चिच्चिकातीर्थम् इत्य् उक्तं सर्वरोगविनाशनम् सर्वचिन्ताप्रहरणं सर्वशान्तिकरं नृणाम् ॥
ciccikātīrtham ity uktaṃ sarvarogavināśanam sarvacintāpraharaṇaṃ sarvaśāntikaraṃ nṛṇām //
तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शुभ्रे तस्मिन् नगोत्तमे गङ्गाया उत्तरे पारे यत्र देवो गदाधरः ॥
tasya svarūpaṃ vakṣyāmi śubhre tasmin nagottame gaṅgāyā uttare pāre yatra devo gadādharaḥ //
चिच्चिकः पक्षिराट् तत्र भेरुण्डो यो ऽभिधीयते सदा वसति तत्रैव मांसाशी श्वेतपर्वते ॥
ciccikaḥ pakṣirāṭ tatra bheruṇḍo yo 'bhidhīyate sadā vasati tatraiva māṃsāśī śvetaparvate //
नानापुष्पफलाकीर्णैः सर्वर्तुकुसुमैर् नगैः सेविते द्विजमुख्यैश् च गौतम्या चोपशोभिते ॥
nānāpuṣpaphalākīrṇaiḥ sarvartukusumair nagaiḥ sevite dvijamukhyaiś ca gautamyā copaśobhite //
सिद्धचारणगन्धर्वकिंनरामरसंकुले तत्समीपे नगः कश्चिद् द्विपदां च चतुष्पदाम् ॥
siddhacāraṇagandharvakiṃnarāmarasaṃkule tatsamīpe nagaḥ kaścid dvipadāṃ ca catuṣpadām //
रोगार्तिक्षुत्तृषाचिन्तामरणानां न भाजनम् एवं गुणान्विते शैले नानामुनिगणावृते ॥
rogārtikṣuttṛṣācintāmaraṇānāṃ na bhājanam evaṃ guṇānvite śaile nānāmunigaṇāvṛte //
पूर्वदेशाधिपः कश्चित् पवमान इति श्रुतः क्षत्रधर्मरतः श्रीमान् देवब्राह्मणपालकः ॥
pūrvadeśādhipaḥ kaścit pavamāna iti śrutaḥ kṣatradharmarataḥ śrīmān devabrāhmaṇapālakaḥ //
बलेन महता युक्तः सपुरोधा वनं ययौ रेमे स्त्रीभिर् मनोज्ञाभिर् नृत्यवादित्रजैः सुखैः ॥
balena mahatā yuktaḥ sapurodhā vanaṃ yayau reme strībhir manojñābhir nṛtyavāditrajaiḥ sukhaiḥ //
स च एवं धनुष्पाणिर् मृगयाशीलिभिर् वृतः एवं भ्रमन् कदाचित् स श्रान्तो द्रुमम् उपागतः ॥
sa ca evaṃ dhanuṣpāṇir mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ evaṃ bhraman kadācit sa śrānto drumam upāgataḥ //
गौतमीतीरसंभूतं नानापक्षिगणैर् वृतम् आश्रमाणां गृहपतिं धर्मज्ञम् इव सेवितम् ॥
gautamītīrasaṃbhūtaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam āśramāṇāṃ gṛhapatiṃ dharmajñam iva sevitam //
तम् आश्रित्य नगश्रेष्ठं पवमानो नृपोत्तमः स विश्रान्तो जनवृत ईक्षां चक्रे नगोत्तमम् ॥
tam āśritya nagaśreṣṭhaṃ pavamāno nṛpottamaḥ sa viśrānto janavṛta īkṣāṃ cakre nagottamam //
तत्रापश्यद् द्विजं स्थूलं द्विमुखं शोभनाकृतिम् चिन्ताविष्टं तथा श्रान्तं तम् अपृच्छन् नृपोत्तमः ॥
tatrāpaśyad dvijaṃ sthūlaṃ dvimukhaṃ śobhanākṛtim cintāviṣṭaṃ tathā śrāntaṃ tam apṛcchan nṛpottamaḥ //
को भवान् द्विमुखः पक्षी चिन्तावान् इव लक्ष्यसे नैवात्र कश्चिद् दुःखार्तः कस्मात् त्वं दुःखम् आगतः ॥
ko bhavān dvimukhaḥ pakṣī cintāvān iva lakṣyase naivātra kaścid duḥkhārtaḥ kasmāt tvaṃ duḥkham āgataḥ //
