prathamaṃ samupaiti mām sa āhāro mama purā vihito lokakartṛbhiḥ //
सो ऽयं मम महाभागे षष्ठे ऽहनि गिरीन्द्रजे ब्रह्मणा प्रेरितो नूनं नैनं मोक्ष्ये कथंचन ॥
so 'yaṃ mama mahābhāge ṣaṣṭhe 'hani girīndraje brahmaṇā prerito nūnaṃ nainaṃ mokṣye kathaṃcana //
यन् मया हिमवच्छृङ्गे चरितं तप उत्तमम् तेन बालम् इमं मुञ्च ग्राहराज नमो ऽस्तु ते ॥
yan mayā himavacchṛṅge caritaṃ tapa uttamam tena bālam imaṃ muñca grāharāja namo 'stu te //
मा व्ययस् तपसो देवि भृशं बाले शुभानने यद् ब्रवीमि कुरु श्रेष्ठे तथा मोक्षम् अवाप्स्यति ॥
mā vyayas tapaso devi bhṛśaṃ bāle śubhānane yad bravīmi kuru śreṣṭhe tathā mokṣam avāpsyati //
ग्राहाधिप वदस्वाशु यत् सताम् अविगर्हितम् तत् कृतं नात्र संदेहो यतो मे ब्राह्मणाः प्रियाः ॥
grāhādhipa vadasvāśu yat satām avigarhitam tat kṛtaṃ nātra saṃdeho yato me brāhmaṇāḥ priyāḥ //
यत् कृतं वै तपः किंचिद् भवत्या स्वल्पम् उत्तमम् तत् सर्वं मे प्रयच्छाशु ततो मोक्षम् अवाप्स्यति ॥
yat kṛtaṃ vai tapaḥ kiṃcid bhavatyā svalpam uttamam tat sarvaṃ me prayacchāśu tato mokṣam avāpsyati //
जन्मप्रभृति यत् पुण्यं महाग्राह कृतं मया तत् ते सर्वं मया दत्तं बालं मुञ्च महाग्रह ॥
janmaprabhṛti yat puṇyaṃ mahāgrāha kṛtaṃ mayā tat te sarvaṃ mayā dattaṃ bālaṃ muñca mahāgraha //
प्रजज्वाल ततो ग्राहस् तपसा तेन भूषितः आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्षस् तदाभवत् उवाच चैवं तुष्टात्मा देवीं लोकस्य धारिणीम् ॥
prajajvāla tato grāhas tapasā tena bhūṣitaḥ āditya iva madhyāhne durnirīkṣas tadābhavat uvāca caivaṃ tuṣṭātmā devīṃ lokasya dhāriṇīm //
देवि किं कृत्यम् एतत् ते सुनिश्चित्य महाव्रते तपसो ऽप्य् अर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते ॥
devi kiṃ kṛtyam etat te suniścitya mahāvrate tapaso 'py arjanaṃ duḥkhaṃ tasya tyāgo na śasyate //
गृहाण तप एव त्वं बालं चेमं सुमध्यमे तुष्टो ऽस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माद् ददामि ते सा त्व् एवम् उक्ता ग्राहेण उवाचेदं महाव्रता ॥
gṛhāṇa tapa eva tvaṃ bālaṃ cemaṃ sumadhyame tuṣṭo 'smi te viprabhaktyā varaṃ tasmād dadāmi te sā tv evam uktā grāheṇa uvācedaṃ mahāvratā //
देहेनापि मया ग्राह रक्ष्यो विप्रः प्रयत्नतः तपः पुनर् मया प्राप्यं न प्राप्यो ब्राह्मणः पुनः ॥
dehenāpi mayā grāha rakṣyo vipraḥ prayatnataḥ tapaḥ punar mayā prāpyaṃ na prāpyo brāhmaṇaḥ punaḥ //
सुनिश्चित्य महाग्राह कृतं बालस्य मोक्षणम् न विप्रेभ्यस् तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राह्मणा मताः ॥
suniścitya mahāgrāha kṛtaṃ bālasya mokṣaṇam na viprebhyas tapaḥ śreṣṭhaṃ śreṣṭhā me brāhmaṇā matāḥ //
दत्त्वा चाहं न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विहितं हि ते नहि कश्चिन् नरो ग्राह प्रदत्तं पुनर् आहरेत् ॥
dattvā cāhaṃ na gṛhṇāmi grāhendra vihitaṃ hi te nahi kaścin naro grāha pradattaṃ punar āharet //
दत्तम् एतन् मया तुभ्यं नाददानि हि तत् पुनः त्वय्य् एव रमताम् एतद् बालश् चायं विमुच्यताम् ॥
dattam etan mayā tubhyaṃ nādadāni hi tat punaḥ tvayy eva ramatām etad bālaś cāyaṃ vimucyatām //
तथोक्तस् तां प्रशस्याथ मुक्त्वा बालं नमस्य च देवीम् आदित्यावभासस् तत्रैवान्तरधीयत ॥
tathoktas tāṃ praśasyātha muktvā bālaṃ namasya ca devīm ādityāvabhāsas tatraivāntaradhīyata //
बालो ऽपि सरसस् तीरे मुक्तो ग्राहेण वै तदा स्वप्नलब्ध इवार्थौघस् तत्रैवान्तरधीयत ॥
bālo 'pi sarasas tīre mukto grāheṇa vai tadā svapnalabdha ivārthaughas tatraivāntaradhīyata //
तपसो ऽपचयं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा भूय एव तपः कर्तुम् आरेभे नियमस्थिता ॥
tapaso 'pacayaṃ matvā devī himagirīndrajā bhūya eva tapaḥ kartum ārebhe niyamasthitā //
कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शंकरः स्वयम् प्रोवाच वचनं विप्रा मा कृथास् तप इत्य् उत ॥
kartukāmāṃ tapo bhūyo jñātvā tāṃ śaṃkaraḥ svayam provāca vacanaṃ viprā mā kṛthās tapa ity uta //
मह्यम् एतत् तपो देवि त्वया दत्तं महाव्रते तत् तेनैवाक्षयं तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा ॥
mahyam etat tapo devi tvayā dattaṃ mahāvrate tat tenaivākṣayaṃ tubhyaṃ bhaviṣyati sahasradhā //
इति लब्ध्वा वरं देवी तपसो ऽक्षयम् उत्तमम् स्वयंवरम् उदीक्षन्ती तस्थौ प्रीता मुदा युता ॥
iti labdhvā varaṃ devī tapaso 'kṣayam uttamam svayaṃvaram udīkṣantī tasthau prītā mudā yutā //
इदं पठेद् यो हि नरः सदैव बालानुभावाचरणं हि शंभोः स देहभेदं समवाप्य पूतो भवेद् गणेशस् तु कुमारतुल्यः
idaṃ paṭhed yo hi naraḥ sadaiva bālānubhāvācaraṇaṃ hi śaṃbhoḥ sa dehabhedaṃ samavāpya pūto bhaved gaṇeśas tu kumāratulyaḥ