रामतीर्थम् इति ख्यातं भ्रूणहत्याविनाशनम् तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
rāmatīrtham iti khyātaṃ bhrūṇahatyāvināśanam tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate //
इक्ष्वाकुवंशप्रभवः क्षत्रियो लोकविश्रुतः बलवान् मतिमाञ् शूरो यथा शक्रः पुरंदरः ॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavaḥ kṣatriyo lokaviśrutaḥ balavān matimāñ śūro yathā śakraḥ puraṃdaraḥ //
पितृपैतामहं राज्यं कुर्वन्न् आस्ते यथा बलिः तस्य तिस्रो महिष्यः स्यू राज्ञो दशरथस्य हि ॥
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kurvann āste yathā baliḥ tasya tisro mahiṣyaḥ syū rājño daśarathasya hi //
कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च महामते एताः कुलीनाः सुभगा रूपलक्षणसंयुताः ॥
kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca mahāmate etāḥ kulīnāḥ subhagā rūpalakṣaṇasaṃyutāḥ //
तस्मिन् राजनि राज्ये तु स्थिते ऽयोध्यापतौ मुने वसिष्ठे ब्रह्मविच्छ्रेष्ठे पुरोधसि विशेषतः ॥
tasmin rājani rājye tu sthite 'yodhyāpatau mune vasiṣṭhe brahmavicchreṣṭhe purodhasi viśeṣataḥ //
न च व्याधिर् न दुर्भिक्षं न चावृष्टिर् न चाधयः ब्रह्मक्षत्रविशां नित्यं शूद्राणां च विशेषतः ॥
na ca vyādhir na durbhikṣaṃ na cāvṛṣṭir na cādhayaḥ brahmakṣatraviśāṃ nityaṃ śūdrāṇāṃ ca viśeṣataḥ //
आश्रमाणां तु सर्वेषाम् आनन्दो ऽभूत् पृथक् पृथक् तस्मिञ् शासति राजेन्द्र इक्ष्वाकूणां कुलोद्वहे ॥
āśramāṇāṃ tu sarveṣām ānando 'bhūt pṛthak pṛthak tasmiñ śāsati rājendra ikṣvākūṇāṃ kulodvahe //
देवानां दानवानां तु राज्यार्थे विग्रहो ऽभवत् क्वापि तत्र जयं प्रापुर् देवाः क्वापि तथेतरे ॥
devānāṃ dānavānāṃ tu rājyārthe vigraho 'bhavat kvāpi tatra jayaṃ prāpur devāḥ kvāpi tathetare //
एवं प्रवर्तमाने तु त्रैलोक्यम् अतिपीडितम् अभून् नारद तत्राहम् अवदं दैत्यदानवान् ॥
evaṃ pravartamāne tu trailokyam atipīḍitam abhūn nārada tatrāham avadaṃ daityadānavān //
देवांश् चापि विशेषेण न कृतं तैर् मदीरितम् पुनश् च संगरस् तेषां बभूव सुमहान् मिथः ॥
devāṃś cāpi viśeṣeṇa na kṛtaṃ tair madīritam punaś ca saṃgaras teṣāṃ babhūva sumahān mithaḥ //
विष्णुं गत्वा सुराः प्रोचुस् तथेशानं जगन्मयम् ताव् ऊचतुर् उभौ देवान् असुरान् दैत्यदानवान् ॥
viṣṇuṃ gatvā surāḥ procus tatheśānaṃ jaganmayam tāv ūcatur ubhau devān asurān daityadānavān //
तपसा बलिनो यान्तु पुनः कुर्वन्तु संगरम् तथेत्य् आहुर् ययुः सर्वे तपसे नियतव्रताः ॥
tapasā balino yāntu punaḥ kurvantu saṃgaram tathety āhur yayuḥ sarve tapase niyatavratāḥ //
ययुस् तु राक्षसान् देवाः पुनस् ते मत्सरान्विताः देवानां दानवानां च संगरो ऽभूत् सुदारुणः ॥
yayus tu rākṣasān devāḥ punas te matsarānvitāḥ devānāṃ dānavānāṃ ca saṃgaro 'bhūt sudāruṇaḥ //
न तत्र देवा जेतारो नैव दैत्याश् च दानवाः संयुगे वर्तमाने तु वाग् उवाचाशरीरिणी ॥
na tatra devā jetāro naiva daityāś ca dānavāḥ saṃyuge vartamāne tu vāg uvācāśarīriṇī //
येषां दशरथो राजा ते जेतारो न चेतरे ॥
yeṣāṃ daśaratho rājā te jetāro na cetare //
इति श्रुत्वा जयायोभौ जग्मतुर् देवदानवौ तत्र वायुस् त्वरन् प्राप्तो राजानम् अवदत् तदा ॥
iti śrutvā jayāyobhau jagmatur devadānavau tatra vāyus tvaran prāpto rājānam avadat tadā //
आगन्तव्यं त्वया राजन् देवदानवसंगरे यत्र राजा दशरथो जयस् तत्रेति विश्रुतम् ॥
āgantavyaṃ tvayā rājan devadānavasaṃgare yatra rājā daśaratho jayas tatreti viśrutam //
तस्मात् त्वं देवपक्षे स्या भवेयुर् जयिनः सुराः ॥
tasmāt tvaṃ devapakṣe syā bhaveyur jayinaḥ surāḥ //
तद् वायुवचनं श्रुत्वा राजा दशरथो नृपः आगम्यते मया सत्यं गच्छ वायो यथासुखम् ॥
tad vāyuvacanaṃ śrutvā rājā daśaratho nṛpaḥ āgamyate mayā satyaṃ gaccha vāyo yathāsukham //
गते वायौ तदा दैत्या आजग्मुर् भूपतिं प्रति ते ऽप्य् ऊचुर् भगवन्न् अस्मत्साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥
gate vāyau tadā daityā ājagmur bhūpatiṃ prati te 'py ūcur bhagavann asmatsāhāyyaṃ kartum arhasi //
राजन् दशरथ श्रीमन् विजयस् त्वयि संस्थितः तस्मात् त्वं वै दैत्यपतेः साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥
rājan daśaratha śrīman vijayas tvayi saṃsthitaḥ tasmāt tvaṃ vai daityapateḥ sāhāyyaṃ kartum arhasi //
ततः प्रोवाच नृपतिर् वायुना प्रार्थितः पुरा प्रतिज्ञातं मया तच् च यान्तु दैत्याश् च दानवाः ॥
tataḥ provāca nṛpatir vāyunā prārthitaḥ purā pratijñātaṃ mayā tac ca yāntu daityāś ca dānavāḥ //
स तु राजा तथा चक्रे गत्वा चैव त्रिविष्टपम् युद्धं चक्रे तथा दैत्यैर् दानवैः सह राक्षसैः ॥
sa tu rājā tathā cakre gatvā caiva triviṣṭapam yuddhaṃ cakre tathā daityair dānavaiḥ saha rākṣasaiḥ //
पश्यत्सु देवसंघेषु नमुचेर् भ्रातरस् तदा विविधुर् निशितैर् बाणैर् अथाक्षं नृपतेस् तथा ॥
paśyatsu devasaṃgheṣu namucer bhrātaras tadā vividhur niśitair bāṇair athākṣaṃ nṛpates tathā //
