पृथिव्याम् उत्तमां भूमिं धर्मकामार्थमोक्षदाम् तीर्थानाम् उत्तमं तीर्थं ब्रूहि नो वदतां वर ॥
pṛthivyām uttamāṃ bhūmiṃ dharmakāmārthamokṣadām tīrthānām uttamaṃ tīrthaṃ brūhi no vadatāṃ vara //
इमं प्रश्नं मम गुरुं पप्रच्छुर् मुनयः पुरा तम् अहं संप्रवक्ष्यामि यत् पृच्छध्वं द्विजोत्तमाः ॥
imaṃ praśnaṃ mama guruṃ papracchur munayaḥ purā tam ahaṃ saṃpravakṣyāmi yat pṛcchadhvaṃ dvijottamāḥ //
स्वाश्रमे सुमहापुण्ये नानापुष्पोपशोभिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानामृगगणैर् युते ॥
svāśrame sumahāpuṇye nānāpuṣpopaśobhite nānādrumalatākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute //
पुंनागैः कर्णिकारैश् च सरलैर् देवदारुभिः शालैस् तालैस् तमालैश् च पनसैर् धवखादिरैः ॥
puṃnāgaiḥ karṇikāraiś ca saralair devadārubhiḥ śālais tālais tamālaiś ca panasair dhavakhādiraiḥ //
पाटलाशोकबकुलैः करवीरैः सचम्पकैः अन्यैश् च विविधैर् वृक्षैर् नानापुष्पोपशोभितैः ॥
pāṭalāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sacampakaiḥ anyaiś ca vividhair vṛkṣair nānāpuṣpopaśobhitaiḥ //
कुरुक्षेत्रे समासीनं व्यासं मतिमतां वरम् महाभारतकर्तारं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥
kurukṣetre samāsīnaṃ vyāsaṃ matimatāṃ varam mahābhāratakartāraṃ sarvaśāstraviśāradam //
अध्यात्मनिष्ठं सर्वज्ञं सर्वभूतहिते रतम् पुराणागमवक्तारं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥
adhyātmaniṣṭhaṃ sarvajñaṃ sarvabhūtahite ratam purāṇāgamavaktāraṃ vedavedāṅgapāragam //
पराशरसुतं शान्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् द्रष्टुम् अभ्याययुः प्रीत्या मुनयः संशितव्रताः ॥
parāśarasutaṃ śāntaṃ padmapattrāyatekṣaṇam draṣṭum abhyāyayuḥ prītyā munayaḥ saṃśitavratāḥ //
कश्यपो जमदग्निश् च भरद्वाजो ऽथ गौतमः वसिष्ठो जैमिनिर् धौम्यो मार्कण्डेयो ऽथ वाल्मिकिः ॥
kaśyapo jamadagniś ca bharadvājo 'tha gautamaḥ vasiṣṭho jaiminir dhaumyo mārkaṇḍeyo 'tha vālmikiḥ //
विश्वामित्रः शतानन्दो वात्स्यो गार्ग्यो ऽथ आसुरिः सुमन्तुर् भार्गवो नाम कण्वो मेधातिथिर् गुरुः ॥
viśvāmitraḥ śatānando vātsyo gārgyo 'tha āsuriḥ sumantur bhārgavo nāma kaṇvo medhātithir guruḥ //
माण्डव्यश् च्यवनो धूम्रो ह्य् असितो देवलस् तथा मौद्गल्यस् तृणयज्ञश् च पिप्पलादो ऽकृतव्रणः ॥
māṇḍavyaś cyavano dhūmro hy asito devalas tathā maudgalyas tṛṇayajñaś ca pippalādo 'kṛtavraṇaḥ //
संवर्तः कौशिको रैभ्यो मैत्रेयो हरितस् तथा शाण्डिल्यश् च विभाण्डश् च दुर्वासा लोमशस् तथा ॥
saṃvartaḥ kauśiko raibhyo maitreyo haritas tathā śāṇḍilyaś ca vibhāṇḍaś ca durvāsā lomaśas tathā //
