भूयः प्रब्रूहि भगवञ् श्राद्धकल्पं सुविस्तरात् कथं क्व च कदा केषु कैस् तद् ब्रूहि तपोधन ॥
bhūyaḥ prabrūhi bhagavañ śrāddhakalpaṃ suvistarāt kathaṃ kva ca kadā keṣu kais tad brūhi tapodhana //
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः श्राद्धकल्पं सुविस्तरात् यथा यत्र यदा येषु यैर् द्रव्यैस् तद् वदाम्य् अहम् ॥
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ śrāddhakalpaṃ suvistarāt yathā yatra yadā yeṣu yair dravyais tad vadāmy aham //
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः श्राद्धं स्ववरणोदितम् कुलधर्मम् अनुतिष्ठद्भिर् दातव्यं मन्त्रपूर्वकम् ॥
brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śrāddhaṃ svavaraṇoditam kuladharmam anutiṣṭhadbhir dātavyaṃ mantrapūrvakam //
स्त्रीभिर् वर्णावरैः शूद्रैर् विप्राणाम् अनुशासनात् अमन्त्रकं विधिपूर्वं वह्नियागविवर्जितम् ॥
strībhir varṇāvaraiḥ śūdrair viprāṇām anuśāsanāt amantrakaṃ vidhipūrvaṃ vahniyāgavivarjitam //
पुष्करादिषु तीर्थेषु पुण्येष्व् आयतनेषु च शिखरेषु गिरीन्द्राणां पुण्यदेशेषु भो द्विजाः ॥
puṣkarādiṣu tīrtheṣu puṇyeṣv āyataneṣu ca śikhareṣu girīndrāṇāṃ puṇyadeśeṣu bho dvijāḥ //
सरित्सु पुण्यतोयासु नदेषु च सरःसु च संगमेषु नदीनां च समुद्रेषु च सप्तसु ॥
saritsu puṇyatoyāsu nadeṣu ca saraḥsu ca saṃgameṣu nadīnāṃ ca samudreṣu ca saptasu //
स्वनुलिप्तेषु गेहेषु स्वेष्व् अनुज्ञापितेषु च दिव्यपादपमूलेषु यज्ञियेषु ह्रदेषु च ॥
svanulipteṣu geheṣu sveṣv anujñāpiteṣu ca divyapādapamūleṣu yajñiyeṣu hradeṣu ca //
श्राद्धम् एतेषु दातव्यं वर्ज्यम् एतेषु चोच्यते किरातेषु कलिङ्गेषु कोङ्कणेषु कृमिष्व् अपि ॥
śrāddham eteṣu dātavyaṃ varjyam eteṣu cocyate kirāteṣu kaliṅgeṣu koṅkaṇeṣu kṛmiṣv api //
दशार्णेषु कुमार्येषु तङ्गणेषु क्रथेष्व् अपि सिन्धोर् उत्तरकूलेषु नर्मदायाश् च दक्षिणे ॥
daśārṇeṣu kumāryeṣu taṅgaṇeṣu kratheṣv api sindhor uttarakūleṣu narmadāyāś ca dakṣiṇe //
पूर्वेषु करतोयाया न देयं श्राद्धम् उच्यते श्राद्धं देयम् उशन्तीह मासि मास्य् उडुपक्षये ॥
pūrveṣu karatoyāyā na deyaṃ śrāddham ucyate śrāddhaṃ deyam uśantīha māsi māsy uḍupakṣaye //
पौर्णमासेषु श्राद्धं च कर्तव्यम् ऋक्षगोचरे नित्यश्राद्धम् अदैवं च मनुष्यैः सह गीयते ॥
paurṇamāseṣu śrāddhaṃ ca kartavyam ṛkṣagocare nityaśrāddham adaivaṃ ca manuṣyaiḥ saha gīyate //
नैमित्तिकं सुरैः सार्धं नित्यं नैमित्तिकं तथा काम्यान्य् अन्यानि श्राद्धानि प्रतिसंवत्सरं द्विजैः ॥
naimittikaṃ suraiḥ sārdhaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā kāmyāny anyāni śrāddhāni pratisaṃvatsaraṃ dvijaiḥ //
वृद्धिश्राद्धं च कर्तव्यं जातकर्मादिकेषु च तत्र युग्मान् द्विजान् आहुर् मन्त्रपूर्वं तु वै द्विजाः ॥
vṛddhiśrāddhaṃ ca kartavyaṃ jātakarmādikeṣu ca tatra yugmān dvijān āhur mantrapūrvaṃ tu vai dvijāḥ //
कन्यां गते सवितरि दिनानि दश पञ्च च पूर्वेणैवेह विधिना श्राद्धं तत्र विधीयते ॥
kanyāṃ gate savitari dināni daśa pañca ca pūrveṇaiveha vidhinā śrāddhaṃ tatra vidhīyate //
प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया द्विपदप्रदा पुत्रार्थिनी तृतीया तु चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥
pratipaddhanalābhāya dvitīyā dvipadapradā putrārthinī tṛtīyā tu caturthī śatrunāśinī //
श्रियं प्राप्नोति पञ्चम्यां षष्ठ्यां पूज्यो भवेन् नरः गणाधिपत्यं सप्तम्याम् अष्टम्यां बुद्धिम् उत्तमाम् ॥
śriyaṃ prāpnoti pañcamyāṃ ṣaṣṭhyāṃ pūjyo bhaven naraḥ gaṇādhipatyaṃ saptamyām aṣṭamyāṃ buddhim uttamām //
स्त्रियो नवम्यां प्राप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् वेदांस् तथाप्नुयात् सर्वान् एकादश्यां क्रियापरः ॥
striyo navamyāṃ prāpnoti daśamyāṃ pūrṇakāmatām vedāṃs tathāpnuyāt sarvān ekādaśyāṃ kriyāparaḥ //
द्वादश्यां जयलाभं च प्राप्नोति पितृपूजकः प्रजावृद्धिं पशुं मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिम् उत्तमाम् ॥
dvādaśyāṃ jayalābhaṃ ca prāpnoti pitṛpūjakaḥ prajāvṛddhiṃ paśuṃ medhāṃ svātantryaṃ puṣṭim uttamām //
दीर्घायुर् अथवैश्वर्यं कुर्वाणस् तु त्रयोदशीम् अवाप्नोति न संदेहः श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः ॥
dīrghāyur athavaiśvaryaṃ kurvāṇas tu trayodaśīm avāpnoti na saṃdehaḥ śrāddhaṃ śraddhāsamanvitaḥ //
यथासंभविनान्नेन श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वा हताः ॥
yathāsaṃbhavinānnena śrāddhaṃ śraddhāsamanvitaḥ yuvānaḥ pitaro yasya mṛtāḥ śastreṇa vā hatāḥ //
तेन कार्यं चतुर्दश्यां तेषां तृप्तिम् अभीप्सता श्राद्धं कुर्वन्न् अमावास्यां यत्नेन पुरुषः शुचिः ॥
tena kāryaṃ caturdaśyāṃ teṣāṃ tṛptim abhīpsatā śrāddhaṃ kurvann amāvāsyāṃ yatnena puruṣaḥ śuciḥ //
सर्वान् कामान् अवाप्नोति स्वर्गं चानन्तम् अश्नुते अतःपरं मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं वदतो मम ॥
sarvān kāmān avāpnoti svargaṃ cānantam aśnute ataḥparaṃ muniśreṣṭhāḥ śṛṇudhvaṃ vadato mama //
पितॄणां प्रीतये यत्र यद् देयं प्रीतिकारिणा मासं तृप्तिः पितॄणां तु हविष्यान्नेन जायते ॥
pitṝṇāṃ prītaye yatra yad deyaṃ prītikāriṇā māsaṃ tṛptiḥ pitṝṇāṃ tu haviṣyānnena jāyate //
मासद्वयं मत्स्यमांसैस् तृप्तिं यान्ति पितामहाः त्रीन् मासान् हारिणं मांसं विज्ञेयं पितृतृप्तये ॥
māsadvayaṃ matsyamāṃsais tṛptiṃ yānti pitāmahāḥ trīn māsān hāriṇaṃ māṃsaṃ vijñeyaṃ pitṛtṛptaye //
पुष्णाति चतुरो मासाञ् शशस्य पिशितं पितॄन् शाकुनं पञ्च वै मासान् षण् मासाञ् शूकरामिषम् ॥
puṣṇāti caturo māsāñ śaśasya piśitaṃ pitṝn śākunaṃ pañca vai māsān ṣaṇ māsāñ śūkarāmiṣam //
छागलं सप्त वै मासान् ऐणेयं चाष्टमासकान् करोति तृप्तिं नव वै रुरुमांसं न संशयः ॥
chāgalaṃ sapta vai māsān aiṇeyaṃ cāṣṭamāsakān karoti tṛptiṃ nava vai rurumāṃsaṃ na saṃśayaḥ //