भिन्नाक्षं तं रथं राजा न जानाति स संभ्रमात् राजान्तिके स्थिता सुभ्रूः कैकेय्याज्ञायि नारद ॥
bhinnākṣaṃ taṃ rathaṃ rājā na jānāti sa saṃbhramāt rājāntike sthitā subhrūḥ kaikeyyājñāyi nārada //
न ज्ञापितं तया राज्ञे स्वयम् आलोक्य सुव्रता भग्नम् अक्षं समालक्ष्य चक्रे हस्तं तदा स्वकम् ॥
na jñāpitaṃ tayā rājñe svayam ālokya suvratā bhagnam akṣaṃ samālakṣya cakre hastaṃ tadā svakam //
अक्षवन् मुनिशार्दूल तद् एतन् महद् अद्भुतम् रथेन रथिनां श्रेष्ठस् तया दत्तकरेण च ॥
akṣavan muniśārdūla tad etan mahad adbhutam rathena rathināṃ śreṣṭhas tayā dattakareṇa ca //
जितवान् दैत्यदनुजान् देवैः प्राप्य वरान् बहून् ततो देवैर् अनुज्ञातस् त्व् अयोध्यां पुनर् अभ्यगात् ॥
jitavān daityadanujān devaiḥ prāpya varān bahūn tato devair anujñātas tv ayodhyāṃ punar abhyagāt //
स तु मध्ये महाराजो मार्गे वीक्ष्य तदा प्रियाम् कैकेय्याः कर्म तद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ॥
sa tu madhye mahārājo mārge vīkṣya tadā priyām kaikeyyāḥ karma tad dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ //
ततस् तस्यै वरान् प्रादात् त्रींस् तु नारद सा अपि अनुमान्य नृपप्रोक्तं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tatas tasyai varān prādāt trīṃs tu nārada sā api anumānya nṛpaproktaṃ kaikeyī vākyam abravīt //
त्वयि तिष्ठन्तु राजेन्द्र त्वया दत्ता वरा अमी ॥
tvayi tiṣṭhantu rājendra tvayā dattā varā amī //
विभूषणानि राजेन्द्रो दत्त्वा स प्रियया सह रथेन विजयी राजा ययौ स्वनगरं सुखी ॥
vibhūṣaṇāni rājendro dattvā sa priyayā saha rathena vijayī rājā yayau svanagaraṃ sukhī //
योषितां किम् अदेयं हि प्रियाणाम् उचितागमे स कदाचिद् दशरथो मृगयाशीलिभिर् वृतः ॥
yoṣitāṃ kim adeyaṃ hi priyāṇām ucitāgame sa kadācid daśaratho mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ //
अटन्न् अरण्ये शर्वर्यां वारिबन्धम् अथाकरोत् सप्तव्यसनहीनेन भवितव्यं तु भूभुजा ॥
aṭann araṇye śarvaryāṃ vāribandham athākarot saptavyasanahīnena bhavitavyaṃ tu bhūbhujā //
इति जानन्न् अपि च तच् चकार तु विधेर् वशात् गर्तं प्रविश्य पानार्थम् आगतान् निशितैः शरैः ॥
iti jānann api ca tac cakāra tu vidher vaśāt gartaṃ praviśya pānārtham āgatān niśitaiḥ śaraiḥ //
मृगान् हन्ति महाबाहुः शृणु कालविपर्ययम् गर्तं प्रविष्टे नृपतौ तस्मिन्न् एव नगोत्तमे ॥
mṛgān hanti mahābāhuḥ śṛṇu kālaviparyayam gartaṃ praviṣṭe nṛpatau tasminn eva nagottame //
वृद्धो वैश्रवणो नाम न शृणोति न पश्यति तस्य भार्या तथाभूता ताव् अब्रूतां तदा सुतम् ॥
vṛddho vaiśravaṇo nāma na śṛṇoti na paśyati tasya bhāryā tathābhūtā tāv abrūtāṃ tadā sutam //
आवां तृषार्तौ रात्रिश् च कृष्णा चापि प्रवर्तते वृद्धानां जीवितं कृत्स्नं बालस् त्वम् असि पुत्रक ॥
āvāṃ tṛṣārtau rātriś ca kṛṣṇā cāpi pravartate vṛddhānāṃ jīvitaṃ kṛtsnaṃ bālas tvam asi putraka //
अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां धिक् च जीवितम् जराजर्जरदेहानां धिग् धिक् पुत्रक जीवितम् ॥
andhānāṃ badhirāṇāṃ ca vṛddhānāṃ dhik ca jīvitam jarājarjaradehānāṃ dhig dhik putraka jīvitam //
तावत् पुंभिर् जीवितव्यं यावल् लक्ष्मीर् दृढं वपुः यावद् आज्ञाप्रतिहता तीर्थादाव् अन्यथा मृतिः ॥
tāvat puṃbhir jīvitavyaṃ yāval lakṣmīr dṛḍhaṃ vapuḥ yāvad ājñāpratihatā tīrthādāv anyathā mṛtiḥ //
इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा वृद्धयोर् गुरुवत्सलः पुत्रः प्रोवाच तद् दुःखं गिरा मधुरया हरन् ॥
ity etad vacanaṃ śrutvā vṛddhayor guruvatsalaḥ putraḥ provāca tad duḥkhaṃ girā madhurayā haran //
मयि जीवति किं नाम युवयोर् दुःखम् ईदृशम् न हरत्य् आत्मजः पित्रोर् यश् चरित्रैर् मनोरुजम् ॥
mayi jīvati kiṃ nāma yuvayor duḥkham īdṛśam na haraty ātmajaḥ pitror yaś caritrair manorujam //
तेन किं तनुजेनेह कुलोद्वेगविधायिना ॥
tena kiṃ tanujeneha kulodvegavidhāyinā //
इत्य् उक्त्वा पितरौ नत्वा ताव् आश्वास्य महामनाः तरुस्कन्धे समारोप्य वृद्धौ च पितरौ तदा ॥
ity uktvā pitarau natvā tāv āśvāsya mahāmanāḥ taruskandhe samāropya vṛddhau ca pitarau tadā //
हस्ते गृहीत्वा कलशं जगाम ऋषिपुत्रकः स ऋषिर् न तु राजानं जानाति नृपतिर् द्विजम् ॥
haste gṛhītvā kalaśaṃ jagāma ṛṣiputrakaḥ sa ṛṣir na tu rājānaṃ jānāti nṛpatir dvijam //
उभौ सरभसौ तत्र द्विजो वारि समाविशत् सत्वरं कलशे न्युब्जे वारि गृह्णन्तम् आशुगैः ॥
ubhau sarabhasau tatra dvijo vāri samāviśat satvaraṃ kalaśe nyubje vāri gṛhṇantam āśugaiḥ //
द्विजं राजा द्विपं मत्वा विव्याध निशितैः शरैः वनद्विपो ऽपि भूपानाम् अवध्यस् तद् विदन्न् अपि ॥
dvijaṃ rājā dvipaṃ matvā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ vanadvipo 'pi bhūpānām avadhyas tad vidann api //
विव्याध तं नृपः कुर्यान् न किं किं विधिवञ्चितः स विद्धो मर्मदेशे तु दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
vivyādha taṃ nṛpaḥ kuryān na kiṃ kiṃ vidhivañcitaḥ sa viddho marmadeśe tu duḥkhito vākyam abravīt //