नारदः पर्वतश् चैव वैशंपायनगालवौ भास्करिः पूरणः सूतः पुलस्त्यः कपिलस् तथा ॥
nāradaḥ parvataś caiva vaiśaṃpāyanagālavau bhāskariḥ pūraṇaḥ sūtaḥ pulastyaḥ kapilas tathā //
उलूकः पुलहो वायुर् देवस्थानश् चतुर्भुजः सनत्कुमारः पैलश् च कृष्णः कृष्णानुभौतिकः ॥
ulūkaḥ pulaho vāyur devasthānaś caturbhujaḥ sanatkumāraḥ pailaś ca kṛṣṇaḥ kṛṣṇānubhautikaḥ //
एतैर् मुनिवरैश् चान्यैर् वृतः सत्यवतीसुतः रराज स मुनिः श्रीमान् नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः ॥
etair munivaraiś cānyair vṛtaḥ satyavatīsutaḥ rarāja sa muniḥ śrīmān nakṣatrair iva candramāḥ //
तान् आगतान् मुनीन् सर्वान् पूजयाम् आस वेदवित् ते ऽपि तं प्रतिपूज्यैव कथां चक्रुः परस्परम् ॥
tān āgatān munīn sarvān pūjayām āsa vedavit te 'pi taṃ pratipūjyaiva kathāṃ cakruḥ parasparam //
कथान्ते ते मुनिश्रेष्ठाः कृष्णं सत्यवतीसुतम् पप्रच्छुः संशयं सर्वे तपोवननिवासिनः ॥
kathānte te muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṃ satyavatīsutam papracchuḥ saṃśayaṃ sarve tapovananivāsinaḥ //
मुने वेदांश् च शास्त्राणि पुराणागमभारतम् भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानासि वाङ्मयम् ॥
mune vedāṃś ca śāstrāṇi purāṇāgamabhāratam bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ jānāsi vāṅmayam //
कष्टे ऽस्मिन् दुःखबहुले निःसारे भवसागरे रागग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसंप्लवे ॥
kaṣṭe 'smin duḥkhabahule niḥsāre bhavasāgare rāgagrāhākule raudre viṣayodakasaṃplave //
इन्द्रियावर्तकलिले दृष्टोर्मिशतसंकुले मोहपङ्काविले दुर्गे लोभगम्भीरदुस्तरे ॥
indriyāvartakalile dṛṣṭormiśatasaṃkule mohapaṅkāvile durge lobhagambhīradustare //
निमज्जज् जगद् आलोक्य निरालम्बम् अचेतनम् पृच्छामस् त्वां महाभागं ब्रूहि नो मुनिसत्तम ॥
nimajjaj jagad ālokya nirālambam acetanam pṛcchāmas tvāṃ mahābhāgaṃ brūhi no munisattama //
श्रेयः किम् अत्र संसारे भैरवे लोमहर्षणे उपदेशप्रदानेन लोकान् उद्धर्तुम् अर्हसि ॥
śreyaḥ kim atra saṃsāre bhairave lomaharṣaṇe upadeśapradānena lokān uddhartum arhasi //
दुर्लभं परमं क्षेत्रं वक्तुम् अर्हसि मोक्षदम् पृथिव्यां कर्मभूमिं च श्रोतुम् इच्छामहे वयम् ॥
durlabhaṃ paramaṃ kṣetraṃ vaktum arhasi mokṣadam pṛthivyāṃ karmabhūmiṃ ca śrotum icchāmahe vayam //
कृत्वा किल नरः सम्यक् कर्म भूमौ यथोदितम् प्राप्नोति परमां सिद्धिं नरकं च विकर्मतः ॥
kṛtvā kila naraḥ samyak karma bhūmau yathoditam prāpnoti paramāṃ siddhiṃ narakaṃ ca vikarmataḥ //
मोक्षक्षेत्रे तथा मोक्षं प्राप्नोति पुरुषः सुधीः तस्माद् ब्रूहि महाप्राज्ञ यत् पृष्टो ऽसि द्विजोत्तम ॥