ततः प्रोवाच नृपतिं पवमानं शनैः शनैः समाश्वस्तमनाः पक्षी चिच्चिको निःश्वसन् मुहुः ॥
tataḥ provāca nṛpatiṃ pavamānaṃ śanaiḥ śanaiḥ samāśvastamanāḥ pakṣī cicciko niḥśvasan muhuḥ //
मत्तो भयं न चान्येषां मम वान्योपपादितम् नानापुष्पफलाकीर्णं मुनिभिः परिसेवितम् ॥
matto bhayaṃ na cānyeṣāṃ mama vānyopapāditam nānāpuṣpaphalākīrṇaṃ munibhiḥ parisevitam //
पश्येयं शून्यम् एवाद्रिं ततः शोचामि माम् अहम् न लभामि सुखं किंचिन् न तृप्यामि कदाचन निद्रां प्राप्नोमि न क्वापि न विश्रान्तिं न निर्वृतिम् ॥
paśyeyaṃ śūnyam evādriṃ tataḥ śocāmi mām aham na labhāmi sukhaṃ kiṃcin na tṛpyāmi kadācana nidrāṃ prāpnomi na kvāpi na viśrāntiṃ na nirvṛtim //
द्विमुखस्य द्विजस्योक्तं श्रुत्वा राजातिविस्मितः ॥
dvimukhasya dvijasyoktaṃ śrutvā rājātivismitaḥ //
को भवान् किं कृतं पापं कस्माच् छून्यश् च पर्वतः एकेनास्येन तृप्यन्ति प्राणिनो ऽत्र नगोत्तमे ॥
ko bhavān kiṃ kṛtaṃ pāpaṃ kasmāc chūnyaś ca parvataḥ ekenāsyena tṛpyanti prāṇino 'tra nagottame //
किम् उतास्यद्वयेन त्वं न तृप्तिम् उपयास्यसि किं वा ते दुष्कृतं प्राप्तम् इह जन्मन्य् अथो पुरा ॥
kim utāsyadvayena tvaṃ na tṛptim upayāsyasi kiṃ vā te duṣkṛtaṃ prāptam iha janmany atho purā //
तत् सर्वं शंस मे सत्यं त्रास्ये त्वां महतो भयात् ॥
tat sarvaṃ śaṃsa me satyaṃ trāsye tvāṃ mahato bhayāt //
राजानं तं द्विजः प्राह निःश्वसन्न् अथ चिच्चिकः ॥
rājānaṃ taṃ dvijaḥ prāha niḥśvasann atha ciccikaḥ //
वक्ष्ये ऽहं त्वां पूर्ववृत्तं पवमान शृणुष्व तत् अहं द्विजातिप्रवरो वेदवेदाङ्गपारगः ॥
vakṣye 'haṃ tvāṃ pūrvavṛttaṃ pavamāna śṛṇuṣva tat ahaṃ dvijātipravaro vedavedāṅgapāragaḥ //
कुलीनो विदितप्राज्ञः कार्यहन्ता कलिप्रियः वदे पुरस् तथा पृष्ठे अन्यद् अन्यच् च जन्तुषु ॥
kulīno viditaprājñaḥ kāryahantā kalipriyaḥ vade puras tathā pṛṣṭhe anyad anyac ca jantuṣu //
परवृद्ध्या सदा दुःखी मायया विश्ववञ्चकः कृतघ्नः सत्यरहितः परनिन्दाविचक्षणः ॥
paravṛddhyā sadā duḥkhī māyayā viśvavañcakaḥ kṛtaghnaḥ satyarahitaḥ paranindāvicakṣaṇaḥ //
मित्रस्वामिगुरुद्रोही दम्भाचारो ऽतिनिर्घृणः मनसा कर्मणा वाचा तापयामि जनान् बहून् ॥
mitrasvāmigurudrohī dambhācāro 'tinirghṛṇaḥ manasā karmaṇā vācā tāpayāmi janān bahūn //
अयम् एव विनोदो मे सदा यत् परहिंसनम् युग्मभेदं गणोच्छेदं मर्यादाभेदनं सदा ॥
ayam eva vinodo me sadā yat parahiṃsanam yugmabhedaṃ gaṇocchedaṃ maryādābhedanaṃ sadā //
करोमि निर्विचारो ऽहं विद्वत्सेवापराङ्मुखः न मया सदृशः कश्चित् पातकी भवनत्रये ॥
karomi nirvicāro 'haṃ vidvatsevāparāṅmukhaḥ na mayā sadṛśaḥ kaścit pātakī bhavanatraye //
तेनाहं द्विमुखो जातस् तापनाद् दुःखभाग्य् अहम् तस्माद् दुःखेन संतप्तः शून्यो ऽयं पर्वतो मम ॥