गव्यं मांसं पितृतृप्तिं करोति दशमासिकीम् तथैकादश मासांस् तु औरभ्रं पितृतृप्तिदम् ॥
gavyaṃ māṃsaṃ pitṛtṛptiṃ karoti daśamāsikīm tathaikādaśa māsāṃs tu aurabhraṃ pitṛtṛptidam //
संवत्सरं तथा गव्यं पयः पायसम् एव च वाध्रीनम् आमिषं लोहं कालशाकं तथा मधु ॥
saṃvatsaraṃ tathā gavyaṃ payaḥ pāyasam eva ca vādhrīnam āmiṣaṃ lohaṃ kālaśākaṃ tathā madhu //
रोहितामिषम् अन्नं च दत्तान्य् आत्मकुलोद्भवैः अनन्तं वै प्रयच्छन्ति तृप्तियोगं सुतांस् तथा ॥
rohitāmiṣam annaṃ ca dattāny ātmakulodbhavaiḥ anantaṃ vai prayacchanti tṛptiyogaṃ sutāṃs tathā //
पितॄणां नात्र संदेहो गयाश्राद्धं च भो द्विजाः यो ददाति गुडोन्मिश्रांस् तिलान् वा श्राद्धकर्मणि ॥
pitṝṇāṃ nātra saṃdeho gayāśrāddhaṃ ca bho dvijāḥ yo dadāti guḍonmiśrāṃs tilān vā śrāddhakarmaṇi //
मधु वा मधुमिश्रं वा अक्षयं सर्वम् एव तत् अपि नः स कुले भूयाद् यो नो दद्याज् जलाञ्जलिम् ॥
madhu vā madhumiśraṃ vā akṣayaṃ sarvam eva tat api naḥ sa kule bhūyād yo no dadyāj jalāñjalim //
पायसं मधुसंयुक्तं वर्षासु च मघासु च एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य् एको ऽपि गयां व्रजेत् ॥
pāyasaṃ madhusaṃyuktaṃ varṣāsu ca maghāsu ca eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet //
गौरीं वाप्य् उद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषम् उत्सृजेत् कृत्तिकासु पितॄन् अर्च्य स्वर्गम् आप्नोति मानवः ॥
gaurīṃ vāpy udvahet kanyāṃ nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet kṛttikāsu pitṝn arcya svargam āpnoti mānavaḥ //
अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये तेजस्वितां लभेत् शौर्यम् आर्द्रासु चाप्नोति क्षेत्राणि च पुनर्वसौ ॥
apatyakāmo rohiṇyāṃ saumye tejasvitāṃ labhet śauryam ārdrāsu cāpnoti kṣetrāṇi ca punarvasau //
पुष्ये तु धनम् अक्षय्यम् आश्लेषे चायुर् उत्तमम् मघासु च प्रजां पुष्टिं सौभाग्यं फाल्गुनीषु च ॥
puṣye tu dhanam akṣayyam āśleṣe cāyur uttamam maghāsu ca prajāṃ puṣṭiṃ saubhāgyaṃ phālgunīṣu ca //
प्रधानशीलो भवति सापत्यश् चोत्तरासु च प्रयाति श्रेष्ठतां शास्त्रे हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ॥
pradhānaśīlo bhavati sāpatyaś cottarāsu ca prayāti śreṣṭhatāṃ śāstre haste śrāddhaprado naraḥ //
रूपं तेजश् च चित्रासु तथापत्यम् अवाप्नुयात् वाणिज्यलाभदा स्वाती विशाखा पुत्रकामदा ॥
rūpaṃ tejaś ca citrāsu tathāpatyam avāpnuyāt vāṇijyalābhadā svātī viśākhā putrakāmadā //
कुर्वन्तां चानुराधासु ता दद्युश् चक्रवर्तिताम् आधिपत्यं च ज्येष्ठासु मूले चारोग्यम् उत्तमम् ॥
kurvantāṃ cānurādhāsu tā dadyuś cakravartitām ādhipatyaṃ ca jyeṣṭhāsu mūle cārogyam uttamam //
आषाढासु यशःप्राप्तिर् उत्तरासु विशोकता श्रवणेन शुभांल् लोकान् धनिष्ठासु धनं महत् ॥
āṣāḍhāsu yaśaḥprāptir uttarāsu viśokatā śravaṇena śubhāṃl lokān dhaniṣṭhāsu dhanaṃ mahat //
वेदवित्त्वम् अभिजिति भिषक्सिद्धिं च वारुणे अजाविकं प्रौष्ठपद्यां विन्देद् गावस् तथोत्तरे ॥
vedavittvam abhijiti bhiṣaksiddhiṃ ca vāruṇe ajāvikaṃ prauṣṭhapadyāṃ vinded gāvas tathottare //
रेवतीषु तथा कुप्यम् अश्विनीषु तुरंगमान् श्राद्धं कुर्वंस् तथाप्नोति भरणीष्व् आयुर् उत्तमम् ॥
revatīṣu tathā kupyam aśvinīṣu turaṃgamān śrāddhaṃ kurvaṃs tathāpnoti bharaṇīṣv āyur uttamam //
एवं फलम् अवाप्नोति ऋक्षेष्व् एतेषु तत्त्ववित् तस्मात् काम्यानि श्राद्धानि देयानि विधिवद् द्विजाः ॥
evaṃ phalam avāpnoti ṛkṣeṣv eteṣu tattvavit tasmāt kāmyāni śrāddhāni deyāni vidhivad dvijāḥ //
कन्याराशिगते सूर्ये फलम् अत्यन्तम् इच्छता यान् यान् कामान् अभिध्यायन् कन्याराशिगते रवौ ॥
kanyārāśigate sūrye phalam atyantam icchatā yān yān kāmān abhidhyāyan kanyārāśigate ravau //
श्राद्धं कुर्वन्ति मनुजास् तांस् तान् कामांल् लभन्ति ते नान्दीमुखानां कर्तव्यं कन्याराशिगते रवौ ॥
śrāddhaṃ kurvanti manujās tāṃs tān kāmāṃl labhanti te nāndīmukhānāṃ kartavyaṃ kanyārāśigate ravau //
पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वाराहवचनं यथा दिव्यभौमान्तरिक्षाणि स्थावराणि चराणि च ॥
paurṇamāsyāṃ tu kartavyaṃ vārāhavacanaṃ yathā divyabhaumāntarikṣāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca //
पिण्डम् इच्छन्ति पितरः कन्याराशिगते रवौ कन्यां गते सवितरि यान्य् अहानि तु षोडश ॥
piṇḍam icchanti pitaraḥ kanyārāśigate ravau kanyāṃ gate savitari yāny ahāni tu ṣoḍaśa //
क्रतुभिस् तानि तुल्यानि देवो नारायणो ऽब्रवीत् राजसूयाश्वमेधाभ्यां य इच्छेद् दुर्लभं फलम् ॥
kratubhis tāni tulyāni devo nārāyaṇo 'bravīt rājasūyāśvamedhābhyāṃ ya icched durlabhaṃ phalam //
अप्य् अम्बुशाकमूलाद्यैः पितॄन् कन्यागते ऽर्चयेत् उत्तराहस्तनक्षत्रगते तीक्ष्णांशुमालिनि ॥
apy ambuśākamūlādyaiḥ pitṝn kanyāgate 'rcayet uttarāhastanakṣatragate tīkṣṇāṃśumālini //
यो ऽर्चयेत् स्वपितॄन् भक्त्या तस्य वासस् त्रिविष्टपे हस्तर्क्षगे दिनकरे पितृराजानुशासनात् ॥
yo 'rcayet svapitṝn bhaktyā tasya vāsas triviṣṭape hastarkṣage dinakare pitṛrājānuśāsanāt //
तावत् पितृपुरी शून्या यावद् वृश्चिकदर्शनम् वृश्चिके समतिक्रान्ते पितरो दैवतैः सह ॥
tāvat pitṛpurī śūnyā yāvad vṛścikadarśanam vṛścike samatikrānte pitaro daivataiḥ saha //
निःश्वस्य प्रतिगच्छन्ति शापं दत्त्वा सुदुःसहम् अष्टकासु च कर्तव्यं श्राद्धं मन्वन्तरासु वै ॥
niḥśvasya pratigacchanti śāpaṃ dattvā suduḥsaham aṣṭakāsu ca kartavyaṃ śrāddhaṃ manvantarāsu vai //
अन्वष्टकासु क्रमशो मातृपूर्वं तद् इष्यते ग्रहणे च व्यतीपाते रविचन्द्रसमागमे ॥
anvaṣṭakāsu kramaśo mātṛpūrvaṃ tad iṣyate grahaṇe ca vyatīpāte ravicandrasamāgame //
जन्मर्क्षे ग्रहपीडायां श्राद्धं पार्वणम् उच्यते अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा ॥
janmarkṣe grahapīḍāyāṃ śrāddhaṃ pārvaṇam ucyate ayanadvitaye śrāddhaṃ viṣuvadvitaye tathā //
संक्रान्तिषु च कर्तव्यं श्राद्धं विधिवद् उत्तमम् एषु कार्यं द्विजाः श्राद्धं पिण्डनिर्वापणाद् ऋते ॥
