श्रुत्वैवं यममार्गं ते नरकेषु च यातनाम् पप्रच्छुश् च पुनर् व्यासं संशयं मुनिसत्तमाः ॥
śrutvaivaṃ yamamārgaṃ te narakeṣu ca yātanām papracchuś ca punar vyāsaṃ saṃśayaṃ munisattamāḥ //
भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ॥
bhagavan sarvadharmajña sarvaśāstraviśārada martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ //
ज्ञातिसंबन्धिवर्गश् च मित्रवर्गस् तथैव च गृहं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः गच्छन्त्य् अमुत्र लोके वै कश् च तान् अनुगच्छति ॥
jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca gṛhaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ gacchanty amutra loke vai kaś ca tān anugacchati //
एकः प्रसूयते विप्रा एक एव हि नश्यति एकस् तरति दुर्गाणि गच्छत्य् एकस् तु दुर्गतिम् ॥
ekaḥ prasūyate viprā eka eva hi naśyati ekas tarati durgāṇi gacchaty ekas tu durgatim //
असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः ज्ञातिसंबन्धिवर्गश् च मित्रवर्गस् तथैव च ॥
asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca //
मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः मुहूर्तम् इव रोदित्वा ततो यान्ति पराङ्मुखाः ॥
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ muhūrtam iva roditvā tato yānti parāṅmukhāḥ //
तैस् तच् छरीरम् उत्सृष्टं धर्म एको ऽनुगच्छति तस्माद् धर्मः सहायश् च सेवितव्यः सदा नृभिः ॥
tais tac charīram utsṛṣṭaṃ dharma eko 'nugacchati tasmād dharmaḥ sahāyaś ca sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ //
प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत् स्वर्गगतिं पराम् तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते ॥
prāṇī dharmasamāyukto gacchet svargagatiṃ parām tathaivādharmasaṃyukto narakaṃ copapadyate //
तस्मात् पापागतैर् अर्थैर् नानुरज्येत पण्डितः धर्म एको मनुष्याणां सहायः परिकीर्तितः ॥
tasmāt pāpāgatair arthair nānurajyeta paṇḍitaḥ dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ parikīrtitaḥ //
लोभान् मोहाद् अनुक्रोशाद् भयाद् वाथ बहुश्रुतः नरः करोत्य् अकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥
lobhān mohād anukrośād bhayād vātha bahuśrutaḥ naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ //
धर्मश् चार्थश् च कामश् च त्रितयं जीवतः फलम् एतत् त्रयम् अवाप्तव्यम् अधर्मपरिवर्जितम् ॥
dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṃ jīvataḥ phalam etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam //
श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिर् नो ऽत्र प्रजायते ॥
śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam śarīranicayaṃ jñātuṃ buddhir no 'tra prajāyate //
मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्मम् अव्यक्ततां गतम् अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मो ऽनुगच्छति ॥
mṛtaṃ śarīraṃ hi nṛṇāṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo 'nugacchati //
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनोन्तरम् बुद्धिर् आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manontaram buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā //
प्राणिनाम् इह सर्वेषां साक्षिभूता दिवानिशम् एतैश् च सह धर्मो हि तं जीवम् अनुगच्छति ॥
prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtā divāniśam etaiś ca saha dharmo hi taṃ jīvam anugacchati //
त्वग् अस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च द्विजोत्तमाः शरीरं वर्जयन्त्य् एते जीवितेन विवर्जितम् ॥
tvag asthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca dvijottamāḥ śarīraṃ varjayanty ete jīvitena vivarjitam //
ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम् एधते इहलोके परे चैव किं भूयः कथयामि वः ॥
tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate ihaloke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi vaḥ //
तद् दर्शितं भगवता यथा धर्मो ऽनुगच्छति एतत् तु ज्ञातुम् इच्छामः कथं रेतः प्रवर्तते ॥
tad darśitaṃ bhagavatā yathā dharmo 'nugacchati etat tu jñātum icchāmaḥ kathaṃ retaḥ pravartate //
अन्नम् अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था द्विजोत्तमाः पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनस् तथा ॥
annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā dvijottamāḥ pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā //
ततस् तृप्तेषु भो विप्रास् तेषु भूतेषु पञ्चसु मनःषष्ठेषु शुद्धात्मा रेतः संपद्यते महत् ॥
tatas tṛpteṣu bho viprās teṣu bhūteṣu pañcasu manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmā retaḥ saṃpadyate mahat //
ततो गर्भः संभवति श्लेष्मा स्त्रीपुंसयोर् द्विजाः एतद् वः सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ ॥
tato garbhaḥ saṃbhavati śleṣmā strīpuṃsayor dvijāḥ etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha //
आख्यातं नो भगवता गर्भः संजायते यथा यथा जातस् तु पुरुषः प्रपद्यते तद् उच्यताम् ॥
ākhyātaṃ no bhagavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyate tad ucyatām //
आसन्नमात्रपुरुषस् तैर् भूतैर् अभिभूयते विप्रयुक्तस् तु तैर् भूतैः पुनर् यात्य् अपरां गतिम् ॥
āsannamātrapuruṣas tair bhūtair abhibhūyate viprayuktas tu tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṃ gatim //
स च भूतसमायुक्तः प्राप्नोति जीवम् एव हि ततो ऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ ॥
sa ca bhūtasamāyuktaḥ prāpnoti jīvam eva hi tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha //
त्वग् अस्थि मांसम् उत्सृज्य तैस् तु भूतैर् विवर्जितः जीवः स भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते ॥
tvag asthi māṃsam utsṛjya tais tu bhūtair vivarjitaḥ jīvaḥ sa bhagavan kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute //
जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतःसमागतः स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य ततः कालेन भो द्विजाः ॥
jīvaḥ karmasamāyuktaḥ śīghraṃ retaḥsamāgataḥ strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya tataḥ kālena bho dvijāḥ //
यमस्य पुरुषैः क्लेशो यमस्य पुरुषैर् वधः दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति ॥
yamasya puruṣaiḥ kleśo yamasya puruṣair vadhaḥ duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati //
इह लोके स तु प्राणी जन्मप्रभृति भो द्विजाः सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम् आश्रितः ॥
iha loke sa tu prāṇī janmaprabhṛti bho dvijāḥ sukṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ //
यदि धर्मं समायुज्य जन्मप्रभृति सेवते ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम् ॥
yadi dharmaṃ samāyujya janmaprabhṛti sevate tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham //
अथान्तरान्तरं धर्मम् अधर्मम् उपसेवते सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवो ऽप्य् अधिगच्छति ॥
athāntarāntaraṃ dharmam adharmam upasevate sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo 'py adhigacchati //
अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः महादुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥
adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ mahāduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate //
कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते जीवो मोहसमायुक्तस् तन् मे शृणुत सांप्रतम् ॥
karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate jīvo mohasamāyuktas tan me śṛṇuta sāṃpratam //
यद् एतद् उच्यते शास्त्रैः सेतिहासैश् च छन्दसि यमस्य विषयं घोरं मर्त्यलोकं प्रवर्तते ॥