केनेदं दुःखदं कर्म कृतं सद्ब्राह्मणस्य मे मैत्रो ब्राह्मण इत्य् उक्तो नापराधो ऽस्ति कश्चन ॥
kenedaṃ duḥkhadaṃ karma kṛtaṃ sadbrāhmaṇasya me maitro brāhmaṇa ity ukto nāparādho 'sti kaścana //
तद् एतद् वचनं श्रुत्वा मुनेर् आर्तस्य भूपतिः निश्चेष्टश् च निरुत्साहो शनैस् तं देशम् अभ्यगात् ॥
tad etad vacanaṃ śrutvā muner ārtasya bhūpatiḥ niśceṣṭaś ca nirutsāho śanais taṃ deśam abhyagāt //
तं तु दृष्ट्वा द्विजवरं ज्वलन्तम् इव तेजसा असाव् अप्य् अभवत् तत्र सशल्य इव मूर्च्छितः ॥
taṃ tu dṛṣṭvā dvijavaraṃ jvalantam iva tejasā asāv apy abhavat tatra saśalya iva mūrcchitaḥ //
आत्मानम् आत्मना कृत्वा स्थिरं राजाब्रवीद् इदम् ॥
ātmānam ātmanā kṛtvā sthiraṃ rājābravīd idam //
को भवान् द्विजशार्दूल किमर्थम् इह चागतः वद पापकृते मह्यं वद मे निष्कृतिं पराम् ॥
ko bhavān dvijaśārdūla kimartham iha cāgataḥ vada pāpakṛte mahyaṃ vada me niṣkṛtiṃ parām //
ब्रह्महा वर्णिभिः किंतु श्वपचैर् अपि जातुचित् न स्प्रष्टव्यो महाबुद्धे द्रष्टव्यो न कदाचन ॥
brahmahā varṇibhiḥ kiṃtu śvapacair api jātucit na spraṣṭavyo mahābuddhe draṣṭavyo na kadācana //
तद् राजवचनं श्रुत्वा मुनिपुत्रो ऽब्रवीद् वचः ॥
tad rājavacanaṃ śrutvā muniputro 'bravīd vacaḥ //
उत्क्रमिष्यन्ति मे प्राणा अतो वक्ष्यामि किंचन स्वच्छन्दवृत्तिताज्ञाने विद्धि पाकं च कर्मणाम् ॥
utkramiṣyanti me prāṇā ato vakṣyāmi kiṃcana svacchandavṛttitājñāne viddhi pākaṃ ca karmaṇām //
आत्मार्थं तु न शोचामि वृद्धौ तु पितरौ मम तयोः शुश्रूषकः कः स्याद् अन्धयोर् एकपुत्रयोः ॥
ātmārthaṃ tu na śocāmi vṛddhau tu pitarau mama tayoḥ śuśrūṣakaḥ kaḥ syād andhayor ekaputrayoḥ //
विना मया महारण्ये कथं तौ जीवयिष्यतः ममाभाग्यम् अहो कीदृक् पितृशुश्रूषणे क्षतिः ॥
vinā mayā mahāraṇye kathaṃ tau jīvayiṣyataḥ mamābhāgyam aho kīdṛk pitṛśuśrūṣaṇe kṣatiḥ //
जाता मे ऽद्य विना प्राणैर् हा विधे किं कृतं त्वया तथापि गच्छ तत्र त्वं गृहीतकलशस् त्वरन् ॥
jātā me 'dya vinā prāṇair hā vidhe kiṃ kṛtaṃ tvayā tathāpi gaccha tatra tvaṃ gṛhītakalaśas tvaran //
ताभ्यां देह्य् उदपानं त्वं यथा तौ न मरिष्यतः ॥
tābhyāṃ dehy udapānaṃ tvaṃ yathā tau na mariṣyataḥ //
इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य गताः प्राणा महावने विसृज्य सशरं चापम् आदाय कलशं नृपः ॥
ity evaṃ bruvatas tasya gatāḥ prāṇā mahāvane visṛjya saśaraṃ cāpam ādāya kalaśaṃ nṛpaḥ //
तत्रागात् स तु वेगेन यत्र वृद्धौ महावने वृद्धौ चापि तदा रात्रौ ताव् अन्योन्यं समूचतुः ॥
tatrāgāt sa tu vegena yatra vṛddhau mahāvane vṛddhau cāpi tadā rātrau tāv anyonyaṃ samūcatuḥ //
उद्विग्नः कुपितो वा स्याद् अथवा भक्षितः कथम् न प्राप्तश् चावयोर् यष्टिः किं कुर्मः का गतिर् भवेत् ॥
udvignaḥ kupito vā syād athavā bhakṣitaḥ katham na prāptaś cāvayor yaṣṭiḥ kiṃ kurmaḥ kā gatir bhavet //
न कोपि तादृशः पुत्रो विद्यते सचराचरे यः पित्रोर् अन्यथा वाक्यं न करोत्य् अपि निन्दितः ॥
na kopi tādṛśaḥ putro vidyate sacarācare yaḥ pitror anyathā vākyaṃ na karoty api ninditaḥ //
वज्राद् अपि कठोरं वा जीवितं तम् अपश्यतोः शीघ्रं न यान्ति यत् प्राणास् तदेकायत्तजीवयोः ॥
vajrād api kaṭhoraṃ vā jīvitaṃ tam apaśyatoḥ śīghraṃ na yānti yat prāṇās tadekāyattajīvayoḥ //
एवं बहुविधा वाचो वृद्धयोर् वदतोर् वने तदा दशरथो राजा शनैस् तं देशम् अभ्यगात् ॥
evaṃ bahuvidhā vāco vṛddhayor vadator vane tadā daśaratho rājā śanais taṃ deśam abhyagāt //
पादसंचारशब्देन मेनाते सुतम् आगतम् ॥
pādasaṃcāraśabdena menāte sutam āgatam //
कुतो वत्स चिरात् प्राप्तस् त्वं दृष्टिस् त्वं परायणम् न ब्रूषे किंतु रुष्टो ऽसि वृद्धयोर् अन्धयोः सुतः ॥
kuto vatsa cirāt prāptas tvaṃ dṛṣṭis tvaṃ parāyaṇam na brūṣe kiṃtu ruṣṭo 'si vṛddhayor andhayoḥ sutaḥ //
सशल्य इव दुःखार्तः शोचन् दुष्कृतम् आत्मनः स भीत इव राजेन्द्रस् ताव् उवाचाथ नारद ॥
saśalya iva duḥkhārtaḥ śocan duṣkṛtam ātmanaḥ sa bhīta iva rājendras tāv uvācātha nārada //
उदपानं च कुरुतां तच् छ्रुत्वा नृपभाषितम् नायं वक्ता सुतो ऽस्माकं को भवांस् तत् पुरा वद ॥
udapānaṃ ca kurutāṃ tac chrutvā nṛpabhāṣitam nāyaṃ vaktā suto 'smākaṃ ko bhavāṃs tat purā vada //
पश्चात् पिबावः पानीयं ततो राजाब्रवीच् च तौ ॥
paścāt pibāvaḥ pānīyaṃ tato rājābravīc ca tau //
तत्र तिष्ठति वां पुत्रो यत्र वारिसमाश्रयः ॥
tatra tiṣṭhati vāṃ putro yatra vārisamāśrayaḥ //
तच् छ्रुत्वोचतुर् आर्तौ तौ सत्यं ब्रूहि न चान्यथा आचचक्षे ततो राजा सर्वम् एव यथातथम् ॥
tac chrutvocatur ārtau tau satyaṃ brūhi na cānyathā ācacakṣe tato rājā sarvam eva yathātatham //
ततस् तु पतितौ वृद्धौ तत्रावां नय मा स्पृश ब्रह्मघ्नस्पर्शनं पापं न कदाचिद् विनश्यति ॥
tatas tu patitau vṛddhau tatrāvāṃ naya mā spṛśa brahmaghnasparśanaṃ pāpaṃ na kadācid vinaśyati //
निन्ये वै श्रवणं वृद्धं सभार्यं नृपसत्तमः यत्रासौ पतितः पुत्रस् तं स्पृष्ट्वा तौ विलेपतुः ॥