saṃkrāntiṣu ca kartavyaṃ śrāddhaṃ vidhivad uttamam eṣu kāryaṃ dvijāḥ śrāddhaṃ piṇḍanirvāpaṇād ṛte //
वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च श्राद्धं कार्यं तु शुक्लायां संक्रान्तिविधिना नरैः ॥
vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamyāṃ kārttikasya ca śrāddhaṃ kāryaṃ tu śuklāyāṃ saṃkrāntividhinā naraiḥ //
त्रयोदश्यां भाद्रपदे माघे चन्द्रक्षये ऽहनि श्राद्धं कार्यं पायसेन दक्षिणायनवच् च तत् ॥
trayodaśyāṃ bhādrapade māghe candrakṣaye 'hani śrāddhaṃ kāryaṃ pāyasena dakṣiṇāyanavac ca tat //
यदा च श्रोत्रियो ऽभ्येति गेहं वेदविद् अग्निमान् तेनैकेन च कर्तव्यं श्राद्धं विधिवद् उत्तमम् ॥
yadā ca śrotriyo 'bhyeti gehaṃ vedavid agnimān tenaikena ca kartavyaṃ śrāddhaṃ vidhivad uttamam //
श्राद्धीयद्रव्यसंप्राप्तिर् यदा स्यात् साधुसंमता पार्वणेन विधानेन श्राद्धं कार्यं तथा द्विजैः ॥
śrāddhīyadravyasaṃprāptir yadā syāt sādhusaṃmatā pārvaṇena vidhānena śrāddhaṃ kāryaṃ tathā dvijaiḥ //
प्रतिसंवत्सरं कार्यं मातापित्रोर् मृते ऽहनि पितृव्यस्याप्य् अपुत्रस्य भ्रातुर् ज्येष्ठस्य चैव हि ॥
pratisaṃvatsaraṃ kāryaṃ mātāpitror mṛte 'hani pitṛvyasyāpy aputrasya bhrātur jyeṣṭhasya caiva hi //
पार्वणं देवपूर्वं स्याद् एकोद्दिष्टं सुरैर् विना द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन् एकैकम् उभयत्र वा ॥
pārvaṇaṃ devapūrvaṃ syād ekoddiṣṭaṃ surair vinā dvau daive pitṛkārye trīn ekaikam ubhayatra vā //
मातामहानाम् अप्य् एवं सर्वम् ऊहेन कीर्तितम् प्रेतीभूतस्य सततं भुवि पिण्डं जलं तथा ॥
mātāmahānām apy evaṃ sarvam ūhena kīrtitam pretībhūtasya satataṃ bhuvi piṇḍaṃ jalaṃ tathā //
सतिलं सकुशं दद्याद् बहिर् जलसमीपतः तृतीये ऽह्नि च कर्तव्यं प्रेतास्थिचयनं द्विजैः ॥
satilaṃ sakuśaṃ dadyād bahir jalasamīpataḥ tṛtīye 'hni ca kartavyaṃ pretāsthicayanaṃ dvijaiḥ //
दशाहे ब्राह्मणः शुद्धो द्वादशाहेन क्षत्रियः वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥
daśāhe brāhmaṇaḥ śuddho dvādaśāhena kṣatriyaḥ vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudhyati //
सूतकान्ते गृहे श्राद्धम् एकोद्दिष्टं प्रचक्षते द्वादशे ऽहनि मासे च त्रिपक्षे च ततः परम् ॥
sūtakānte gṛhe śrāddham ekoddiṣṭaṃ pracakṣate dvādaśe 'hani māse ca tripakṣe ca tataḥ param //
मासि मासि च कर्तव्यं यावत् संवत्सरं द्विजाः तत परतरं कार्यं सपिण्डीकरणं क्रमात् ॥
māsi māsi ca kartavyaṃ yāvat saṃvatsaraṃ dvijāḥ tata parataraṃ kāryaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ kramāt //
कृते सपिण्डीकरणे पार्वणं प्रोच्यते पुनः ततः प्रभृति निर्मुक्ताः प्रेतत्वात् पितृतां गताः ॥
kṛte sapiṇḍīkaraṇe pārvaṇaṃ procyate punaḥ tataḥ prabhṛti nirmuktāḥ pretatvāt pitṛtāṃ gatāḥ //
अमूर्ता मूर्तिमन्तश् च पितरो द्विविधाः स्मृताः नान्दीमुखास् त्व् अमूर्ताः स्युर् मूर्तिमन्तो ऽथ पार्वणाः एकोद्दिष्टाशिनः प्रेताः पितॄणां निर्णयस् त्रिधा ॥
amūrtā mūrtimantaś ca pitaro dvividhāḥ smṛtāḥ nāndīmukhās tv amūrtāḥ syur mūrtimanto 'tha pārvaṇāḥ ekoddiṣṭāśinaḥ pretāḥ pitṝṇāṃ nirṇayas tridhā //
कथं सपिण्डीकरणं कर्तव्यं द्विजसत्तम प्रेतीभूतस्य विधिवद् ब्रूहि नो वदतां वर ॥
kathaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ kartavyaṃ dvijasattama pretībhūtasya vidhivad brūhi no vadatāṃ vara //
सपिण्डीकरणं विप्राः शृणुध्वं वदतो मम तच् चापि देवरहितम् एकार्घैकपवित्रकम् ॥
sapiṇḍīkaraṇaṃ viprāḥ śṛṇudhvaṃ vadato mama tac cāpi devarahitam ekārghaikapavitrakam //
नैवाग्नौ करणं तत्र तच् चावाहनवर्जितम् अपसव्यं च तत्रापि भोजयेद् अयुजो द्विजान् ॥
naivāgnau karaṇaṃ tatra tac cāvāhanavarjitam apasavyaṃ ca tatrāpi bhojayed ayujo dvijān //
विशेषस् तत्र चान्यो ऽस्ति प्रतिमासक्रियादिकः तं कथ्यमानम् एकाग्राः शृणुध्वं मे द्विजोत्तमाः ॥
viśeṣas tatra cānyo 'sti pratimāsakriyādikaḥ taṃ kathyamānam ekāgrāḥ śṛṇudhvaṃ me dvijottamāḥ //
तिलगन्धोदकैर् युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् कुर्यात् पितॄणां त्रितयम् एकं प्रेतस्य च द्विजाः ॥
tilagandhodakair yuktaṃ tatra pātracatuṣṭayam kuryāt pitṝṇāṃ tritayam ekaṃ pretasya ca dvijāḥ //
पात्रत्रये प्रेतपात्राद् अर्घं चैव प्रसेचयेत् ये समाना इति जपन् पूर्ववच् छेषम् आचरेत् ॥
pātratraye pretapātrād arghaṃ caiva prasecayet ye samānā iti japan pūrvavac cheṣam ācaret //
स्त्रीणाम् अप्य् एवम् एव स्याद् एकोद्दिष्टम् उदाहृतम् सपिण्डीकरणं तासां पुत्राभावे न विद्यते ॥
strīṇām apy evam eva syād ekoddiṣṭam udāhṛtam sapiṇḍīkaraṇaṃ tāsāṃ putrābhāve na vidyate //
प्रतिसंवत्सरं कार्यम् एकोद्दिष्टं नरैः स्त्रियाः मृताहनि च तत् कार्यं पितॄणां विधिचोदितम् ॥
pratisaṃvatsaraṃ kāryam ekoddiṣṭaṃ naraiḥ striyāḥ mṛtāhani ca tat kāryaṃ pitṝṇāṃ vidhicoditam //
पुत्राभावे सपिण्डास् तु तदभावे सहोदराः कुर्युर् एतं विधिं सम्यक् पुत्रस्य च सुताः सुताः ॥
putrābhāve sapiṇḍās tu tadabhāve sahodarāḥ kuryur etaṃ vidhiṃ samyak putrasya ca sutāḥ sutāḥ //
कुर्यान् मातामहानां तु पुत्रिकातनयस् तथा द्व्यामुष्यायणसंज्ञास् तु मातामहपितामहान् ॥
kuryān mātāmahānāṃ tu putrikātanayas tathā dvyāmuṣyāyaṇasaṃjñās tu mātāmahapitāmahān //
पूजयेयुर् यथान्यायं श्राद्धैर् नैमित्तिकैर् अपि सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तॄणाम् अमन्त्रकम् ॥
pūjayeyur yathānyāyaṃ śrāddhair naimittikair api sarvābhāve striyaḥ kuryuḥ svabhartṝṇām amantrakam //
तदभावे च नृपतिः कारयेत् त्व् अकुटुम्बिनाम् तज्जातीयैर् नरैः सम्यग् वाहाद्याः सकलाः क्रियाः ॥
tadabhāve ca nṛpatiḥ kārayet tv akuṭumbinām tajjātīyair naraiḥ samyag vāhādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ //
सर्वेषाम् एव वर्णानां बान्धवो नृपतिर् यतः एता वः कथिता विप्रा नित्या नैमित्तिकास् तथा ॥