yad etad ucyate śāstraiḥ setihāsaiś ca chandasi yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyalokaṃ pravartate //
इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भो द्विजाः तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः ॥
iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bho dvijāḥ tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ //
यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः कर्मभिर् नियतैर् बद्धो जन्तुर् दुःखान्य् उपाश्नुते ॥
yamasya bhavane divye brahmalokasame guṇaiḥ karmabhir niyatair baddho jantur duḥkhāny upāśnute //
येन येन हि भावेन येन वै कर्मणा गतिम् प्रयाति पुरुषो घोरां तथा वक्ष्याम्य् अतः परम् ॥
yena yena hi bhāvena yena vai karmaṇā gatim prayāti puruṣo ghorāṃ tathā vakṣyāmy ataḥ param //
अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोहसमन्वितः पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ॥
adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ patitāt pratigṛhyātha kharayonau prajāyate //
खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति ॥
kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati //
बलीवर्दो मृतश् चापि जायते ब्रह्मराक्षसः ब्रह्मरक्षस् तु मासांस् त्रींस् ततो जायेत ब्राह्मणः ॥
balīvardo mṛtaś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ brahmarakṣas tu māsāṃs trīṃs tato jāyeta brāhmaṇaḥ //
पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः ॥
patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ //
क्रिमिभावाद् विनिर्मुक्तस् ततो जायेत गर्दभः गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि शूकरः ॥
krimibhāvād vinirmuktas tato jāyeta gardabhaḥ gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śūkaraḥ //
कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि जम्बुकः श्वा वर्षम् एकं भवति ततो जायेत मानवः ॥
kukkuṭaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi jambukaḥ śvā varṣam ekaṃ bhavati tato jāyeta mānavaḥ //
उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद् अबुद्धिमान् स जन्मानीह संसारे त्रीन् आप्नोति न संशयः ॥
upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān sa janmānīha saṃsāre trīn āpnoti na saṃśayaḥ //
प्राक् श्वा भवति भो विप्रास् ततः क्रव्यात् ततः खरः प्रेत्य च परिक्लिष्टेषु पश्चाज् जायेत ब्राह्मणः ॥
prāk śvā bhavati bho viprās tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ pretya ca parikliṣṭeṣu paścāj jāyeta brāhmaṇaḥ //
मनसापि गुरोर् भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् उदग्रान् प्रैति संसारान् अधर्मेणेह चेतसा ॥
manasāpi guror bhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt udagrān praiti saṃsārān adharmeṇeha cetasā //
श्वयोनौ तु स संभूतस् त्रीणि वर्षाणि जीवति तत्रापि निधनं प्राप्तः क्रिमियोनौ प्रजायते ॥
śvayonau tu sa saṃbhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ krimiyonau prajāyate //
कृमिभावम् अनुप्राप्तो वर्षम् एकं तु जीवति ततस् तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥
kṛmibhāvam anuprāpto varṣam ekaṃ tu jīvati tatas tu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate //
यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर् हन्याद् अकारणम् आत्मनः कामकारेण सो ऽपि हिंस्रः प्रजायते ॥
yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurur hanyād akāraṇam ātmanaḥ kāmakāreṇa so 'pi hiṃsraḥ prajāyate //
पितरं मातरं चैव यस् तु पुत्रो ऽवमन्यते सो ऽपि विप्रा मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः ॥
pitaraṃ mātaraṃ caiva yas tu putro 'vamanyate so 'pi viprā mṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyeta gardabhaḥ //