ninye vai śravaṇaṃ vṛddhaṃ sabhāryaṃ nṛpasattamaḥ yatrāsau patitaḥ putras taṃ spṛṣṭvā tau vilepatuḥ //
यथा पुत्रवियोगेन मृत्युर् नौ विहितस् तथा त्वं चापि पाप पुत्रस्य वियोगान् मृत्युम् आप्स्यसि ॥
yathā putraviyogena mṛtyur nau vihitas tathā tvaṃ cāpi pāpa putrasya viyogān mṛtyum āpsyasi //
एवं तु जल्पतोर् ब्रह्मन् गताः प्राणास् ततो नृपः अग्निना योजयाम् आस वृद्धौ च ऋषिपुत्रकम् ॥
evaṃ tu jalpator brahman gatāḥ prāṇās tato nṛpaḥ agninā yojayām āsa vṛddhau ca ṛṣiputrakam //
ततो जगाम नगरं दुःखितो नृपतिर् मुने वसिष्ठाय च तत् सर्वं न्यवेदयद् अशेषतः ॥
tato jagāma nagaraṃ duḥkhito nṛpatir mune vasiṣṭhāya ca tat sarvaṃ nyavedayad aśeṣataḥ //
नृपाणां सूर्यवंश्यानां वसिष्ठो हि परा गतिः वसिष्ठो ऽपि द्विजश्रेष्ठैः संमन्त्र्याह च निष्कृतिम् ॥
nṛpāṇāṃ sūryavaṃśyānāṃ vasiṣṭho hi parā gatiḥ vasiṣṭho 'pi dvijaśreṣṭhaiḥ saṃmantryāha ca niṣkṛtim //
गालवं वामदेवं च जाबालिम् अथ कश्यपम् एतान् अन्यान् समाहूय हयमेधाय यत्नतः ॥
gālavaṃ vāmadevaṃ ca jābālim atha kaśyapam etān anyān samāhūya hayamedhāya yatnataḥ //
यजस्व हयमेधैश् च बहुभिर् बहुदक्षिणैः ॥
yajasva hayamedhaiś ca bahubhir bahudakṣiṇaiḥ //
अकरोद् धयमेधांश् च राजा दशरथो द्विजैः एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी ॥
akarod dhayamedhāṃś ca rājā daśaratho dvijaiḥ etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī //
पूतं शरीरम् अभवद् राज्ञो दशरथस्य हि व्यवहार्यश् च भविता भविष्यन्ति तथा सुताः ज्येष्ठपुत्रप्रसादेन राजापापो भविष्यति ॥
pūtaṃ śarīram abhavad rājño daśarathasya hi vyavahāryaś ca bhavitā bhaviṣyanti tathā sutāḥ jyeṣṭhaputraprasādena rājāpāpo bhaviṣyati //
ततो बहुतिथे काले ऋष्यशृङ्गान् मुनीश्वरात् देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सुता आसन् सुरोपमाः ॥
tato bahutithe kāle ṛṣyaśṛṅgān munīśvarāt devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sutā āsan suropamāḥ //
कौशल्यायां तथा रामः सुमित्रायां च लक्ष्मणः शत्रुघ्नश् चापि कैकेय्यां भरतो मतिमत्तरः ॥
kauśalyāyāṃ tathā rāmaḥ sumitrāyāṃ ca lakṣmaṇaḥ śatrughnaś cāpi kaikeyyāṃ bharato matimattaraḥ //
ते सर्वे मतिमन्तश् च प्रिया राज्ञो वशे स्थिताः तं राजानम् ऋषिः प्राप्य विश्वामित्रः प्रजापतिः ॥
te sarve matimantaś ca priyā rājño vaśe sthitāḥ taṃ rājānam ṛṣiḥ prāpya viśvāmitraḥ prajāpatiḥ //
रामं च लक्ष्मणं चापि अयाचत महामते यज्ञसंरक्षणार्थाय ज्ञाततन्महिमा मुनिः ॥
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ cāpi ayācata mahāmate yajñasaṃrakṣaṇārthāya jñātatanmahimā muniḥ //
चिरप्राप्तसुतो वृद्धो राजा नैवेत्य् अभाषत ॥
ciraprāptasuto vṛddho rājā naivety abhāṣata //
महता दैवयोगेन कथंचिद् वार्धके मुने जाताव् आनन्दसंदोहदायकौ मम बालकौ ॥
mahatā daivayogena kathaṃcid vārdhake mune jātāv ānandasaṃdohadāyakau mama bālakau //
सशरीरम् इदं राज्यं दास्ये नैव सुताव् इमौ ॥
saśarīram idaṃ rājyaṃ dāsye naiva sutāv imau //
वसिष्ठेन तदा प्रोक्तो राजा दशरथस् त्व् इति ॥
vasiṣṭhena tadā prokto rājā daśarathas tv iti //
रघवः प्रार्थनाभङ्गं न राजन् क्वापि शिक्षिताः ॥
raghavaḥ prārthanābhaṅgaṃ na rājan kvāpi śikṣitāḥ //
रामं च लक्ष्मणं चैव कथंचिद् अवदन् नृपः ॥
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva kathaṃcid avadan nṛpaḥ //
विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षेः कुरुतां यज्ञरक्षणम् ॥
viśvāmitrasya brahmarṣeḥ kurutāṃ yajñarakṣaṇam //
वदन्न् इति सुतौ सोष्णं निश्वसन् ग्लपिताधरः पुत्रौ समर्पयाम् आस विश्वामित्रस्य शास्त्रकृत् ॥
vadann iti sutau soṣṇaṃ niśvasan glapitādharaḥ putrau samarpayām āsa viśvāmitrasya śāstrakṛt //
तथेत्य् उक्त्वा दशरथं नमस्य च पुनः पुनः जग्मतू रक्षणार्थाय विश्वामित्रेण तौ मुदा ॥
tathety uktvā daśarathaṃ namasya ca punaḥ punaḥ jagmatū rakṣaṇārthāya viśvāmitreṇa tau mudā //
ततः प्रहृष्टः स मुनिर् मुदा प्रादात् तदोभयोः माहेश्वरीं महाविद्यां धनुर्विद्यापुरःसराम् ॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sa munir mudā prādāt tadobhayoḥ māheśvarīṃ mahāvidyāṃ dhanurvidyāpuraḥsarām //
शास्त्रीम् आस्त्रीं लौकिकीं च रथविद्यां गजोद्भवाम् अश्वविद्यां गदाविद्यां मन्त्राह्वानविसर्जने ॥
śāstrīm āstrīṃ laukikīṃ ca rathavidyāṃ gajodbhavām aśvavidyāṃ gadāvidyāṃ mantrāhvānavisarjane //
सर्वविद्याम् अथावाप्य उभौ तौ रामलक्ष्मणौ वनौकसां हितार्थाय जघ्नतुस् ताटकां वने ॥
sarvavidyām athāvāpya ubhau tau rāmalakṣmaṇau vanaukasāṃ hitārthāya jaghnatus tāṭakāṃ vane //
अहल्यां शापनिर्मुक्तां पादस्पर्शाच् च चक्रतुः यज्ञविध्वंसनायाताञ् जघ्नतुस् तत्र राक्षसान् ॥
ahalyāṃ śāpanirmuktāṃ pādasparśāc ca cakratuḥ yajñavidhvaṃsanāyātāñ jaghnatus tatra rākṣasān //
कृतविद्यौ धनुष्पाणी चक्रतुर् यज्ञरक्षणम् ततो महामखे वृत्ते विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥
kṛtavidyau dhanuṣpāṇī cakratur yajñarakṣaṇam tato mahāmakhe vṛtte viśvāmitro munīśvaraḥ //
पुत्राभ्यां सहितो राज्ञो जनकं द्रष्टुम् अभ्यगात् चित्राम् अदर्शयत् तत्र राजमध्ये नृपात्मजः ॥
putrābhyāṃ sahito rājño janakaṃ draṣṭum abhyagāt citrām adarśayat tatra rājamadhye nṛpātmajaḥ //
रामः सौमित्रिसहितो धनुर्विद्यां गुरोर् मताम् तत्प्रीतो जनकः प्रादात् सीतां लक्ष्मीम् अयोनिजाम् ॥
rāmaḥ saumitrisahito dhanurvidyāṃ guror matām tatprīto janakaḥ prādāt sītāṃ lakṣmīm ayonijām //
तथैव लक्ष्मणस्यापि भरतस्यानुजस्य च शत्रुघ्नभरतादीनां वसिष्ठादिमते स्थितः ॥
tathaiva lakṣmaṇasyāpi bharatasyānujasya ca śatrughnabharatādīnāṃ vasiṣṭhādimate sthitaḥ //
राजा दशरथः श्रीमान् विवाहम् अकरोन् मुने ततो बहुतिथे काले राज्यं तस्य प्रयच्छति ॥
rājā daśarathaḥ śrīmān vivāham akaron mune tato bahutithe kāle rājyaṃ tasya prayacchati //
नृपतौ सर्वलोकानाम् अनुमत्या गुरोर् अपि मन्थरात्मकदुर्दैवप्रेरिता मत्सराकुला ॥
nṛpatau sarvalokānām anumatyā guror api mantharātmakadurdaivapreritā matsarākulā //
कैकेयी विघ्नम् आतस्थे वनप्रव्राजनं तथा भरतस्य च तद् राज्यं राजा नैव च दत्तवान् ॥
kaikeyī vighnam ātasthe vanapravrājanaṃ tathā bharatasya ca tad rājyaṃ rājā naiva ca dattavān //
पितरं सत्यवाक्यं तं कुर्वन् रामो महावनम् विवेश सीतया सार्धं तथा सौमित्रिणा सह ॥
pitaraṃ satyavākyaṃ taṃ kurvan rāmo mahāvanam viveśa sītayā sārdhaṃ tathā saumitriṇā saha //
सतां च मानसं शुद्धं स विवेश स्वकैर् गुणैः तस्मिन् विनिर्गते रामे वनवासाय दीक्षिते ॥
satāṃ ca mānasaṃ śuddhaṃ sa viveśa svakair guṇaiḥ tasmin vinirgate rāme vanavāsāya dīkṣite //
समं लक्ष्मणसीताभ्यां राज्यतृष्णाविवर्जिते तं रामं चापि सौमित्रिं सीतां च गुणशालिनीम् ॥
samaṃ lakṣmaṇasītābhyāṃ rājyatṛṣṇāvivarjite taṃ rāmaṃ cāpi saumitriṃ sītāṃ ca guṇaśālinīm //
दुःखेन महताविष्टो ब्रह्मशापं च संस्मरन् तदा दशरथो राजा प्राणांस् तत्याज दुःखितः ॥
duḥkhena mahatāviṣṭo brahmaśāpaṃ ca saṃsmaran tadā daśaratho rājā prāṇāṃs tatyāja duḥkhitaḥ //
कृतकर्मविपाकेन राजा नीतो यमानुगैः तस्मै राज्ञे महाप्राज्ञ यावत् स्थावरजङ्गमे ॥
kṛtakarmavipākena rājā nīto yamānugaiḥ tasmai rājñe mahāprājña yāvat sthāvarajaṅgame //
यमसद्मन्य् अनेकानि तामिस्रादीनि नारद नरकाण्य् अथ घोराणि भीषणानि बहूनि च ॥
yamasadmany anekāni tāmisrādīni nārada narakāṇy atha ghorāṇi bhīṣaṇāni bahūni ca //
तत्र क्षिप्तस् तदा राजा नरकेषु पृथक् पृथक् पच्यते छिद्यते राजा पिष्यते चूर्ण्यते तथा ॥
tatra kṣiptas tadā rājā narakeṣu pṛthak pṛthak pacyate chidyate rājā piṣyate cūrṇyate tathā //
शोष्यते दश्यते भूयो दह्यते च निमज्ज्यते एवमादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते ॥
śoṣyate daśyate bhūyo dahyate ca nimajjyate evamādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate //
रामो ऽपि गच्छन्न् अध्वानं चित्रकूटम् अथागमत् तत्रैव त्रीणि वर्षाणि व्यतीतानि महामते ॥
rāmo 'pi gacchann adhvānaṃ citrakūṭam athāgamat tatraiva trīṇi varṣāṇi vyatītāni mahāmate //
पुनः स दक्षिणाम् आशाम् आक्रामद् दण्डकं वनम् विख्यातं त्रिषु लोकेषु देशानां तद् धि पुण्यदम् ॥
punaḥ sa dakṣiṇām āśām ākrāmad daṇḍakaṃ vanam vikhyātaṃ triṣu lokeṣu deśānāṃ tad dhi puṇyadam //
प्राविशत् तन् महारण्यं भीषणं दैत्यसेवितम् तद्भयाद् ऋषिभिस् त्यक्तं हत्वा दैत्यांस् तु राक्षसान् ॥
prāviśat tan mahāraṇyaṃ bhīṣaṇaṃ daityasevitam tadbhayād ṛṣibhis tyaktaṃ hatvā daityāṃs tu rākṣasān //
विचरन् दण्डकारण्ये ऋषिसेव्यम् अथाकरोत् तत्रेदं वृत्तम् आख्यास्ये शृणु नारद यत्नतः ॥
vicaran daṇḍakāraṇye ṛṣisevyam athākarot tatredaṃ vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada yatnataḥ //
तावच् छनैस् त्व् अगाद् रामो यावद् योजनपञ्चकम् गौतमीं समनुप्राप्तो राजापि नरके स्थितः ॥
tāvac chanais tv agād rāmo yāvad yojanapañcakam gautamīṃ samanuprāpto rājāpi narake sthitaḥ //
यमः स्वकिंकरान् आह रामो दशरथात्मजः गौतमीम् अभितो याति पितरं तस्य धीमतः ॥
yamaḥ svakiṃkarān āha rāmo daśarathātmajaḥ gautamīm abhito yāti pitaraṃ tasya dhīmataḥ //
आकर्षन्त्व् अथ राजानं नरकान् नात्र संशयः उत्तीर्य गौतमीं याति यावद् योजनपञ्चकम् ॥
ākarṣantv atha rājānaṃ narakān nātra saṃśayaḥ uttīrya gautamīṃ yāti yāvad yojanapañcakam //
रामस् तावत् तस्य पिता नरके नैव पच्यताम् यद् एतन् मद्वचः पुण्यं न कुर्युर् यदि दूतकाः ॥
rāmas tāvat tasya pitā narake naiva pacyatām yad etan madvacaḥ puṇyaṃ na kuryur yadi dūtakāḥ //
ततश् च नरके घोरे यूयं सर्वे निमज्जथ या काप्य् उक्ता परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी ॥
tataś ca narake ghore yūyaṃ sarve nimajjatha yā kāpy uktā parā śaktiḥ śivasya samavāyinī //
ताम् एव गौतमीं सन्तो वदन्त्य् अम्भःस्वरूपिणीम् हरिब्रह्ममहेशानां मान्या वन्द्या च सैव यत् ॥
tām eva gautamīṃ santo vadanty ambhaḥsvarūpiṇīm haribrahmamaheśānāṃ mānyā vandyā ca saiva yat //