sarveṣām eva varṇānāṃ bāndhavo nṛpatir yataḥ etā vaḥ kathitā viprā nityā naimittikās tathā //
वक्ष्ये श्राद्धाश्रयाम् अन्यां नित्यनैमित्तिकां क्रियाम् दर्शस् तत्र निमित्तं तु विद्याद् इन्दुक्षयान्वितः ॥
vakṣye śrāddhāśrayām anyāṃ nityanaimittikāṃ kriyām darśas tatra nimittaṃ tu vidyād indukṣayānvitaḥ //
नित्यस् तु नियतः कालस् तस्मिन् कुर्याद् यथोदितम् सपिण्डीकरणाद् ऊर्ध्वं पितुर् यः प्रपितामहः ॥
nityas tu niyataḥ kālas tasmin kuryād yathoditam sapiṇḍīkaraṇād ūrdhvaṃ pitur yaḥ prapitāmahaḥ //
स तु लेपभुजं याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः तेषां हि यश् चतुर्थो ऽन्यः स तु लेपभुजो भवेत् ॥
sa tu lepabhujaṃ yāti praluptaḥ pitṛpiṇḍataḥ teṣāṃ hi yaś caturtho 'nyaḥ sa tu lepabhujo bhavet //
सो ऽपि संबन्धतो हीनम् उपभोगं प्रपद्यते पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः ॥
so 'pi saṃbandhato hīnam upabhogaṃ prapadyate pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ //
पिण्डसंबन्धिनो ह्य् एते विज्ञेयाः पुरुषास् त्रयः लेपसंबन्धिनश् चान्ये पितामहपितामहात् ॥
piṇḍasaṃbandhino hy ete vijñeyāḥ puruṣās trayaḥ lepasaṃbandhinaś cānye pitāmahapitāmahāt //
प्रभृत्युक्तास् त्रयस् तेषां यजमानश् च सप्तमः इत्य् एष मुनिभिः प्रोक्तः संबन्धः साप्तपौरुषः ॥
prabhṛtyuktās trayas teṣāṃ yajamānaś ca saptamaḥ ity eṣa munibhiḥ proktaḥ saṃbandhaḥ sāptapauruṣaḥ //
यजमानात् प्रभृत्य् ऊर्ध्वम् अनुलेपभुजस् तथा ततो ऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः ॥
yajamānāt prabhṛty ūrdhvam anulepabhujas tathā tato 'nye pūrvajāḥ sarve ye cānye narakaukasaḥ //
ये ऽपि तिर्यक्त्वम् आपन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि ॥
ye 'pi tiryaktvam āpannā ye ca bhūtādisaṃsthitāḥ tān sarvān yajamāno vai śrāddhaṃ kurvan yathāvidhi //
स समाप्यायते विप्रा येन येन वदामि तत् अन्नप्रकिरणं यत् तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥
sa samāpyāyate viprā yena yena vadāmi tat annaprakiraṇaṃ yat tu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi //
तेन तृप्तिम् उपायान्ति ये पिशाचत्वम् आगताः यद् अम्बु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति भो द्विजाः ॥
tena tṛptim upāyānti ye piśācatvam āgatāḥ yad ambu snānavastrotthaṃ bhūmau patati bho dvijāḥ //
तेन ये तरुतां प्राप्तास् तेषां तृप्तिः प्रजायते यास् तु गन्धाम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले ॥
tena ye tarutāṃ prāptās teṣāṃ tṛptiḥ prajāyate yās tu gandhāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale //
ताभिर् आप्यायनं तेषां देवत्वं ये कुले गताः उद्धृतेष्व् अथ पिण्डेषु याश् चाम्बुकणिका भुवि ॥
tābhir āpyāyanaṃ teṣāṃ devatvaṃ ye kule gatāḥ uddhṛteṣv atha piṇḍeṣu yāś cāmbukaṇikā bhuvi //
ताभिर् आप्यायनं तेषां ये तिर्यक्त्वं कुले गताः ये चादन्ताः कुले बालाः क्रियायोगाद् बहिष्कृताः ॥
tābhir āpyāyanaṃ teṣāṃ ye tiryaktvaṃ kule gatāḥ ye cādantāḥ kule bālāḥ kriyāyogād bahiṣkṛtāḥ //
विपन्नास् त्व् अनधिकाराः संमार्जितजलाशिनः भुक्त्वा चाचामतां यच् च यज् जलं चाङ्घ्रिशौचजम् ॥
vipannās tv anadhikārāḥ saṃmārjitajalāśinaḥ bhuktvā cācāmatāṃ yac ca yaj jalaṃ cāṅghriśaucajam //
ब्राह्मणानां तथैवान्यत् तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै एवं यो यजमानस्य यश् च तेषां द्विजन्मनाम् ॥
brāhmaṇānāṃ tathaivānyat tena tṛptiṃ prayānti vai evaṃ yo yajamānasya yaś ca teṣāṃ dvijanmanām //
कश्चिज् जलान्नविक्षेपः शुचिर् उच्छिष्ट एव वा तेनान्नेन कुले तत्र ये च योन्यन्तरं गताः ॥
kaścij jalānnavikṣepaḥ śucir ucchiṣṭa eva vā tenānnena kule tatra ye ca yonyantaraṃ gatāḥ //
प्रयान्त्य् आप्यायनं विप्राः सम्यक् श्राद्धक्रियावताम् अन्यायोपार्जितैर् अर्थैर् यच् छ्राद्धं क्रियते नरैः ॥
prayānty āpyāyanaṃ viprāḥ samyak śrāddhakriyāvatām anyāyopārjitair arthair yac chrāddhaṃ kriyate naraiḥ //
तृप्यन्ते ते न चाण्डालपुल्कसाद्यासु योनिषु एवम् आप्यायनं विप्रा बहूनाम् एव बान्धवैः ॥
tṛpyante te na cāṇḍālapulkasādyāsu yoniṣu evam āpyāyanaṃ viprā bahūnām eva bāndhavaiḥ //
श्राद्धं कुर्वद्भिर् अत्राम्बुविक्षेपैः संप्रजायते तस्माच् छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकेनापि यथाविधि ॥
śrāddhaṃ kurvadbhir atrāmbuvikṣepaiḥ saṃprajāyate tasmāc chrāddhaṃ naro bhaktyā śākenāpi yathāvidhi //
कुर्वीत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन् न सीदति श्राद्धं देयं तु विप्रेषु संयतेष्व् अग्निहोत्रिषु ॥
kurvīta kurvataḥ śrāddhaṃ kule kaścin na sīdati śrāddhaṃ deyaṃ tu vipreṣu saṃyateṣv agnihotriṣu //
अवदातेषु विद्वत्सु श्रोत्रियेषु विशेषतः त्रिणाचिकेतस् त्रिमधुस् त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ॥
avadāteṣu vidvatsu śrotriyeṣu viśeṣataḥ triṇāciketas trimadhus trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit //
मातापितृपरश् चैव स्वस्रीयः सामवेदवित् ऋत्विक्पुरोहिताचार्यम् उपाध्यायं च भोजयेत् ॥
mātāpitṛparaś caiva svasrīyaḥ sāmavedavit ṛtvikpurohitācāryam upādhyāyaṃ ca bhojayet //
मातुलः श्वशुरः श्यालः संबन्धी द्रोणपाठकः मण्डलब्राह्मणो यस् तु पुराणार्थविशारदः ॥
mātulaḥ śvaśuraḥ śyālaḥ saṃbandhī droṇapāṭhakaḥ maṇḍalabrāhmaṇo yas tu purāṇārthaviśāradaḥ //
अकल्पः कल्पसंतुष्टः प्रतिग्रहविवर्जितः एते श्राद्धे नियोक्तव्या ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥
akalpaḥ kalpasaṃtuṣṭaḥ pratigrahavivarjitaḥ ete śrāddhe niyoktavyā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ //
निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् दैवे नियोगे पित्र्ये च तांस् तथैवोपकल्पयेत् ॥
nimantrayeta pūrvedyuḥ pūrvoktān dvijasattamān daive niyoge pitrye ca tāṃs tathaivopakalpayet //