tenāhaṃ dvimukho jātas tāpanād duḥkhabhāgy aham tasmād duḥkhena saṃtaptaḥ śūnyo 'yaṃ parvato mama //
अन्यच् च शृणु भूपाल वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ब्रह्महत्यासमं पापं तद् विना तद् अवाप्यते ॥
anyac ca śṛṇu bhūpāla vākyaṃ dharmārthasaṃhitam brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ tad vinā tad avāpyate //
क्षत्रियः संगरं गत्वा अथवान्यत्र संगरात् पलायन्तं न्यस्तशस्त्रं विश्वस्तं च पराङ्मुखम् ॥
kṣatriyaḥ saṃgaraṃ gatvā athavānyatra saṃgarāt palāyantaṃ nyastaśastraṃ viśvastaṃ ca parāṅmukham //
अविज्ञातं चोपविष्टं बिभेमीति च वादिनम् तं यदि क्षत्रियो हन्यात् स तु स्याद् ब्रह्मघातकः ॥
avijñātaṃ copaviṣṭaṃ bibhemīti ca vādinam taṃ yadi kṣatriyo hanyāt sa tu syād brahmaghātakaḥ //
अधीतं विस्मरति यस् त्वं करोति तथोत्तमम् अनादरं च गुरुषु तम् आहुर् ब्रह्मघातकम् ॥
adhītaṃ vismarati yas tvaṃ karoti tathottamam anādaraṃ ca guruṣu tam āhur brahmaghātakam //
प्रत्यक्षे च प्रियं वक्ति परोक्षे परुषाणि च अन्यद् धृदि वचस्य् अन्यत् करोत्य् अन्यत् सदैव यः ॥
pratyakṣe ca priyaṃ vakti parokṣe paruṣāṇi ca anyad dhṛdi vacasy anyat karoty anyat sadaiva yaḥ //
गुरूणां शपथं कर्ता द्वेष्टा ब्राह्मणनिन्दकः मिथ्या विनीतः पापात्मा स तु स्याद् ब्रह्मघातकः ॥
gurūṇāṃ śapathaṃ kartā dveṣṭā brāhmaṇanindakaḥ mithyā vinītaḥ pāpātmā sa tu syād brahmaghātakaḥ //
देवं वेदम् अथाध्यात्मं धर्मब्राह्मणसंगतिम् एतान् निन्दति यो द्वेषात् स तु स्याद् ब्रह्मघातकः ॥
devaṃ vedam athādhyātmaṃ dharmabrāhmaṇasaṃgatim etān nindati yo dveṣāt sa tu syād brahmaghātakaḥ //
एवं भूतो ऽप्य् अहं राजन् दम्भार्थं लज्जया तथा सद्वृत्त इव वर्ते ऽहं तस्माद् राजन् द्विजो ऽभवम् ॥
evaṃ bhūto 'py ahaṃ rājan dambhārthaṃ lajjayā tathā sadvṛtta iva varte 'haṃ tasmād rājan dvijo 'bhavam //
एवं भूतो ऽपि सत्कर्म किंचित् कर्तास्मि कुत्रचित् तेनाहं कर्मणा राजन् स्वतः स्मर्ता पुरा कृतम् ॥
evaṃ bhūto 'pi satkarma kiṃcit kartāsmi kutracit tenāhaṃ karmaṇā rājan svataḥ smartā purā kṛtam //
तच् चिच्चिकवचः श्रुत्वा पवमानः सुविस्मितः कर्मणा केन ते मुक्तिर् इत्य् आह नृपतिर् द्विजम् ॥
tac ciccikavacaḥ śrutvā pavamānaḥ suvismitaḥ karmaṇā kena te muktir ity āha nṛpatir dvijam //
इति तस्य वचः श्रुत्वा नृपतिं प्राह पक्षिराट् ॥
iti tasya vacaḥ śrutvā nṛpatiṃ prāha pakṣirāṭ //
अस्मिन्न् एव नगश्रेष्ठे गौतम्या उत्तरे तटे गदाधरं नाम तीर्थं तत्र मां नय सुव्रत ॥
asminn eva nagaśreṣṭhe gautamyā uttare taṭe gadādharaṃ nāma tīrthaṃ tatra māṃ naya suvrata //
तद् धि तीर्थं पुण्यतमं सर्वपापप्रणाशनम् सर्वकामप्रदं चेति महद्भिर् मुनिभिः श्रुतम् ॥