mokṣakṣetre tathā mokṣaṃ prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ tasmād brūhi mahāprājña yat pṛṣṭo 'si dvijottama //
श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् व्यासः प्रोवाच भगवान् भूतभव्यभविष्यवित् ॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām vyāsaḥ provāca bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit //
शृणुध्वं मुनयः सर्वे वक्ष्यामि यदि पृच्छथ यः संवादो ऽभवत् पूर्वम् ऋषीणां ब्रह्मणा सह ॥
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve vakṣyāmi yadi pṛcchatha yaḥ saṃvādo 'bhavat pūrvam ṛṣīṇāṃ brahmaṇā saha //
मेरुपृष्ठे तु विस्तीर्णे नानारत्नविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते ॥
merupṛṣṭhe tu vistīrṇe nānāratnavibhūṣite nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite //
नानापक्षिरुते रम्ये नानाप्रसवनाकुले नानासत्त्वसमाकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते ॥
nānāpakṣirute ramye nānāprasavanākule nānāsattvasamākīrṇe nānāścaryasamanvite //
नानावर्णशिलाकीर्णे नानाधातुविभूषिते नानामुनिजनाकीर्णे नानाश्रमसमन्विते ॥
nānāvarṇaśilākīrṇe nānādhātuvibhūṣite nānāmunijanākīrṇe nānāśramasamanvite //
तत्रासीनं जगन्नाथं जगद्योनिं चतुर्मुखम् जगत्पतिं जगद्वन्द्यं जगदाधारम् ईश्वरम् ॥
tatrāsīnaṃ jagannāthaṃ jagadyoniṃ caturmukham jagatpatiṃ jagadvandyaṃ jagadādhāram īśvaram //
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षविद्याधरोरगैः मुनिसिद्धाप्सरोभिश् च वृतम् अन्यैर् दिवालयैः ॥
devadānavagandharvair yakṣavidyādharoragaiḥ munisiddhāpsarobhiś ca vṛtam anyair divālayaiḥ //
केचित् स्तुवन्ति तं देवं केचिद् गायन्ति चाग्रतः केचिद् वाद्यानि वाद्यन्ते केचिन् नृत्यन्ति चापरे ॥
kecit stuvanti taṃ devaṃ kecid gāyanti cāgrataḥ kecid vādyāni vādyante kecin nṛtyanti cāpare //
एवं प्रमुदिते काले सर्वभूतसमागमे नानाकुसुमगन्धाढ्ये दक्षिणानिलसेविते ॥
evaṃ pramudite kāle sarvabhūtasamāgame nānākusumagandhāḍhye dakṣiṇānilasevite //
भृग्वाद्यास् तं तदा देवं प्रणिपत्य पितामहम् इमम् अर्थम् ऋषिवराः पप्रच्छुः पितरं द्विजाः ॥
bhṛgvādyās taṃ tadā devaṃ praṇipatya pitāmaham imam artham ṛṣivarāḥ papracchuḥ pitaraṃ dvijāḥ //
भगवञ् श्रोतुम् इच्छामः कर्मभूमिं महीतले वक्तुम् अर्हसि देवेश मोक्षक्षेत्रं च दुर्लभम् ॥
bhagavañ śrotum icchāmaḥ karmabhūmiṃ mahītale vaktum arhasi deveśa mokṣakṣetraṃ ca durlabham //
तेषां वचनम् आकर्ण्य प्राह ब्रह्मा सुरेश्वरः पप्रच्छुस् ते यथा प्रश्नं तत् सर्वं मुनिसत्तमाः ॥
teṣāṃ vacanam ākarṇya prāha brahmā sureśvaraḥ papracchus te yathā praśnaṃ tat sarvaṃ munisattamāḥ //