तैश् च संयमिभिर् भाव्यं यस् तु श्राद्धं करिष्यति श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं यो ऽधिगच्छति ॥
taiś ca saṃyamibhir bhāvyaṃ yas tu śrāddhaṃ kariṣyati śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo 'dhigacchati //
पितरस् तस्य वै मासं तस्मिन् रेतसि शेरते गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यस् तु गच्छति ॥
pitaras tasya vai māsaṃ tasmin retasi śerate gatvā ca yoṣitaṃ śrāddhe yo bhuṅkte yas tu gacchati //
रेतोमूत्रकृताहारास् तं मासं पितरस् तयोः तस्मात् त्व् अप्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम् ॥
retomūtrakṛtāhārās taṃ māsaṃ pitaras tayoḥ tasmāt tv aprathamaṃ kāryaṃ prājñenopanimantraṇam //
अप्राप्तौ तद्दिने वापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः भिक्षार्थम् आगतांश् चापि कालेन संयतान् यतीन् ॥
aprāptau taddine vāpi varjyā yoṣitprasaṅginaḥ bhikṣārtham āgatāṃś cāpi kālena saṃyatān yatīn //
भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रसाद्य यतमानसः योगिनश् च तदा श्राद्धे भोजनीया विपश्चिता ॥
bhojayet praṇipātādyaiḥ prasādya yatamānasaḥ yoginaś ca tadā śrāddhe bhojanīyā vipaścitā //
योगाधारा हि पितरस् तस्मात् तान् पूजयेत् सदा ब्राह्मणानां सहस्राणि एको योगी भवेद् यदि ॥
yogādhārā hi pitaras tasmāt tān pūjayet sadā brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi eko yogī bhaved yadi //
यजमानं च भोक्तॄंश् च नौर् इवाम्भसि तारयेत् पितृगाथा तथैवात्र गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥
yajamānaṃ ca bhoktṝṃś ca naur ivāmbhasi tārayet pitṛgāthā tathaivātra gīyate brahmavādibhiḥ //
या गीता पितृभिः पूर्वम् ऐलस्यासीन् महीपतेः कदा नः संतताव् अग्र्यः कस्यचिद् भविता सुतः ॥
yā gītā pitṛbhiḥ pūrvam ailasyāsīn mahīpateḥ kadā naḥ saṃtatāv agryaḥ kasyacid bhavitā sutaḥ //
यो योगिभुक्तशेषान् नो भुवि पिण्डान् प्रदास्यति गयायाम् अथवा पिण्डं खड्गमांसं तथा हविः ॥
yo yogibhuktaśeṣān no bhuvi piṇḍān pradāsyati gayāyām athavā piṇḍaṃ khaḍgamāṃsaṃ tathā haviḥ //
कालशाकं तिलाज्यं च तृप्तये कृसरं च नः वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः ॥
kālaśākaṃ tilājyaṃ ca tṛptaye kṛsaraṃ ca naḥ vaiśvadevaṃ ca saumyaṃ ca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ //
विषाणवर्जं शिरस आ पादाद् आशिषामहे दद्याच् छ्राद्धं त्रयोदश्यां मघासु च यथाविधि ॥
viṣāṇavarjaṃ śirasa ā pādād āśiṣāmahe dadyāc chrāddhaṃ trayodaśyāṃ maghāsu ca yathāvidhi //
मधुसर्पिःसमायुक्तं पायसं दक्षिणायने तस्मात् संपूजयेद् भक्त्या स्वपितॄन् विधिवन् नरः ॥
madhusarpiḥsamāyuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane tasmāt saṃpūjayed bhaktyā svapitṝn vidhivan naraḥ //
कामान् अभीप्सन् सकलान् पापाद् आत्मविमोचनम् वसून् रुद्रांस् तथादित्यान् नक्षत्रग्रहतारकाः ॥
kāmān abhīpsan sakalān pāpād ātmavimocanam vasūn rudrāṃs tathādityān nakṣatragrahatārakāḥ //
प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितरः श्राद्धतर्पिताः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ॥
prīṇayanti manuṣyāṇāṃ pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca //
प्रयच्छन्ति तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः तथापराह्णः पूर्वाह्णात् पितॄणाम् अतिरिच्यते ॥
prayacchanti tathā rājyaṃ pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ tathāparāhṇaḥ pūrvāhṇāt pitṝṇām atiricyate //
संपूज्य स्वागतेनैतान् सदने ऽभ्यागतान् द्विजान् पवित्रपाणिर् आचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् ॥
saṃpūjya svāgatenaitān sadane 'bhyāgatān dvijān pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet //
श्राद्धं कृत्वा विधानेन संभोज्य च द्विजोत्तमान् विसर्जयेत् प्रियाण्य् उक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः ॥
śrāddhaṃ kṛtvā vidhānena saṃbhojya ca dvijottamān visarjayet priyāṇy uktvā praṇipatya ca bhaktitaḥ //
आद्वारम् अनुगच्छेच् च आगच्छेद् अनुमोदितः ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच् च तथातिथीन् ॥
ādvāram anugacchec ca āgacched anumoditaḥ tato nityakriyāṃ kuryād bhojayec ca tathātithīn //
नित्यक्रियां पितॄणां च केचिद् इच्छन्ति सत्तमाः न पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववद् आचरेत् ॥
nityakriyāṃ pitṝṇāṃ ca kecid icchanti sattamāḥ na pitṝṇāṃ tathaivānye śeṣaṃ pūrvavad ācaret //
पृथक्त्वेन वदन्त्य् अन्ये केचित् पूर्वं च पूर्ववत् ततस् तद् अन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर् नरः ॥
pṛthaktvena vadanty anye kecit pūrvaṃ ca pūrvavat tatas tad annaṃ bhuñjīta saha bhṛtyādibhir naraḥ //
एवं कुर्वीत धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः यथा च विप्रमुख्यानां परितोषो ऽभिजायते ॥
evaṃ kurvīta dharmajñaḥ śrāddhaṃ pitryaṃ samāhitaḥ yathā ca vipramukhyānāṃ paritoṣo 'bhijāyate //
इदानीं संप्रवक्ष्यामि वर्जनीयान् द्विजाधमान् मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः क्षयी शुक्ली वणिक्पथः ॥
idānīṃ saṃpravakṣyāmi varjanīyān dvijādhamān mitradhruk kunakhī klībaḥ kṣayī śuklī vaṇikpathaḥ //
श्यावदन्तो ऽथ खल्वाटः काणो ऽन्धो बधिरो जडः मूकः पङ्गुः कुणिः षण्ढो दुश्चर्मा व्यङ्गकेकरौ ॥
śyāvadanto 'tha khalvāṭaḥ kāṇo 'ndho badhiro jaḍaḥ mūkaḥ paṅguḥ kuṇiḥ ṣaṇḍho duścarmā vyaṅgakekarau //
कुष्ठी रक्तेक्षणः कुब्जो वामनो विकटो ऽलसः मित्रशत्रुर् दुष्कुलीनः पशुपालो निराकृतिः ॥
kuṣṭhī raktekṣaṇaḥ kubjo vāmano vikaṭo 'lasaḥ mitraśatrur duṣkulīnaḥ paśupālo nirākṛtiḥ //
परिवित्तिः परिवेत्ता परिवेदनिकासुतः वृषलीपतिस् तत्सुतश् च न भवेच् छ्राद्धभुग् द्विजः ॥
parivittiḥ parivettā parivedanikāsutaḥ vṛṣalīpatis tatsutaś ca na bhavec chrāddhabhug dvijaḥ //