गर्दभत्वं तु संप्राप्य दश वर्षाणि जीवति संवत्सरं तु कुम्भीरस् ततो जायेत मानवः ॥
gardabhatvaṃ tu saṃprāpya daśa varṣāṇi jīvati saṃvatsaraṃ tu kumbhīras tato jāyeta mānavaḥ //
पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टाव् उभाव् अपि गुर्वपध्यानतः सो ऽपि मृतो जायेत गर्दभः ॥
putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāv ubhāv api gurvapadhyānataḥ so 'pi mṛto jāyeta gardabhaḥ //
खरो जीवति मासांश् च दश चापि चतुर्दश बिडालः सप्त मासांस् तु ततो जायेत मानवः ॥
kharo jīvati māsāṃś ca daśa cāpi caturdaśa biḍālaḥ sapta māsāṃs tu tato jāyeta mānavaḥ //
मातापितराव् आक्रुश्य सारीकः संप्रजायते ताडयित्वा तु ताव् एव जायते कच्छपो द्विजाः ॥
mātāpitarāv ākruśya sārīkaḥ saṃprajāyate tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo dvijāḥ //
कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः व्यालो भूत्वा तु षण् मासांस् ततो जायेत मानुषः ॥
kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyeta mānuṣaḥ //
भर्तृपिण्डम् उपाश्नीनो राजद्विष्टानि सेवते सो ऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायेत वानरः ॥
bhartṛpiṇḍam upāśnīno rājadviṣṭāni sevate so 'pi mohasamāpanno mṛto jāyeta vānaraḥ //
वानरो दश वर्षाणि सप्त वर्षाणि मूषकः श्वा च भूत्वा तु षण् मासांस् ततो जायेत मानवः ॥
vānaro daśa varṣāṇi sapta varṣāṇi mūṣakaḥ śvā ca bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyeta mānavaḥ //
न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥
nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate //
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः ॥
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ duṣkṛtasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānuṣaḥ //
असूयको नरश् चापि मृतो जायेत शार्ङ्गकः विश्वासहर्ता च नरो मीनो जायेत दुर्मतिः ॥
asūyako naraś cāpi mṛto jāyeta śārṅgakaḥ viśvāsahartā ca naro mīno jāyeta durmatiḥ //
भूत्वा मीनो ऽष्ट वर्षाणि मृगो जायेत भो द्विजाः मृगस् तु चतुरो मासांस् ततश् छागः प्रजायते ॥
bhūtvā mīno 'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyeta bho dvijāḥ mṛgas tu caturo māsāṃs tataś chāgaḥ prajāyate //
छागस् तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः कीटः संजायते जन्तुस् ततो जायेत मानुषः ॥
chāgas tu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ kīṭaḥ saṃjāyate jantus tato jāyeta mānuṣaḥ //
धान्यान् यवांस् तिलान् माषान् कुलित्थान् सर्षपांश् चणान् कलायान् अथ मुद्गांश् च गोधूमान् अतसीस् तथा ॥
dhānyān yavāṃs tilān māṣān kulitthān sarṣapāṃś caṇān kalāyān atha mudgāṃś ca godhūmān atasīs tathā //
सस्यान्य् अन्यानि हर्ता च मर्त्यो मोहाद् अचेतनः संजायते मुनिश्रेष्ठा मूषिको निरपत्रपः ॥
sasyāny anyāni hartā ca martyo mohād acetanaḥ saṃjāyate muniśreṣṭhā mūṣiko nirapatrapaḥ //
ततः प्रेत्य मुनिश्रेष्ठा मृतो जायेत शूकरः शूकरो जातमात्रस् तु रोगेण म्रियते पुनः ॥
tataḥ pretya muniśreṣṭhā mṛto jāyeta śūkaraḥ śūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate punaḥ //
श्वा ततो जायते मूकः कर्मणा तेन मानवः भूत्वा श्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायेत मानवः ॥
śvā tato jāyate mūkaḥ karmaṇā tena mānavaḥ bhūtvā śvā pañca varṣāṇi tato jāyeta mānavaḥ //
परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायेत वै वृकः श्वा शृगालस् ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस् तथा ॥
paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyeta vai vṛkaḥ śvā śṛgālas tato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā //
भ्रातुर् भार्यां तु पापात्मा यो धर्षयति मोहितः पुंस्कोकिलत्वम् आप्नोति सो ऽपि संवत्सरं द्विजाः ॥
bhrātur bhāryāṃ tu pāpātmā yo dharṣayati mohitaḥ puṃskokilatvam āpnoti so 'pi saṃvatsaraṃ dvijāḥ //
