किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः ॥
kiṃ tad akṣaram ity uktaṃ yasmān nāvartate punaḥ kiṃsvit tat kṣaram ity uktaṃ yasmād āvartate punaḥ //
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव ॥
akṣarākṣarayor vyaktiṃ pṛcchāmas tvāṃ mahāmune upalabdhuṃ muniśreṣṭha tattvena munipuṃgava //
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः ॥
tvaṃ hi jñānavidāṃ śreṣṭhaḥ procyase vedapāragaiḥ ṛṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ //
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम् ॥
tad etac chrotum icchāmas tvattaḥ sarvaṃ mahāmate na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvanto 'mṛtam uttamam //
अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥
atra vo varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca //
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥
vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param //
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥
paramātmani kuśalam adhyātmagatiniścayam maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ //
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥
svacchandaṃ sukṛtaṃ caiva madhuraṃ cāpy anulbaṇam papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā //
भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः ॥
bhagavañ śrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam yasmin na punarāvṛttiṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ //
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम् ॥
yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemam anāmayam //
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ ॥
śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat yatra kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpy atha //
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते ॥
yugaṃ dvādaśasāhasryaṃ kalpaṃ viddhi caturyugam daśakalpaśatāvartam ahas tad brāhmam ucyate //
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम् ॥
rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate sṛjaty anantakarmāṇi mahāntaṃ bhūtam agrajam //
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम ॥
mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ yatrotpattiṃ pravakṣyāmi mūlato nṛpasattama //
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ॥
aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham //
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः ॥
sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtiḥ //
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः ॥
mahān iti ca yogeṣu viriñcir iti cāpy atha sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ //
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना ॥
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ dhṛtam ekātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā //
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना ॥
tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti śrutaḥ eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā //
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम् ॥
pradhānaṃ tasya saṃyogād utpannaṃ sumahat puram ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatinamaskṛtam //
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च ॥
avyaktād vyaktim āpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam mahāntaṃ cāpy ahaṃkāram avidyāsarga eva ca //
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः ॥
acaraś ca caraś caiva samutpannau tathaikataḥ vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrānucintakaiḥ //
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥
bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi pārthiva ahaṃkāreṣu nṛpate caturthaṃ viddhi vaikṛtam //
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च ॥
vāyur jyotir athākāśam āpo 'tha pṛthivī tathā śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca //
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत् ॥
evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthakṛt //
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च ॥
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam vāg hastau caiva pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca //
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव ॥
buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca saṃbhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva //
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः ॥
eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiḥ pravartate yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ //
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे ॥
evam etat samutpannaṃ trailokyam idam uttamam veditavyaṃ naraśreṣṭha sadaiva narakārṇave //
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥
sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare //
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥
sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase //
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम् ॥
hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha yā ca mūrtiś ca yat kiṃcit sarvatraitan nidarśanam //
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम ॥
jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ sthānaṃ dehavatām āsīd ity evam anuśuśruma //
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम् ॥
kṛtsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasaṃjñakaḥ ahany ahani bhūtātmā yac cākṣara iti smṛtam //
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम् ॥
tatas tat kṣaram ity uktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat jagan mohātmakaṃ cāhur avyaktād vyaktasaṃjñakam //
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः ॥
mahāṃś caivākṣaro nityam etat kṣaravivarjanam kathitaṃ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ //
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः ॥
pañcaviṃśatiko 'mūrtaḥ sa nityas tattvasaṃjñakaḥ sattvasaṃśrayaṇāt tattvaṃ sattvam āhur manīṣiṇaḥ //
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः ॥
yad amūrtiḥ sṛjad vyaktaṃ tan mūrtim adhitiṣṭhati caturviṃśatimo vyakto hy amūrtiḥ pañcaviṃśakaḥ //
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान् ॥
sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhatātmavān cetayaṃś cetano nityaṃ sarvamūrtir amūrtimān //
सर्गप्रलयधर्मेण स सर्गप्रलयात्मकः गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञितः ॥
sargapralayadharmeṇa sa sargapralayātmakaḥ gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñitaḥ //
एवम् एष महात्मा च सर्गप्रलयकोटिशः विकुर्वाणः प्रकृतिमान् नाभिमन्येत बुद्धिमान् ॥
evam eṣa mahātmā ca sargapralayakoṭiśaḥ vikurvāṇaḥ prakṛtimān nābhimanyeta buddhimān //
तमःसत्त्वरजोयुक्तस् तासु तास्व् इह योनिषु लीयते प्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् ॥
tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu līyate pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt //
सहवासनिवासत्वाद् बालो ऽहम् इति मन्यते यो ऽहं न सो ऽहम् इत्य् उक्तो गुणान् एवानुवर्तते ॥
sahavāsanivāsatvād bālo 'ham iti manyate yo 'haṃ na so 'ham ity ukto guṇān evānuvartate //
तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते रजसा राजसांश् चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात् ॥
tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate rajasā rājasāṃś caiva sāttvikān sattvasaṃśrayāt //
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु ॥
śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni tu //
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥
tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣān atha sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ //
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः ॥
niṣkevalena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt puṇyapāpeṣu mānuṣyaṃ puṇyamātreṇa devatāḥ //
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते ॥
evam avyaktaviṣayaṃ mokṣam āhur manīṣiṇaḥ pañcaviṃśatimo yo 'yaṃ jñānād eva pravartate //