वृषलीपुत्रसंस्कर्ता अनूढो दिधिषूपतिः भृतकाध्यापको यस् तु भृतकाध्यापितश् च यः ॥
vṛṣalīputrasaṃskartā anūḍho didhiṣūpatiḥ bhṛtakādhyāpako yas tu bhṛtakādhyāpitaś ca yaḥ //
सूतकान्नोपजीवी च मृगयुः सोमविक्रयी अभिशस्तस् तथा स्तेनः पतितो वार्द्धुषिः शठः ॥
sūtakānnopajīvī ca mṛgayuḥ somavikrayī abhiśastas tathā stenaḥ patito vārddhuṣiḥ śaṭhaḥ //
पिशुनो वेदसंत्यागी दानाग्नित्यागनिष्ठुरः राज्ञः पुरोहितो भृत्यो विद्याहीनो ऽथ मत्सरी ॥
piśuno vedasaṃtyāgī dānāgnityāganiṣṭhuraḥ rājñaḥ purohito bhṛtyo vidyāhīno 'tha matsarī //
वृद्धद्विड् दुर्धरः क्रूरो मूढो देवलकस् तथा नक्षत्रसूचकश् चैव पर्वकारश् च गर्हितः ॥
vṛddhadviḍ durdharaḥ krūro mūḍho devalakas tathā nakṣatrasūcakaś caiva parvakāraś ca garhitaḥ //
अयाज्ययाजकः षण्ढो गर्हिता ये च ये ऽधमाः न ते श्राद्धे नियोक्तव्या दृष्ट्वामी पङ्क्तिदूषकाः ॥
ayājyayājakaḥ ṣaṇḍho garhitā ye ca ye 'dhamāḥ na te śrāddhe niyoktavyā dṛṣṭvāmī paṅktidūṣakāḥ //
असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैवावमानना दण्डो देवकृतस् तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥
asatāṃ pragraho yatra satāṃ caivāvamānanā daṇḍo devakṛtas tatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ //
हित्वागमं सुविहितं बालिशं यस् तु भोजयेत् आदिधर्मं समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ॥
hitvāgamaṃ suvihitaṃ bāliśaṃ yas tu bhojayet ādidharmaṃ samutsṛjya dātā tatra vinaśyati //
यस् त्व् आश्रितं द्विजं त्यक्त्वा अन्यम् आनीय भोजयेत् तन्निःश्वासाग्निनिर्दग्धस् तत्र दाता विनश्यति ॥
yas tv āśritaṃ dvijaṃ tyaktvā anyam ānīya bhojayet tanniḥśvāsāgninirdagdhas tatra dātā vinaśyati //
वस्त्राभावे क्रिया नास्ति यज्ञा वेदास् तपांसि च तस्माद् वासांसि देयानि श्राद्धकाले विशेषतः ॥
vastrābhāve kriyā nāsti yajñā vedās tapāṃsi ca tasmād vāsāṃsi deyāni śrāddhakāle viśeṣataḥ //
कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलम् अहतं तथा श्राद्धे त्व् एतानि यो दद्यात् कामान् आप्नोति चोत्तमान् ॥
kauśeyaṃ kṣaumakārpāsaṃ dukūlam ahataṃ tathā śrāddhe tv etāni yo dadyāt kāmān āpnoti cottamān //
यथा गोषु प्रभूतासु वत्सो विन्दति मातरम् तथान्नं तत्र विप्राणां जन्तुर् यत्रावतिष्ठते ॥
yathā goṣu prabhūtāsu vatso vindati mātaram tathānnaṃ tatra viprāṇāṃ jantur yatrāvatiṣṭhate //
नामगोत्रं च मन्त्रांश् च दत्तम् अन्नं न यन्ति ते अपि ये निधनं प्राप्तास् तृप्तिस् तान् उपतिष्ठते ॥
nāmagotraṃ ca mantrāṃś ca dattam annaṃ na yanti te api ye nidhanaṃ prāptās tṛptis tān upatiṣṭhate //
देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यम् एव भवन्त्व् इति ॥
devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca mahāyogibhya eva ca namaḥ svāhāyai svadhāyai nityam eva bhavantv iti //
आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिर् आवृत्त्या जपेत् तदा पिण्डनिर्वपणे वापि जपेद् एवं समाहितः ॥
ādyāvasāne śrāddhasya trir āvṛttyā japet tadā piṇḍanirvapaṇe vāpi japed evaṃ samāhitaḥ //
क्षिप्रम् आयान्ति पितरो राक्षसाः प्रद्रवन्ति च प्रीयन्ते त्रिषु लोकेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्य् उत ॥
kṣipram āyānti pitaro rākṣasāḥ pradravanti ca prīyante triṣu lokeṣu mantro 'yaṃ tārayaty uta //
क्षौमसूत्रं नवं दद्याच् छाणं कार्पासिकं तथा पत्त्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं च विवर्जयेत् ॥
kṣaumasūtraṃ navaṃ dadyāc chāṇaṃ kārpāsikaṃ tathā pattrorṇaṃ paṭṭasūtraṃ ca kauśeyaṃ ca vivarjayet //
वर्जयेच् चादशं प्राज्ञो यद्यप्य् अव्याहतं भवेत् न प्रीणयन्त्य् अथैतानि दातुश् चाप्य् अनयो भवेत् ॥
varjayec cādaśaṃ prājño yadyapy avyāhataṃ bhavet na prīṇayanty athaitāni dātuś cāpy anayo bhavet //
न निवेद्यो भवेत् पिण्डः पितॄणां यस् तु जीवति इष्टेनान्नेन भक्ष्येण भोजयेत् तं यथाविधि ॥
na nivedyo bhavet piṇḍaḥ pitṝṇāṃ yas tu jīvati iṣṭenānnena bhakṣyeṇa bhojayet taṃ yathāvidhi //
पिण्डम् अग्नौ सदा दद्याद् भोगार्थी सततं नरः पत्न्यै दद्यात् प्रजार्थी च मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ॥
piṇḍam agnau sadā dadyād bhogārthī satataṃ naraḥ patnyai dadyāt prajārthī ca madhyamaṃ mantrapūrvakam //
उत्तमां द्युतिम् अन्विच्छन् पिण्डं गोषु प्रयच्छति प्रज्ञां चैव यशः कीर्तिम् अप्सु चैव निवेदयेत् ॥
uttamāṃ dyutim anvicchan piṇḍaṃ goṣu prayacchati prajñāṃ caiva yaśaḥ kīrtim apsu caiva nivedayet //
प्रार्थयन् दीर्घम् आयुश् च वायसेभ्यः प्रयच्छति कुमारशालाम् अन्विच्छन् कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ॥
prārthayan dīrgham āyuś ca vāyasebhyaḥ prayacchati kumāraśālām anvicchan kukkuṭebhyaḥ prayacchati //
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणम् अग्रतः अनुज्ञातस् तु विप्रैस् तैः कामम् उद्ध्रियताम् इति ॥
eke viprāḥ punaḥ prāhuḥ piṇḍoddharaṇam agrataḥ anujñātas tu viprais taiḥ kāmam uddhriyatām iti //
तस्माच् छ्राद्धं तथा कार्यं यथोक्तम् ऋषिभिः पुरा अन्यथा तु भवेद् दोषः पितॄणां नोपतिष्ठति ॥
tasmāc chrāddhaṃ tathā kāryaṃ yathoktam ṛṣibhiḥ purā anyathā tu bhaved doṣaḥ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhati //
यवैर् व्रीहितिलैर् माषैर् गोधूमैश् चणकैस् तथा संतर्पयेत् पितॄन् मुद्गैः श्यामाकैः सर्षपद्रवैः ॥
yavair vrīhitilair māṣair godhūmaiś caṇakais tathā saṃtarpayet pitṝn mudgaiḥ śyāmākaiḥ sarṣapadravaiḥ //
नीवारैर् हस्तिश्यामाकैः प्रियङ्गुभिस् तथार्घयेत् प्रसातिकां सतूलिकां दद्याच् छ्राद्धे विचक्षणः ॥
nīvārair hastiśyāmākaiḥ priyaṅgubhis tathārghayet prasātikāṃ satūlikāṃ dadyāc chrāddhe vicakṣaṇaḥ //
आम्रम् आम्रातकं बिल्वं दाडिमं बीजपूरकम् प्राचीनामलकं क्षीरं नारिकेलं परूषकम् ॥
āmram āmrātakaṃ bilvaṃ dāḍimaṃ bījapūrakam prācīnāmalakaṃ kṣīraṃ nārikelaṃ parūṣakam //
