कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् ॥
kapilāsaṃgamaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam tatra nārada vakṣyāmi kathāṃ puṇyām anuttamām //
कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः ॥
kapilo nāma tattvajño munir āsīn mahāyaśāḥ krūraś cāpi prasannaś ca tapovrataparāyaṇaḥ //
तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् ॥
tapasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ gautamītīram āśritam tam āgatya mahātmānaṃ vāmadevādayo 'bruvan //
हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा ॥
hatvā venaṃ brahmaśāpair naṣṭadharme tv arājake kapilaṃ siddham ācāryam ūcur munigaṇās tadā //
गते वेदे गते धर्मे किं कर्तव्यं मुनीश्वर ॥
gate vede gate dharme kiṃ kartavyaṃ munīśvara //
ततो ऽब्रवीन् मुनिर् ध्यात्वा कपिलस् त्व् आगतान् मुनीन् ॥
tato 'bravīn munir dhyātvā kapilas tv āgatān munīn //
वेनस्योरुर् विमथ्यो ऽभूत् ततः कश्चिद् भविष्यति ॥
venasyorur vimathyo 'bhūt tataḥ kaścid bhaviṣyati //
तथैव चक्रुर् मुनयो वेनस्योरुं विमथ्य वै तत्रोत्पन्नो महापापः कृष्णो रौद्रपराक्रमः ॥
tathaiva cakrur munayo venasyoruṃ vimathya vai tatrotpanno mahāpāpaḥ kṛṣṇo raudraparākramaḥ //
तं दृष्ट्वा मुनयो भीता निषीदस्वेति चाब्रुवन् निषादः सो ऽभवत् तस्मान् निषादाश् चाभवंस् ततः ॥
taṃ dṛṣṭvā munayo bhītā niṣīdasveti cābruvan niṣādaḥ so 'bhavat tasmān niṣādāś cābhavaṃs tataḥ //
वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः ॥
venabāhuṃ mamanthus te dakṣiṇaṃ dharmasaṃhitam tataḥ pṛthusvaraś caiva sarvalakṣaṇalakṣitaḥ //
राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् ॥
rājābhavat pṛthuḥ śrīmān brahmasāmarthyasaṃyutaḥ tam āgatya surāḥ sarve abhinandya varāñ śubhān //
तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च ॥
tasmai dadus tathāstrāṇi mantrāṇi guṇavanti ca tato 'bruvan munigaṇās taṃ pṛthuṃ kapilena ca //
आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि ॥
āhāraṃ dehi jīvebhyo bhuvā grastauṣadhīr api //
ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः ॥
tataḥ sa dhanur ādāya bhuvam āha nṛpottamaḥ //
ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया ॥
oṣadhīr dehi yā grastāḥ prajānāṃ hitakāmyayā //
तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् ॥
tam uvāca mahī bhītā pṛthuṃ taṃ pṛthulocanam //
मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा ॥
mayi jīrṇā mahauṣadhyaḥ kathaṃ dātum ahaṃ kṣamā //
ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः ॥
tataḥ sakopo nṛpatis tām āha pṛthivīṃ punaḥ //
नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः ॥
no ced dadāsy adya tvāṃ vai hatvā dāsye mahauṣadhīḥ //
कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि ॥
kathaṃ haṃsi striyaṃ rājañ jñānī bhūtvā nṛpottama vinā mayā kathaṃ cemāḥ prajāḥ saṃdhārayiṣyasi //
यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः ॥
yatropakāro 'nekānām ekanāśe bhaviṣyati na doṣas tatra pṛthivi tapasā dhāraye prajāḥ //
न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् ॥
na doṣam atra paśyāmi nācakṣe 'narthakaṃ vacaḥ yasmin nipātite saukhyaṃ bahūnām upajāyate munayas tadvadhaṃ prāhur aśvamedhaśatādhikam //
ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा ॥
tato devāś ca ṛṣayaḥ sāntvayitvā nṛpottamam mahīṃ ca mātaraṃ devīm ūcuḥ suragaṇās tadā //
भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति ॥
bhūme gorūpiṇī bhūtvā payorūpā mahauṣadhīḥ dehi tvaṃ pṛthave rājñe tataḥ prīto bhaven nṛpaḥ prajāsaṃrakṣaṇaṃ ca syāt tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati //
ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः ॥
tato gorūpam āsthāya bhūmy āsīt kapilāntike dudoha ca mahauṣadhyo rājā venakarodbhavaḥ //
यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने ॥
yatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaḥ kapilo muniḥ mahīṃ gorūpam āpannāṃ narmadāyāṃ mahāmune //
सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् ॥
sarasvatyāṃ bhāgīrathyāṃ godāvaryāṃ viśeṣataḥ mahānadīṣu sarvāsu duduhe 'sau payo mahat //
सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
sā duhyamānā pṛthunā puṇyatoyābhavan nadī gautamyā saṃgatā cābhūt tad adbhutam ivābhavat //
ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ kapilāsaṃgamaṃ viduḥ tatrāṣṭāśītiḥ pūjyāni sahasrāṇi mahāmate //
तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् ॥
tīrthāny āhur munigaṇāḥ smaraṇād api nārada pāvanāni jagaty asmiṃs tāni sarvāṇy anukramāt //