निस्तीर्यते न केनापि तद् अतिक्रमजं त्व् अघम् पापिनो ऽप्य् आत्मजः कश्चिद् यश् च गङ्गाम् अनुस्मरेत् ॥
nistīryate na kenāpi tad atikramajaṃ tv agham pāpino 'py ātmajaḥ kaścid yaś ca gaṅgām anusmaret //
सो ऽनेकदुर्गनिरयान् निर्गतो मुक्ततां व्रजेत् किं पुनस् तादृशः पुत्रो गौतमीनिकटे स्थितः ॥
so 'nekadurganirayān nirgato muktatāṃ vrajet kiṃ punas tādṛśaḥ putro gautamīnikaṭe sthitaḥ //
यस्यासौ नरके पक्तुं न कैरपि हि शक्यते दक्षिणाशापतेर् वाक्यं निशम्य यमकिंकराः ॥
yasyāsau narake paktuṃ na kairapi hi śakyate dakṣiṇāśāpater vākyaṃ niśamya yamakiṃkarāḥ //
नरके पच्यमानं तम् अयोध्याधिपतिं नृपम् उत्तार्य घोरनरकाद् वचनं चेदम् अब्रुवन् ॥
narake pacyamānaṃ tam ayodhyādhipatiṃ nṛpam uttārya ghoranarakād vacanaṃ cedam abruvan //
धन्यो ऽसि नृपशार्दूल यस्य पुत्रः स तादृशः इह चामुत्र विश्रान्तिः सुपुत्रः केन लभ्यते ॥
dhanyo 'si nṛpaśārdūla yasya putraḥ sa tādṛśaḥ iha cāmutra viśrāntiḥ suputraḥ kena labhyate //
स विश्रान्तः शनै राजा किंकरान् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
sa viśrāntaḥ śanai rājā kiṃkarān vākyam abravīt //
नरकेष्व् अथ घोरेषु पच्यमानः पुनः पुनः कथं त्व् आकर्षितः शीघ्रं तन् मे वक्तुम् इहार्हथ ॥
narakeṣv atha ghoreṣu pacyamānaḥ punaḥ punaḥ kathaṃ tv ākarṣitaḥ śīghraṃ tan me vaktum ihārhatha //
तत्र कश्चिच् छान्तमना राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥
tatra kaścic chāntamanā rājānam idam abravīt //
वेदशास्त्रपुराणादाव् एतद् गोप्यं प्रयत्नतः प्रकाश्यते तद् अपि ते सामर्थ्यं पुत्रतीर्थयोः ॥
vedaśāstrapurāṇādāv etad gopyaṃ prayatnataḥ prakāśyate tad api te sāmarthyaṃ putratīrthayoḥ //
रामस् तव सुतः श्रीमान् गौतमीतीरम् आगतः तस्मात् त्वं नरकाद् घोराद् आकृष्टो ऽसि नरोत्तम ॥
rāmas tava sutaḥ śrīmān gautamītīram āgataḥ tasmāt tvaṃ narakād ghorād ākṛṣṭo 'si narottama //
यदि त्वां तत्र गौतम्यां स्मरेद् रामः सलक्ष्मणः स्नानं कृत्वाथ पिण्डादि ते दद्यात् स नृपोत्तम ततस् त्वं सर्वपापेभ्यो मुक्तो यासि त्रिविष्टपम् ॥
yadi tvāṃ tatra gautamyāṃ smared rāmaḥ salakṣmaṇaḥ snānaṃ kṛtvātha piṇḍādi te dadyāt sa nṛpottama tatas tvaṃ sarvapāpebhyo mukto yāsi triviṣṭapam //
तत्र गत्वा भवद्वाक्यम् आख्यास्ये स्वसुतौ प्रति भवन्त एव शरणम् अनुज्ञां दातुम् अर्हथ ॥
tatra gatvā bhavadvākyam ākhyāsye svasutau prati bhavanta eva śaraṇam anujñāṃ dātum arhatha //
तद् राजवचनं श्रुत्वा कृपया यमकिंकराः आज्ञां च प्रददुस् तस्मै राजा प्रागात् सुतौ प्रति ॥
tad rājavacanaṃ śrutvā kṛpayā yamakiṃkarāḥ ājñāṃ ca pradadus tasmai rājā prāgāt sutau prati //
भीषणं यातनादेहम् आपन्नो निःश्वसन् मुहुः निरीक्ष्य स्वं लज्जमानः कृतं कर्म च संस्मरन् ॥
bhīṣaṇaṃ yātanādeham āpanno niḥśvasan muhuḥ nirīkṣya svaṃ lajjamānaḥ kṛtaṃ karma ca saṃsmaran //
स्वेच्छया विहरन् गङ्गाम् आससाद च राघवः गौतम्यास् तटम् आश्रित्य रामो लक्ष्मण एव च ॥
svecchayā viharan gaṅgām āsasāda ca rāghavaḥ gautamyās taṭam āśritya rāmo lakṣmaṇa eva ca //
सीतया सह वैदेह्या सस्नौ चैव यथाविधि नैव तत्राभवद् भोज्यं भक्ष्यं वा गौतमीतटे ॥
sītayā saha vaidehyā sasnau caiva yathāvidhi naiva tatrābhavad bhojyaṃ bhakṣyaṃ vā gautamītaṭe //
तद्दिने तत्र वसतां गौतमीतीरवासिनाम् तद् दृष्ट्वा दुःखितो भ्राता लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् ॥
taddine tatra vasatāṃ gautamītīravāsinām tad dṛṣṭvā duḥkhito bhrātā lakṣmaṇo rāmam abravīt //
पुत्रौ दशरथस्यावां तवापि बलम् ईदृशम् नास्ति भोज्यम् अथास्माकं गङ्गातीरनिवासिनाम् ॥
putrau daśarathasyāvāṃ tavāpi balam īdṛśam nāsti bhojyam athāsmākaṃ gaṅgātīranivāsinām //
भ्रातर् यद् विहितं कर्म नैव तच् चान्यथा भवेत् पृथिव्याम् अन्नपूर्णायां वयम् अन्नाभिलाषिणः ॥
bhrātar yad vihitaṃ karma naiva tac cānyathā bhavet pṛthivyām annapūrṇāyāṃ vayam annābhilāṣiṇaḥ //
सौमित्रे नूनम् अस्माभिर् न ब्राह्मणमुखे हुतम् अवज्ञया महीदेवांस् तर्पयन्त्य् अर्चयन्ति न ॥
saumitre nūnam asmābhir na brāhmaṇamukhe hutam avajñayā mahīdevāṃs tarpayanty arcayanti na //
ते ये लक्ष्मण जायन्ते सर्वदैव बुभुक्षिताः स्नात्वा देवान् अथाभ्यर्च्य होतव्यश् च हुताशनः ततः स्वसमये देवो विधास्यत्य् अशनं तु नौ ॥
te ye lakṣmaṇa jāyante sarvadaiva bubhukṣitāḥ snātvā devān athābhyarcya hotavyaś ca hutāśanaḥ tataḥ svasamaye devo vidhāsyaty aśanaṃ tu nau //
भ्रात्रोः संजल्पतोर् एवं पश्यतोः कर्मणो गतिम् शनैर् दशरथो राजा तं देशम् उपजग्मिवान् ॥
bhrātroḥ saṃjalpator evaṃ paśyatoḥ karmaṇo gatim śanair daśaratho rājā taṃ deśam upajagmivān //
तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् धनुर् आकृष्य कोपेन रक्षस् त्वं दानवो ऽथवा ॥
taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ śīghraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt dhanur ākṛṣya kopena rakṣas tvaṃ dānavo 'thavā //