नारङ्गं च सखर्जूरं द्राक्षानीलकपित्थकम् पटोलं च प्रियालं च कर्कन्धूबदराणि च ॥
nāraṅgaṃ ca sakharjūraṃ drākṣānīlakapitthakam paṭolaṃ ca priyālaṃ ca karkandhūbadarāṇi ca //
विकङ्कतं वत्सकं च कस्त्वारुर् वारकान् अपि एतानि फलजातानि श्राद्धे देयानि यत्नतः ॥
vikaṅkataṃ vatsakaṃ ca kastvārur vārakān api etāni phalajātāni śrāddhe deyāni yatnataḥ //
गुडशर्करमत्स्यण्डी देयं फाणितमूर्मुरम् गव्यं पयो दधि घृतं तैलं च तिलसंभवम् ॥
guḍaśarkaramatsyaṇḍī deyaṃ phāṇitamūrmuram gavyaṃ payo dadhi ghṛtaṃ tailaṃ ca tilasaṃbhavam //
सैन्धवं सागरोत्थं च लवणं सारसं तथा निवेदयेच् छुचीन् गन्धांश् चन्दनागुरुकुङ्कुमान् ॥
saindhavaṃ sāgarotthaṃ ca lavaṇaṃ sārasaṃ tathā nivedayec chucīn gandhāṃś candanāgurukuṅkumān //
कालशाकं तन्दुलीयं वास्तुकं मूलकं तथा शाकम् आरण्यकं चापि दद्यात् पुष्पाण्य् अमूनि च ॥
kālaśākaṃ tandulīyaṃ vāstukaṃ mūlakaṃ tathā śākam āraṇyakaṃ cāpi dadyāt puṣpāṇy amūni ca //
जातिचम्पकलोध्राश् च मल्लिकाबाणबर्बरी वृन्ताशोकाटरूषं च तुलसी तिलकं तथा ॥
jāticampakalodhrāś ca mallikābāṇabarbarī vṛntāśokāṭarūṣaṃ ca tulasī tilakaṃ tathā //
पावन्तीं शतपत्त्रां च गन्धशेफालिकाम् अपि कुब्जकं तगरं चैव मृगम् आरण्यकेतकीम् ॥
pāvantīṃ śatapattrāṃ ca gandhaśephālikām api kubjakaṃ tagaraṃ caiva mṛgam āraṇyaketakīm //
यूथिकाम् अतिमुक्तं च श्राद्धयोग्यानि भो द्विजाः कमलं कुमुदं पद्मं पुण्डरीकं च यत्नतः ॥
yūthikām atimuktaṃ ca śrāddhayogyāni bho dvijāḥ kamalaṃ kumudaṃ padmaṃ puṇḍarīkaṃ ca yatnataḥ //
इन्दीवरं कोकनदं कह्लारं च नियोजयेत् कुष्ठं मांसी वालकं च कुक्कुटी जातिपत्त्रकम् ॥
indīvaraṃ kokanadaṃ kahlāraṃ ca niyojayet kuṣṭhaṃ māṃsī vālakaṃ ca kukkuṭī jātipattrakam //
नलिकोशीरमुस्तं च ग्रन्थिपर्णी च सुन्दरी पुनर् अप्य् एवमादीनि गन्धयोग्यानि चक्षते ॥
nalikośīramustaṃ ca granthiparṇī ca sundarī punar apy evamādīni gandhayogyāni cakṣate //
गुग्गुलुं चन्दनं चैव श्रीवासम् अगुरुं तथा धूपानि पितृयोग्यानि ऋषिगुग्गुलम् एव च ॥
gugguluṃ candanaṃ caiva śrīvāsam aguruṃ tathā dhūpāni pitṛyogyāni ṛṣiguggulam eva ca //
राजमाषांश् च चणकान् मसूरान् कोरदूषकान् विप्रुषान् मर्कटांश् चैव कोद्रवांश् चैव वर्जयेत् ॥
rājamāṣāṃś ca caṇakān masūrān koradūṣakān vipruṣān markaṭāṃś caiva kodravāṃś caiva varjayet //
माहिषं चामरं मार्गम् आविकैकशफोद्भवम् स्त्रैणम् औष्ट्रम् आविकं च दधि क्षीरं घृतं त्यजेत् ॥
māhiṣaṃ cāmaraṃ mārgam āvikaikaśaphodbhavam straiṇam auṣṭram āvikaṃ ca dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ tyajet //
तालं वरुणकाकोलौ बहुपत्त्रार्जुनीफलम् जम्बीरं रक्तबिल्वं च शालस्यापि फलं त्यजेत् ॥
tālaṃ varuṇakākolau bahupattrārjunīphalam jambīraṃ raktabilvaṃ ca śālasyāpi phalaṃ tyajet //
मत्स्यसूकरकूर्माश् च गावो वर्ज्या विशेषतः पूतिकं मृगनाभिं च रोचनां पद्मचन्दनम् ॥
matsyasūkarakūrmāś ca gāvo varjyā viśeṣataḥ pūtikaṃ mṛganābhiṃ ca rocanāṃ padmacandanam //
कालेयकं तूग्रगन्धं तुरुष्कं चापि वर्जयेत् पालङ्कं च कुमारीं च किरातं पिण्डमूलकम् ॥
kāleyakaṃ tūgragandhaṃ turuṣkaṃ cāpi varjayet pālaṅkaṃ ca kumārīṃ ca kirātaṃ piṇḍamūlakam //
गृञ्जनं चुक्रिकां चुक्रं वरुमां चनपत्त्रिकाम् जीवं च शतपुष्पां च नालिकां गन्धशूकरम् ॥
gṛñjanaṃ cukrikāṃ cukraṃ varumāṃ canapattrikām jīvaṃ ca śatapuṣpāṃ ca nālikāṃ gandhaśūkaram //
हलभृत्यं सर्षपं च पलाण्डुं लशुनं त्यजेत् मानकन्दं विषकन्दं वज्रकन्दं गदास्थिकम् ॥
halabhṛtyaṃ sarṣapaṃ ca palāṇḍuṃ laśunaṃ tyajet mānakandaṃ viṣakandaṃ vajrakandaṃ gadāsthikam //
पुरुषाल्वं सपिण्डालुं श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् अलाबुं तिक्तपर्णां च कूष्माण्डं कटुकत्रयम् ॥
puruṣālvaṃ sapiṇḍāluṃ śrāddhakarmaṇi varjayet alābuṃ tiktaparṇāṃ ca kūṣmāṇḍaṃ kaṭukatrayam //
वार्ताकं शिवजातं च लोमशानि वटानि च कालीयं रक्तवाणां च बलाका लकुचं तथा ॥
vārtākaṃ śivajātaṃ ca lomaśāni vaṭāni ca kālīyaṃ raktavāṇāṃ ca balākā lakucaṃ tathā //
श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि विभीतकफलं तथा आरनालं च शुक्तं च शीर्णं पर्युषितं तथा ॥
śrāddhakarmaṇi varjyāni vibhītakaphalaṃ tathā āranālaṃ ca śuktaṃ ca śīrṇaṃ paryuṣitaṃ tathā //
नोग्रगन्धं च दातव्यं कोविदारकशिग्रुकौ अत्यम्लं पिच्छिलं सूक्ष्मं यातयामं च सत्तमाः ॥
nogragandhaṃ ca dātavyaṃ kovidārakaśigrukau atyamlaṃ picchilaṃ sūkṣmaṃ yātayāmaṃ ca sattamāḥ //
न च देयं गतरसं मद्यगन्धं च यद् भवेत् हिङ्गूग्रगन्धं फणिशं भूनिम्बं निम्बराजिके ॥
na ca deyaṃ gatarasaṃ madyagandhaṃ ca yad bhavet hiṅgūgragandhaṃ phaṇiśaṃ bhūnimbaṃ nimbarājike //
कुस्तुम्बुरुं कलिङ्गोत्थं वर्जयेद् अम्लवेतसम् दाडिमं मागधीं चैव नागरार्द्रकतित्तिडीः ॥
kustumburuṃ kaliṅgotthaṃ varjayed amlavetasam dāḍimaṃ māgadhīṃ caiva nāgarārdrakatittiḍīḥ //
आम्रातकं जीवकं च तुम्बुरुं च नियोजयेत् पायसं शाल्मलीमुद्गान् मोदकादींश् च भक्तितः ॥
āmrātakaṃ jīvakaṃ ca tumburuṃ ca niyojayet pāyasaṃ śālmalīmudgān modakādīṃś ca bhaktitaḥ //
पानकं च रसालं च गोक्षीरं च निवेदयेत् यानि चाभ्यवहार्याणि स्वादुस्निग्धानि भो द्विजाः ॥
pānakaṃ ca rasālaṃ ca gokṣīraṃ ca nivedayet yāni cābhyavahāryāṇi svādusnigdhāni bho dvijāḥ //
ईषदम्लकटून्य् एव देयानि श्राद्धकर्मणि अत्यम्लं चातिलवणम् अतिरिक्तकटूनि च ॥
īṣadamlakaṭūny eva deyāni śrāddhakarmaṇi atyamlaṃ cātilavaṇam atiriktakaṭūni ca //
आसुराणीह भोज्यानि तान्य् अतो दूरतस् त्यजेत् मृष्टस्निग्धानि यानि स्युर् ईषत्कट्वम्लकानि च ॥
āsurāṇīha bhojyāni tāny ato dūratas tyajet mṛṣṭasnigdhāni yāni syur īṣatkaṭvamlakāni ca //
स्वादूनि देवभोज्यानि तानि श्राद्धे नियोजयेत् छागमांसं वार्तिकं च तैत्तिरं शशकामिषम् ॥
svādūni devabhojyāni tāni śrāddhe niyojayet chāgamāṃsaṃ vārtikaṃ ca taittiraṃ śaśakāmiṣam //