सखिभार्यां गुरोर् भार्यां राजभार्यां तथैव च प्रधर्षयित्वा कामात्मा मृतो जायेत शूकरः ॥
sakhibhāryāṃ guror bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca pradharṣayitvā kāmātmā mṛto jāyeta śūkaraḥ //
शूकरः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि वै बकः पिपीलिकस् तु मासांस् त्रीन् कीटः स्यान् मासम् एव च ॥
śūkaraḥ pañca varṣāṇi daśa varṣāṇi vai bakaḥ pipīlikas tu māsāṃs trīn kīṭaḥ syān māsam eva ca //
एतान् आसाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते तत्र जीवति मासांस् तु कृमियोनौ चतुर्दश ॥
etān āsādya saṃsārān kṛmiyonau prajāyate tatra jīvati māsāṃs tu kṛmiyonau caturdaśa //
नरो ऽधर्मक्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुम् इच्छति ॥
naro 'dharmakṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānuṣaḥ pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātum icchati //
सो ऽपि विप्रा मृतो जन्तुः क्रिमियोनौ प्रजायते तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश द्विजोत्तमाः ॥
so 'pi viprā mṛto jantuḥ krimiyonau prajāyate tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa dvijottamāḥ //
अधर्मसंक्षये मुक्तस् ततो जायेत मानुषः देवकार्यम् अकृत्वा तु पितृकार्यम् अथापि वा ॥
adharmasaṃkṣaye muktas tato jāyeta mānuṣaḥ devakāryam akṛtvā tu pitṛkāryam athāpi vā //
अनिर्वाप्य पितॄन् देवान् मृतो जायेत वायसः वायसः शतवर्षाणि ततो जायेत कुक्कुटः ॥
anirvāpya pitṝn devān mṛto jāyeta vāyasaḥ vāyasaḥ śatavarṣāṇi tato jāyeta kukkuṭaḥ //
जायते व्यालकश् चापि मासं तस्मात् तु मानुषः ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं यो ऽवमन्यते ॥
jāyate vyālakaś cāpi māsaṃ tasmāt tu mānuṣaḥ jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo 'vamanyate //
सो ऽपि मृत्युम् उपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते क्रौञ्चो जीवति वर्षाणि दश जायेत जीवकः ॥
so 'pi mṛtyum upāgamya krauñcayonau prajāyate krauñco jīvati varṣāṇi daśa jāyeta jīvakaḥ //
ततो निधनम् आप्नोति मानुषत्वम् अवाप्नुयात् वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥
tato nidhanam āpnoti mānuṣatvam avāpnuyāt vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate //
ततः संप्राप्य निधनं जायते शूकरः पुनः शूकरो जातमात्रस् तु रोगेण म्रियते द्विजाः ॥
tataḥ saṃprāpya nidhanaṃ jāyate śūkaraḥ punaḥ śūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate dvijāḥ //
श्वा च वै जायते मूढः कर्मणा तेन भो द्विजाः श्वा भूत्वा कृतकर्मासौ जायते मानुषस् ततः ॥
śvā ca vai jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena bho dvijāḥ śvā bhūtvā kṛtakarmāsau jāyate mānuṣas tataḥ //
तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायेत मूषिकः कृतघ्नस् तु मृतो विप्रा यमस्य विषयं गतः ॥
tatrāpatyaṃ samutpādya mṛto jāyeta mūṣikaḥ kṛtaghnas tu mṛto viprā yamasya viṣayaṃ gataḥ //
यमस्य विषये क्रूरैर् बद्धः प्राप्नोति वेदनाम् दण्डकं मुद्गरं शूलम् अग्निदण्डं च दारुणम् ॥
yamasya viṣaye krūrair baddhaḥ prāpnoti vedanām daṇḍakaṃ mudgaraṃ śūlam agnidaṇḍaṃ ca dāruṇam //
असिपत्त्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम् एताश् चान्याश् च बहवो यमस्य विषयं गताः ॥
asipattravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm etāś cānyāś ca bahavo yamasya viṣayaṃ gatāḥ //
यातनाः प्राप्य घोरास् तु ततो याति च भो द्विजाः संसारचक्रम् आसाद्य क्रिमियोनौ प्रजायते ॥
yātanāḥ prāpya ghorās tu tato yāti ca bho dvijāḥ saṃsāracakram āsādya krimiyonau prajāyate //
क्रिमिर् भवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते नरः ॥
krimir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate naraḥ //
ततो गर्भशतैर् जन्तुर् बहुशः संप्रपद्यते संसारान् सुबहून् गत्वा ततस् तिर्यक् प्रजायते ॥