tad dhi tīrthaṃ puṇyatamaṃ sarvapāpapraṇāśanam sarvakāmapradaṃ ceti mahadbhir munibhiḥ śrutam //
न गौतम्यास् तथा विष्णोर् अपरं क्लेशनाशनम् सर्वभावेन तत् तीर्थं पश्येयम् इति मे मतिः ॥
na gautamyās tathā viṣṇor aparaṃ kleśanāśanam sarvabhāvena tat tīrthaṃ paśyeyam iti me matiḥ //
मत्कृतेन प्रयत्नेन नैतच् छक्यं कदाचन कथम् आकाङ्क्षितप्राप्तिर् भवेद् दुष्कृतकर्मणाम् ॥
matkṛtena prayatnena naitac chakyaṃ kadācana katham ākāṅkṣitaprāptir bhaved duṣkṛtakarmaṇām //
सप्रयत्नो ऽप्य् अहं वीर न पश्ये तत् सुदुष्करम् तस्मात् तव प्रसादाच् च पश्येयं हि गदाधरम् ॥
saprayatno 'py ahaṃ vīra na paśye tat suduṣkaram tasmāt tava prasādāc ca paśyeyaṃ hi gadādharam //
अविज्ञापितदुःखज्ञं करुणावरुणालयम् यस्मिन् दृष्टे भवक्लेशा न दृश्यन्ते पुनर् नरैः ॥
avijñāpitaduḥkhajñaṃ karuṇāvaruṇālayam yasmin dṛṣṭe bhavakleśā na dṛśyante punar naraiḥ //
दृष्ट्वैव तं दिवं यास्ये प्रसादात् तव सुव्रत ॥
dṛṣṭvaiva taṃ divaṃ yāsye prasādāt tava suvrata //
एवम् उक्तः स नृपतिश् चिच्चिकेन द्विजन्मना दर्शयाम् आस तं देवं तां च गङ्गां द्विजन्मने ॥
evam uktaḥ sa nṛpatiś ciccikena dvijanmanā darśayām āsa taṃ devaṃ tāṃ ca gaṅgāṃ dvijanmane //
ततः स चिच्चिकः स्नात्वा गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥
tataḥ sa ciccikaḥ snātvā gaṅgāṃ trailokyapāvanīm //
गङ्गे गौतमि यावत् त्वां त्रिजगत्पावनीं नरः न पश्यत्य् उच्यते तावद् इहामुत्रापि पातकी ॥
gaṅge gautami yāvat tvāṃ trijagatpāvanīṃ naraḥ na paśyaty ucyate tāvad ihāmutrāpi pātakī //
तस्मात् सर्वागसम् अपि माम् उद्धर सरिद्वरे संसारे देहिनाम् अन्या न गतिः कापि कुत्रचित् त्वां विना विष्णुचरणसरोरुहसमुद्भवे ॥
tasmāt sarvāgasam api mām uddhara saridvare saṃsāre dehinām anyā na gatiḥ kāpi kutracit tvāṃ vinā viṣṇucaraṇasaroruhasamudbhave //
इति श्रद्धाविशुद्धात्मा गङ्गैकशरणो द्विजः स्नानं चक्रे स्मरन्न् अन्तर् गङ्गे त्रायस्व माम् इति ॥
iti śraddhāviśuddhātmā gaṅgaikaśaraṇo dvijaḥ snānaṃ cakre smarann antar gaṅge trāyasva mām iti //
गदाधरं ततो नत्वा पश्यत्सु नगवासिषु पवमानाभ्यनुज्ञातस् तदैव दिवम् आक्रमत् ॥
gadādharaṃ tato natvā paśyatsu nagavāsiṣu pavamānābhyanujñātas tadaiva divam ākramat //
पवमानः स्वनगरं प्रययौ सानुगस् ततः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पावमानं सचिच्चिकम् ॥
pavamānaḥ svanagaraṃ prayayau sānugas tataḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ pāvamānaṃ saciccikam //
गदाधरं कोटितीर्थम् इति वेदविदो विदुः कोटिकोटिगुणं कर्म कृतं तत्र भवेन् नृणाम् ॥
gadādharaṃ koṭitīrtham iti vedavido viduḥ koṭikoṭiguṇaṃ karma kṛtaṃ tatra bhaven nṛṇām //