शिवालावकराजीवमांसं श्राद्धे नियोजयेत् वाघ्रीणसं रक्तशिवं लोहं शल्कसमन्वितम् ॥
śivālāvakarājīvamāṃsaṃ śrāddhe niyojayet vāghrīṇasaṃ raktaśivaṃ lohaṃ śalkasamanvitam //
सिंहतुण्डं च खड्गं च श्राद्धे योज्यं तथोच्यते यद् अप्य् उक्तं हि मनुना रोहितं प्रतियोजयेत् ॥
siṃhatuṇḍaṃ ca khaḍgaṃ ca śrāddhe yojyaṃ tathocyate yad apy uktaṃ hi manunā rohitaṃ pratiyojayet //
योक्तव्यं हव्यकव्येषु तथा न विप्रयोजयेत् एवम् उक्तं मया विप्रा वाराहेणावलोकितम् ॥
yoktavyaṃ havyakavyeṣu tathā na viprayojayet evam uktaṃ mayā viprā vārāheṇāvalokitam //
मया निषिद्धं भुञ्जानो रौरवं नरकं व्रजेत् एतानि च निषिद्धानि वाराहेण तपोधनाः ॥
mayā niṣiddhaṃ bhuñjāno rauravaṃ narakaṃ vrajet etāni ca niṣiddhāni vārāheṇa tapodhanāḥ //
अभक्ष्याणि द्विजातीनां न देयानि पितृष्व् अपि रोहितं शूकरं कूर्मं गोधाहंसं च वर्जयेत् ॥
abhakṣyāṇi dvijātīnāṃ na deyāni pitṛṣv api rohitaṃ śūkaraṃ kūrmaṃ godhāhaṃsaṃ ca varjayet //
चक्रवाकं च मद्गुं च शल्कहीनांश् च मत्स्यकान् कुररं च निरस्थिं च वासहातं च कुक्कुटान् ॥
cakravākaṃ ca madguṃ ca śalkahīnāṃś ca matsyakān kuraraṃ ca nirasthiṃ ca vāsahātaṃ ca kukkuṭān //
कलविङ्कमयूरांश् च भारद्वाजांश् च शार्ङ्गकान् नकुलोलूकमार्जारांल् लोपान् अन्यान् सुदुर्ग्रहान् ॥
kalaviṅkamayūrāṃś ca bhāradvājāṃś ca śārṅgakān nakulolūkamārjārāṃl lopān anyān sudurgrahān //
टिट्टिभान् सार्धजम्बूकान् व्याघ्र-ऋक्षतरक्षुकान् एतान् अन्यांश् च संदुष्टान् यो भक्षयति दुर्मतिः ॥
ṭiṭṭibhān sārdhajambūkān vyāghra-ṛkṣatarakṣukān etān anyāṃś ca saṃduṣṭān yo bhakṣayati durmatiḥ //
स महापापकारी तु रौरवं नरकं व्रजेत् पितृष्व् एतांस् तु यो दद्यात् पापात्मा गर्हितामिषान् ॥
sa mahāpāpakārī tu rauravaṃ narakaṃ vrajet pitṛṣv etāṃs tu yo dadyāt pāpātmā garhitāmiṣān //
स स्वर्गस्थान् अपि पितॄन् नरके पातयिष्यति कुसुम्भशाकं जम्बीरं सिग्रुकं कोविदारकम् ॥
sa svargasthān api pitṝn narake pātayiṣyati kusumbhaśākaṃ jambīraṃ sigrukaṃ kovidārakam //
पिण्याकं विप्रुषं चैव मसूरं गृञ्जनं शणम् कोद्रवं कोकिलाक्षं च चुक्रं कम्बुकपद्मकम् ॥
piṇyākaṃ vipruṣaṃ caiva masūraṃ gṛñjanaṃ śaṇam kodravaṃ kokilākṣaṃ ca cukraṃ kambukapadmakam //
चकोरश्येनमांसं च वर्तुलालाबुतालिनीम् फलं तालतरूणां च भुक्त्या नरकम् ऋच्छति ॥
cakoraśyenamāṃsaṃ ca vartulālābutālinīm phalaṃ tālatarūṇāṃ ca bhuktyā narakam ṛcchati //
दत्त्वा पितृषु तैः सार्धं व्रजेत् पूयवहं नरः तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नाहरेत् तु विचक्षणः ॥
dattvā pitṛṣu taiḥ sārdhaṃ vrajet pūyavahaṃ naraḥ tasmāt sarvaprayatnena nāharet tu vicakṣaṇaḥ //
निषिद्धानि वराहेण स्वयं पित्रर्थम् आदरात् वरम् एवात्ममांसस्य भक्षणं मुनयः कृतम् ॥
niṣiddhāni varāheṇa svayaṃ pitrartham ādarāt varam evātmamāṃsasya bhakṣaṇaṃ munayaḥ kṛtam //
न त्व् एव हि निषिद्धानाम् आदानं पुंभिर् आदरात् अज्ञानाद् वा प्रमादाद् वा सकृद् एतानि च द्विजाः ॥
na tv eva hi niṣiddhānām ādānaṃ puṃbhir ādarāt ajñānād vā pramādād vā sakṛd etāni ca dvijāḥ //
भक्षितानि निषिद्धानि प्रायश्चित्तं ततश् चरेत् फलमूलदधिक्षीरतक्रगोमूत्रयावकैः ॥
bhakṣitāni niṣiddhāni prāyaścittaṃ tataś caret phalamūladadhikṣīratakragomūtrayāvakaiḥ //
भोज्यान्नभोज्यसंभुक्ते प्रत्येकं दिनसप्तकम् एवं निषिद्धाचरणे कृते सकृद् अपि द्विजैः ॥
bhojyānnabhojyasaṃbhukte pratyekaṃ dinasaptakam evaṃ niṣiddhācaraṇe kṛte sakṛd api dvijaiḥ //
शुद्धिं नेयं शरीरं तु विष्णुभक्तैर् विशेषतः निषिद्धं वर्जयेद् द्रव्यं यथोक्तं च द्विजोत्तमाः ॥
śuddhiṃ neyaṃ śarīraṃ tu viṣṇubhaktair viśeṣataḥ niṣiddhaṃ varjayed dravyaṃ yathoktaṃ ca dvijottamāḥ //
समाहृत्य ततः श्राद्धं कर्तव्यं निजशक्तितः एवं विधानतः श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम् आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत् प्रीणाति मानवः ॥
samāhṛtya tataḥ śrāddhaṃ kartavyaṃ nijaśaktitaḥ evaṃ vidhānataḥ śrāddhaṃ kṛtvā svavibhavocitam ābrahmastambaparyantaṃ jagat prīṇāti mānavaḥ //
पिता जीवति यस्याथ मृतौ द्वौ पितरौ पितुः कथं श्राद्धं हि कर्तव्यम् एतद् विस्तरशो वद ॥
pitā jīvati yasyātha mṛtau dvau pitarau pituḥ kathaṃ śrāddhaṃ hi kartavyam etad vistaraśo vada //
यस्मै दद्यात् पिता श्राद्धं तस्मै दद्यात् सुतः स्वयम् एवं न हीयते धर्मो लौकिको वैदिकस् तथा ॥
yasmai dadyāt pitā śrāddhaṃ tasmai dadyāt sutaḥ svayam evaṃ na hīyate dharmo laukiko vaidikas tathā //
मृतः पिता जीवति च यस्य ब्रह्मन् पितामहः स हि श्राद्धं कथं कुर्याद् एतत् त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
mṛtaḥ pitā jīvati ca yasya brahman pitāmahaḥ sa hi śrāddhaṃ kathaṃ kuryād etat tvaṃ vaktum arhasi //
पितुः पिण्डं प्रदद्याच् च भोजयेच् च पितामहम् प्रपितामहस्य पिण्डं वै ह्य् अयं शास्त्रेषु निर्णयः ॥
pituḥ piṇḍaṃ pradadyāc ca bhojayec ca pitāmaham prapitāmahasya piṇḍaṃ vai hy ayaṃ śāstreṣu nirṇayaḥ //
मृतेषु पिण्डं दातव्यं जीवन्तं चापि भोजयेत् सपिण्डीकरणं नास्ति न च पार्वणम् इष्यते ॥
mṛteṣu piṇḍaṃ dātavyaṃ jīvantaṃ cāpi bhojayet sapiṇḍīkaraṇaṃ nāsti na ca pārvaṇam iṣyate //
आचारम् आचरेद् यस् तु पितृमेधाश्रितं नरः आयुषा धनपुत्रैश् च वर्धत्य् आशु न संशयः ॥
ācāram ācared yas tu pitṛmedhāśritaṃ naraḥ āyuṣā dhanaputraiś ca vardhaty āśu na saṃśayaḥ //
पितृमेधाध्यायम् इमं श्राद्धकालेषु यः पठेत् तद् अन्नम् अस्य पितरो ऽश्नन्ति च त्रियुगं द्विजाः ॥
pitṛmedhādhyāyam imaṃ śrāddhakāleṣu yaḥ paṭhet tad annam asya pitaro 'śnanti ca triyugaṃ dvijāḥ //
एवं मयोक्तः पितृमेधकल्पः पापापहः पुण्यविवर्धनश् च श्रोतव्य एष प्रयतैर् नरैश् च श्राद्धेषु चैवाप्य् अनुकीर्तयेत
evaṃ mayoktaḥ pitṛmedhakalpaḥ pāpāpahaḥ puṇyavivardhanaś ca śrotavya eṣa prayatair naraiś ca śrāddheṣu caivāpy anukīrtayeta