tato garbhaśatair jantur bahuśaḥ saṃprapadyate saṃsārān subahūn gatvā tatas tiryak prajāyate //
ततो दुःखम् अनुप्राप्य बहुवर्षगणानि वै स पुनर्भवसंयुक्तस् ततः कूर्मः प्रजायते ॥
tato duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇāni vai sa punarbhavasaṃyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate //
दधि हृत्वा बकश् चापि प्लवो मत्स्यान् असंस्कृतान् चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर् मधुदंशः प्रजायते ॥
dadhi hṛtvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṃskṛtān corayitvā tu durbuddhir madhudaṃśaḥ prajāyate //
फलं वा मूलकं हृत्वा पूपं वापि पिपीलिकः चोरयित्वा तु निष्पावं जायते फलमूषकः ॥
phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā pūpaṃ vāpi pipīlikaḥ corayitvā tu niṣpāvaṃ jāyate phalamūṣakaḥ //
पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरत्वम् अवाप्नुयात् हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते ॥
pāyasaṃ corayitvā tu tittiratvam avāpnuyāt hṛtvā piṣṭamayaṃ pūpaṃ kumbholūkaḥ prajāyate //
अपो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर् वायसो जायते नरः कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर् हारीतो जायते नरः ॥
apo hṛtvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ //
राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥
rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate //
पत्त्रोर्णं चोरयित्वा तु कुररत्वं नियच्छति कोशकारं ततो हृत्वा नरो जायेत नर्तकः ॥
pattrorṇaṃ corayitvā tu kuraratvaṃ niyacchati kośakāraṃ tato hṛtvā naro jāyeta nartakaḥ //
अंशुकं चोरयित्वा तु शुको जायेत मानवः चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते ॥
aṃśukaṃ corayitvā tu śuko jāyeta mānavaḥ corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate //
क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायेत मानवः चोरयित्वा नरः पट्टं त्व् आविकं चैव भो द्विजाः ॥
krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyeta mānavaḥ corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tv āvikaṃ caiva bho dvijāḥ //
क्षौमं च वस्त्रम् आहृत्य शशो जन्तुः प्रजायते चूर्णं तु हृत्वा पुरुषो मृतो जायेत बर्हिणः ॥
kṣaumaṃ ca vastram āhṛtya śaśo jantuḥ prajāyate cūrṇaṃ tu hṛtvā puruṣo mṛto jāyeta barhiṇaḥ //
हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः वर्णकादींस् तथा गन्धांश् चोरयित्वेह मानवः ॥
hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ varṇakādīṃs tathā gandhāṃś corayitveha mānavaḥ //
चुच्छुन्दरित्वम् आप्नोति विप्रो लोभपरायणः तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च ॥
cucchundaritvam āpnoti vipro lobhaparāyaṇaḥ tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca //
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानवः चोरयित्वा पयश् चापि बलाका संप्रजायते ॥
adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānavaḥ corayitvā payaś cāpi balākā saṃprajāyate //
यस् तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः सो ऽपि विप्रा मृतो जन्तुस् तैलपायी प्रजायते ॥
yas tu corayate tailaṃ naro mohasamanvitaḥ so 'pi viprā mṛto jantus tailapāyī prajāyate //
अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः अर्थार्थं यदि वा वैरी मृतो जायेत वै खरः ॥
aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ arthārthaṃ yadi vā vairī mṛto jāyeta vai kharaḥ //
खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नो ऽभिजायते ॥
kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno 'bhijāyate //
मृगो विध्येत शस्त्रेण गते संवत्सरे ततः हतो मृगस् ततो मीनः सो ऽपि जालेन बध्यते ॥
mṛgo vidhyeta śastreṇa gate saṃvatsare tataḥ hato mṛgas tato mīnaḥ so 'pi jālena badhyate //