आसन्नं च पुनर् दृष्ट्वा याहि याह्य् अत्र पुण्यभाक् रामो दाशरथी राजा धर्मभाक् पश्य वर्तते ॥
āsannaṃ ca punar dṛṣṭvā yāhi yāhy atra puṇyabhāk rāmo dāśarathī rājā dharmabhāk paśya vartate //
गुरुभक्तः सत्यसंधो देवब्राह्मणसेवकः त्रैलोक्यरक्षादक्षो ऽसौ वर्तते यत्र राघवः ॥
gurubhaktaḥ satyasaṃdho devabrāhmaṇasevakaḥ trailokyarakṣādakṣo 'sau vartate yatra rāghavaḥ //
न तत्र त्वादृशाम् अस्ति प्रवेशः पापकर्मणाम् यदि प्रविशसे पाप ततो वधम् अवाप्स्यसि ॥
na tatra tvādṛśām asti praveśaḥ pāpakarmaṇām yadi praviśase pāpa tato vadham avāpsyasi //
तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा शनैर् आहूय वाचया उवाचाधोमुखो भूत्वा स्नुषां पुत्रौ कृताञ्जलिः मुहुर् अन्तर् विनिध्यायन् गतिं दुष्कृतकर्मणः ॥
tat putravacanaṃ śrutvā śanair āhūya vācayā uvācādhomukho bhūtvā snuṣāṃ putrau kṛtāñjaliḥ muhur antar vinidhyāyan gatiṃ duṣkṛtakarmaṇaḥ //
अहं दशरथो राजा पुत्रौ मे शृणुतं वचः तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् वृतो ऽहं दुःखम् आगतः छिन्नं पश्यत मे देहं नरकेषु च पातितम् ॥
ahaṃ daśaratho rājā putrau me śṛṇutaṃ vacaḥ tisṛbhir brahmahatyābhir vṛto 'haṃ duḥkham āgataḥ chinnaṃ paśyata me dehaṃ narakeṣu ca pātitam //
ततः कृताञ्जली रामः सीतया लक्ष्मणेन च भूमौ प्रणेमुस् ते सर्वे वचनं चैतद् अब्रुवन् ॥
tataḥ kṛtāñjalī rāmaḥ sītayā lakṣmaṇena ca bhūmau praṇemus te sarve vacanaṃ caitad abruvan //
कस्येदं कर्मणस् तात फलं नृपतिसत्तम ॥
kasyedaṃ karmaṇas tāta phalaṃ nṛpatisattama //
स च प्राह यथावृत्तं ब्रह्महत्यात्रयं तथा ॥
sa ca prāha yathāvṛttaṃ brahmahatyātrayaṃ tathā //
निष्कृतिर् ब्रह्महन्तॄणां पुत्रौ क्वापि न विद्यते ॥
niṣkṛtir brahmahantṝṇāṃ putrau kvāpi na vidyate //
ततो दुःखेन महतावृताः सर्वे भुवं गताः राजानं वनवासं च मातरं पितरं तथा ॥
tato duḥkhena mahatāvṛtāḥ sarve bhuvaṃ gatāḥ rājānaṃ vanavāsaṃ ca mātaraṃ pitaraṃ tathā //
दुःखागमं कर्मगतिं नरके पातनं तथा एवमाद्य् अथ संस्मृत्य मुमोह नृपतेः सुतः विसंज्ञं नृपतिं दृष्ट्वा सीता वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥
duḥkhāgamaṃ karmagatiṃ narake pātanaṃ tathā evamādy atha saṃsmṛtya mumoha nṛpateḥ sutaḥ visaṃjñaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā sītā vākyam athābravīt //
न शोचन्ति महात्मानस् त्वादृशा व्यसनागमे चिन्तयन्ति प्रतीकारं दैव्यम् अप्य् अथ मानुषम् ॥
na śocanti mahātmānas tvādṛśā vyasanāgame cintayanti pratīkāraṃ daivyam apy atha mānuṣam //
शोचद्भिर् युगसाहस्रं विपत्तिर् नैव तीर्यते व्यामोहम् आप्नुवन्तीह न कदाचिद् विचक्षणाः ॥
śocadbhir yugasāhasraṃ vipattir naiva tīryate vyāmoham āpnuvantīha na kadācid vicakṣaṇāḥ //
किम् अनेनात्र दुःखेन निष्फलेन जनेश्वर देहि हत्यां प्रथमतो या जाता ह्य् अतिभीषणा ॥
kim anenātra duḥkhena niṣphalena janeśvara dehi hatyāṃ prathamato yā jātā hy atibhīṣaṇā //
पितृभक्तः पुण्यशीलो वेदवेदाङ्गपारगः अनागा यो हतो विप्रस् तत्पापस्यात्र निष्कृतिम् ॥
pitṛbhaktaḥ puṇyaśīlo vedavedāṅgapāragaḥ anāgā yo hato vipras tatpāpasyātra niṣkṛtim //
आचरामि यथाशास्त्रं मा शोकं कुरुतं युवाम् द्वितीयां लक्ष्मणो हत्यां गृह्णातु त्व् अपरां भवान् ॥
ācarāmi yathāśāstraṃ mā śokaṃ kurutaṃ yuvām dvitīyāṃ lakṣmaṇo hatyāṃ gṛhṇātu tv aparāṃ bhavān //
एतद् धर्मयुतं वाक्यं सीतया भाषितं दृढम् तथेति चाहतुर् उभौ ततो दशरथो ऽब्रवीत् ॥
etad dharmayutaṃ vākyaṃ sītayā bhāṣitaṃ dṛḍham tatheti cāhatur ubhau tato daśaratho 'bravīt //
त्वं हि ब्रह्मविदः कन्या जनकस्य त्व् अयोनिजा भार्या रामस्य किं चित्रं यद् युक्तम् अनुभाषसे ॥
tvaṃ hi brahmavidaḥ kanyā janakasya tv ayonijā bhāryā rāmasya kiṃ citraṃ yad yuktam anubhāṣase //
न कोपि भवतां किंतु श्रमः स्वल्पो ऽपि विद्यते गौतम्यां स्नानदानेन पिण्डनिर्वपणेन च ॥
na kopi bhavatāṃ kiṃtu śramaḥ svalpo 'pi vidyate gautamyāṃ snānadānena piṇḍanirvapaṇena ca //
तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् मुक्तो यामि त्रिविष्टपम् त्वया जनकसंभूते स्वकुलोचितम् ईरितम् ॥
tisṛbhir brahmahatyābhir mukto yāmi triviṣṭapam tvayā janakasaṃbhūte svakulocitam īritam //
प्रापयन्ति परं पारं भवाब्धेः कुलयोषितः गोदावर्याः प्रसादेन किं नामास्त्य् अत्र दुर्लभम् ॥
prāpayanti paraṃ pāraṃ bhavābdheḥ kulayoṣitaḥ godāvaryāḥ prasādena kiṃ nāmāsty atra durlabham //
तथेति क्रियमाणे तु पिण्डदानाय शत्रुहा नैवापश्यद् भक्ष्यभोज्यं ततो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥
tatheti kriyamāṇe tu piṇḍadānāya śatruhā naivāpaśyad bhakṣyabhojyaṃ tato lakṣmaṇam abravīt //
लक्ष्मणः प्राह विनयाद् इङ्गुद्याश् च फलानि च सन्ति तेषां च पिण्याकम् आनीतं तत्क्षणाद् इव ॥
lakṣmaṇaḥ prāha vinayād iṅgudyāś ca phalāni ca santi teṣāṃ ca piṇyākam ānītaṃ tatkṣaṇād iva //
पिण्याकेनाथ गङ्गायां पिण्डं दातुं तथा पितुः मनः कुर्वंस् ततो रामो मन्दो ऽभूद् दुःखितस् तदा ॥
