तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते ॥
tava vaktrābdhisaṃbhūtam amṛtaṃ vāṅmayaṃ mune pibatāṃ no dvijaśreṣṭha na tṛptir iha dṛśyate //
तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम् ॥
tasmād yogaṃ mune brūhi vistareṇa vimuktidam sāṃkhyaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha śrotum icchāmahe vayam //
प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥
prajñāvāñ śrotriyo yajvā khyātaḥ prājño 'nasūyakaḥ satyadharmamatir brahman kathaṃ brahmādhigacchati //
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः ॥
tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā sāṃkhye vā yadi vā yoga etat pṛṣṭo vadasva naḥ //
मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि ॥
manasaś cendriyāṇāṃ ca yathaikāgryam avāpyate yenopāyena puruṣas tat tvaṃ vyākhyātum arhasi //
नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥
nānyatra jñānatapasor nānyatrendriyanigrahāt nānyatra sarvasaṃtyāgāt siddhiṃ vindati kaścana //
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥
mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu //
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम् ॥
bhūmer deho jalāt sneho jyotiṣaś cakṣuṣī smṛte prāṇāpānāśrayo vāyuḥ koṣṭhāākāśaṃ śarīriṇām //
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥
krāntau viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhoktum icchati karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī //
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये ॥
karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī daśa tānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye //
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा ॥
śabdasparśau tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam indriyārthān pṛthag vidyād indriyebhyas tu nityadā //
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥
indriyāṇi mano yuṅkte avaśyān iva rājinaḥ manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ //
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा ॥
indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā //
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥
indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām //
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन ॥
āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanāḥ sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kathaṃcana //
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि ॥
evaṃ saptadaśaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ manīṣī manasā viprāḥ paśyaty ātmānam ātmani //
न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते ॥
na hy ayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ manasā tu pradīptena mahān ātmā prakāśate //
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥
aśabdasparśarūpaṃ tac cārasāgandham avyayam aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam //
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः ॥
avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣu paramārcitam yo 'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyataḥ //
विद्याविनयसंपन्नब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥
vidyāvinayasaṃpannabrāhmaṇe gavi hastini śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ //
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम् ॥
sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam //
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā //
यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥
yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani ya evaṃ satataṃ veda so 'mṛtatvāya kalpate //
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ //
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥
śakuntānām ivākāśe matsyānām iva codake yathā gatir na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ //
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन ॥
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani yasmiṃs tu pacyate kālas tan na vedeha kaścana //
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन ॥
na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca punaḥ punaḥ na madhye pratigṛhṇīte naiva kiṃcin na kaścana //
सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः ॥
sarve tatsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃcana yady apy agre samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ //
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा ॥
naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ tasmāt sūkṣmataraṃ nāsti nāsti sthūlataraṃ tathā //
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥
sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati //
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते ॥
tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate //
अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम् ॥
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvedhā bhāvo 'yam ātmanaḥ kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ tv amṛtam akṣaram //
नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥
navadvāraṃ puraṃ kṛtvā haṃso hi niyato vaśī īdṛśaḥ sarvabhūtasya sthāvarasya carasya ca //
हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः ॥
hānenābhivikalpānāṃ narāṇāṃ saṃcayena ca śarīrāṇām ajasyāhur haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ //
हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥
haṃsoktaṃ ca kṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yat tad akṣaram tad vidvān akṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī //
भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया ॥
bhavatāṃ pṛcchatāṃ viprā yathāvad iha tattvataḥ sāṃkhyaṃ jñānena saṃyuktaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā //
योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः ॥
yogakṛtyaṃ tu bho viprāḥ kīrtayiṣyāmy ataḥ param ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ //
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना ॥
ātmano vyāpino jñānaṃ jñānam etad anuttamam tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā //
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः ॥
ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ //
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् ॥
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt //
सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा ॥
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā //
चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् ॥
cakṣuḥ śrotraṃ ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā apramādād bhayaṃ jahyād dambhaṃ prājñopasevanāt //
एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा ॥
evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cātha devatāḥ praṇamet sadā //
वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत् ॥
varjayed uddhatāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām brahmatejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ jagat //
एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा ॥
etasya bhūtabhūtasya dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā //
शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥
śaucaṃ caivātmanaḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati //
समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥
samaḥ sarveṣu bhūteṣu labhyālabhyena vartayan dhūtapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ //
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ॥
kāmakrodhau vaśe kṛtvā niṣeved brahmaṇaḥ padam manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ //
पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम् ॥
pūrvarātre parārdhe ca dhārayen mana ātmanaḥ jantoḥ pañcendriyasyāsya yady ekaṃ klinnam indriyam //
ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा ॥
tato 'sya sravati prajñā gireḥ pādād ivodakam manasaḥ pūrvam ādadyāt kūrmāṇām iva matsyahā //
ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित् तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि ॥
tataḥ śrotraṃ tataś cakṣur jihvā ghrāṇaṃ ca yogavit tata etāni saṃyamya manasi sthāpayed yadi //
तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत् पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि ॥
tathaivāpohya saṃkalpān mano hy ātmani dhārayet pañcendriyāṇi manasi hṛdi saṃsthāpayed yadi //
यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते ॥
yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani prasīdanti ca saṃsthāyāṃ tadā brahma prakāśate //
विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि ॥
vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyanty ātmānam ātmani //
सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥
sarvaṃ tatra tu sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ //
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः ॥
dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ evaṃ parimitaṃ kālam ācaran saṃśitavrataḥ //
आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने ॥
āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasāmyatām pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane //
अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः ॥
adbhutāni rasaḥ sparśaḥ śītoṣṇamārutākṛtiḥ pratibhān upasargāś ca pratisaṃgṛhya yogataḥ //
तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः ॥
tāṃs tattvavid anādṛtya sāmyenaiva nivartayet kuryāt paricayaṃ yoge trailokye niyato muniḥ //
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव ॥
giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣamūleṣu yojayet saṃniyamyendriyagrāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍamanā iva //
एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः ॥
ekāgraṃ cintayen nityaṃ yogān nodvijate manaḥ yenopāyena śakyeta niyantuṃ cañcalaṃ manaḥ //
तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत् ॥
tatra yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet //
नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् ॥
nātivrajet paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā upekṣako yatāhāro labdhālabdhasamo bhavet //
यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम् ॥
yaś cainam abhinandeta yaś cainam abhivādayet samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham //
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः ॥
na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ //
एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते ॥
evaṃ svasthātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ ṣaṇ māsān nityayuktasya śabdabrahmābhivartate //
वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः ॥
vedanārtān parān dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ evaṃ tu nirato mārgaṃ viramen na vimohitaḥ //
अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥
api varṇāvakṛṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim //
अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः
ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ yam indriyātigam agocaraṃ dvijāḥ avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ prayānty anāvṛttigatiṃ manīṣiṇaḥ