मासे चतुर्थे संप्राप्ते श्वापदः संप्रजायते श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥
māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyate śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca //
ततस् तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः अधर्मस्य क्षयं कृत्वा मानुषत्वम् अवाप्नुयात् ॥
tatas tu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ adharmasya kṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvam avāpnuyāt //
वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः संप्रजायते तथा पिण्याकसंमिश्रम् अन्नं यश् चोरयेन् नरः ॥
vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo lomaśaḥ saṃprajāyate tathā piṇyākasaṃmiśram annaṃ yaś corayen naraḥ //
स जायते बभ्रुसटो दारुणो मूषिको नरः दशन् वै मानुषान् नित्यं पापात्मा स द्विजोत्तमाः ॥
sa jāyate babhrusaṭo dāruṇo mūṣiko naraḥ daśan vai mānuṣān nityaṃ pāpātmā sa dvijottamāḥ //
घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काको मद्गुः प्रजायते मत्स्यमांसम् अथो हृत्वा काको जायेत मानवः ॥
ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kāko madguḥ prajāyate matsyamāṃsam atho hṛtvā kāko jāyeta mānavaḥ //
लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो ऽपनिह्नोति मानवः ॥
lavaṇaṃ corayitvā tu cirikākaḥ prajāyate viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo 'panihnoti mānavaḥ //
स गतायुर् नरस् तेन मत्स्ययोनौ प्रजायते मत्स्ययोनिम् अनुप्राप्य मृतो जायेत मानुषः ॥
sa gatāyur naras tena matsyayonau prajāyate matsyayonim anuprāpya mṛto jāyeta mānuṣaḥ //
मानुषत्वम् अनुप्राप्य क्षीणायुर् उपजायते पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग् जायेत भो द्विजाः ॥
mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upajāyate pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryag jāyeta bho dvijāḥ //
न चात्मनः प्रमाणं तु धर्मं जानाति किंचन ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ॥
na cātmanaḥ pramāṇaṃ tu dharmaṃ jānāti kiṃcana ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā //
सुखदुःखसमायुक्ता व्याधिमन्तो भवन्त्य् उत असंवीताः प्रजायन्ते म्लेच्छाश् चापि न संशयः ॥
sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhimanto bhavanty uta asaṃvītāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṃśayaḥ //
नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः वर्जयन्ति हि पापानि जन्मप्रभृति ये नराः ॥
narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ varjayanti hi pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ //
अरोगा रूपवन्तश् च धनिनस् ते भवन्त्य् उत स्त्रियो ऽप्य् एतेन कल्पेन कृत्वा पापम् अवाप्नुयुः ॥
arogā rūpavantaś ca dhaninas te bhavanty uta striyo 'py etena kalpena kṛtvā pāpam avāpnuyuḥ //
एतेषाम् एव पापानां भार्यात्वम् उपयान्ति ताः प्रायेण हरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः ॥
eteṣām eva pāpānāṃ bhāryātvam upayānti tāḥ prāyeṇa haraṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ //
एतद् वै लेशमात्रेण कथितं वो द्विजर्षभाः अपरस्मिन् कथायोगे भूयः श्रोष्यथ भो द्विजाः ॥
etad vai leśamātreṇa kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ aparasmin kathāyoge bhūyaḥ śroṣyatha bho dvijāḥ //
एतन् मया महाभागा ब्रह्मणो वदतः पुरा सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टं चापि यथा तथा ॥
etan mayā mahābhāgā brahmaṇo vadataḥ purā surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaṃ cāpi yathā tathā //
मयापि तुभ्यं कार्त्स्न्येन यथावद् अनुवर्णितम् एतच् छ्रुत्वा मुनिश्रेष्ठा धर्मे कुरुत मानसम् ॥
mayāpi tubhyaṃ kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam etac chrutvā muniśreṣṭhā dharme kuruta mānasam //