piṇyākenātha gaṅgāyāṃ piṇḍaṃ dātuṃ tathā pituḥ manaḥ kurvaṃs tato rāmo mando 'bhūd duḥkhitas tadā //
दैवी वाग् अभवत् तत्र दुःखं त्यज नृपात्मज राज्यभ्रष्टो वनं प्राप्तः किं वै निष्किंचनो भवान् ॥
daivī vāg abhavat tatra duḥkhaṃ tyaja nṛpātmaja rājyabhraṣṭo vanaṃ prāptaḥ kiṃ vai niṣkiṃcano bhavān //
अशठो धर्मनिरतो न शोचितुम् इहार्हसि वित्तशाठ्येन यो धर्मं करोति स तु पातकी ॥
aśaṭho dharmanirato na śocitum ihārhasi vittaśāṭhyena yo dharmaṃ karoti sa tu pātakī //
श्रूयते सर्वशास्त्रेषु यद् राम शृणु यत्नतः यदन्नः पुरुषो राजंस् तदन्नास् तस्य देवताः ॥
śrūyate sarvaśāstreṣu yad rāma śṛṇu yatnataḥ yadannaḥ puruṣo rājaṃs tadannās tasya devatāḥ //
पिण्डे निपतिते भूमौ नापश्यत् पितरं तदा शवं च पतितं यत्र शवतीर्थम् अनुत्तमम् ॥
piṇḍe nipatite bhūmau nāpaśyat pitaraṃ tadā śavaṃ ca patitaṃ yatra śavatīrtham anuttamam //
महापातकसंघातविघातकृद् अनुस्मृतिः तत्रागच्छंल् लोकपाला रुद्रादित्यास् तथाश्विनौ ॥
mahāpātakasaṃghātavighātakṛd anusmṛtiḥ tatrāgacchaṃl lokapālā rudrādityās tathāśvinau //
स्वं स्वं विमानम् आरूढास् तेषां मध्ये ऽतिदीप्तिमान् विमानवरम् आरूढः स्तूयमानश् च किंनरैः ॥
svaṃ svaṃ vimānam ārūḍhās teṣāṃ madhye 'tidīptimān vimānavaram ārūḍhaḥ stūyamānaś ca kiṃnaraiḥ //
आदित्यसदृशाकारस् तेषां मध्ये बभौ पिता तम् अदृष्ट्वा स्वपितरं देवान् दृष्ट्वा विमानिनः ॥
ādityasadṛśākāras teṣāṃ madhye babhau pitā tam adṛṣṭvā svapitaraṃ devān dṛṣṭvā vimāninaḥ //
कृताञ्जलिपुटो रामः पिता मे क्वेत्य् अभाषत इति दिव्याभवद् वाणी रामं संबोध्य सीतया ॥
kṛtāñjalipuṭo rāmaḥ pitā me kvety abhāṣata iti divyābhavad vāṇī rāmaṃ saṃbodhya sītayā //
तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् मुक्तो दशरथो नृपः वृतं पश्य सुरैस् तात देवा अप्य् ऊचिरे च तम् ॥
tisṛbhir brahmahatyābhir mukto daśaratho nṛpaḥ vṛtaṃ paśya surais tāta devā apy ūcire ca tam //
धन्यो ऽसि कृतकृत्यो ऽसि राम स्वर्गं गतः पिता नानानिरयसंघातात् पूर्वजान् उद्धरेत् तु यः ॥
dhanyo 'si kṛtakṛtyo 'si rāma svargaṃ gataḥ pitā nānānirayasaṃghātāt pūrvajān uddharet tu yaḥ //
स धन्यो ऽलंकृतं तेन कृतिना भुवनत्रयम् एनं पश्य महाबाहो मुक्तपापं रविप्रभम् ॥
sa dhanyo 'laṃkṛtaṃ tena kṛtinā bhuvanatrayam enaṃ paśya mahābāho muktapāpaṃ raviprabham //
सर्वसंपत्तियुक्तो ऽपि पापी दग्धद्रुमोपमः निष्किंचनो ऽपि सुकृती दृश्यते चन्द्रमौलिवत् ॥
sarvasaṃpattiyukto 'pi pāpī dagdhadrumopamaḥ niṣkiṃcano 'pi sukṛtī dṛśyate candramaulivat //
दृष्ट्वाब्रवीत् सुतं राजा आशीर्भिर् अभिनन्द्य च ॥
dṛṣṭvābravīt sutaṃ rājā āśīrbhir abhinandya ca //
कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते तारितो ऽहं त्वयानघ धन्यः स पुत्रो लोके ऽस्मिन् पितॄणां यस् तु तारकः ॥
kṛtakṛtyo 'si bhadraṃ te tārito 'haṃ tvayānagha dhanyaḥ sa putro loke 'smin pitṝṇāṃ yas tu tārakaḥ //
ततः सुरगणाः प्रोचुर् देवानां कार्यसिद्धये रामं च पुरुषश्रेष्ठं गच्छ तात यथासुखम् ततस् तद्वचनं श्रुत्वा रामस् तान् अब्रवीत् सुरान् ॥
tataḥ suragaṇāḥ procur devānāṃ kāryasiddhaye rāmaṃ ca puruṣaśreṣṭhaṃ gaccha tāta yathāsukham tatas tadvacanaṃ śrutvā rāmas tān abravīt surān //
गुरौ पितरि मे देवाः किं कृत्यम् अवशिष्यते ॥
gurau pitari me devāḥ kiṃ kṛtyam avaśiṣyate //
नदी न गङ्गया तुल्या न त्वया सदृशः सुतः न शिवेन समो देवो न तारेण समो मनुः ॥
nadī na gaṅgayā tulyā na tvayā sadṛśaḥ sutaḥ na śivena samo devo na tāreṇa samo manuḥ //
त्वया राम गुरूणां च कार्यं सर्वम् अनुष्ठितम् तारिताः पितरो राम त्वया पुत्रेण मानद गच्छन्तु सर्वे स्वस्थानं त्वं च गच्छ यथासुखम् ॥
tvayā rāma gurūṇāṃ ca kāryaṃ sarvam anuṣṭhitam tāritāḥ pitaro rāma tvayā putreṇa mānada gacchantu sarve svasthānaṃ tvaṃ ca gaccha yathāsukham //
तद् देववचनाद् धृष्टः सीतया लक्ष्मणाग्रजः तद् दृष्ट्वा गङ्गामाहात्म्यं विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tad devavacanād dhṛṣṭaḥ sītayā lakṣmaṇāgrajaḥ tad dṛṣṭvā gaṅgāmāhātmyaṃ vismito vākyam abravīt //
अहो गङ्गाप्रभावो ऽयं त्रैलोक्ये नोपमीयते वयं धन्या यतो गङ्गा दृष्टास्माभिस् त्रिपावनी ॥
aho gaṅgāprabhāvo 'yaṃ trailokye nopamīyate vayaṃ dhanyā yato gaṅgā dṛṣṭāsmābhis tripāvanī //
हर्षेण महता युक्तो देवं स्थाप्य महेश्वरम् तं षोडशभिर् ईशानम् उपचारैः प्रयत्नतः ॥
harṣeṇa mahatā yukto devaṃ sthāpya maheśvaram taṃ ṣoḍaśabhir īśānam upacāraiḥ prayatnataḥ //
संपूज्यावरणैर् युक्तं षट्त्रिंशत्कलम् ईश्वरम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा रामस् तुष्टाव शंकरम् ॥
saṃpūjyāvaraṇair yuktaṃ ṣaṭtriṃśatkalam īśvaram kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rāmas tuṣṭāva śaṃkaram //
नमामि शंभुं पुरुषं पुराणं नमामि सर्वज्ञम् अपारभावम् नमामि रुद्रं प्रभुम् अक्षयं तं नमामि शर्वं शिरसा नमामि
namāmi śaṃbhuṃ puruṣaṃ purāṇaṃ namāmi sarvajñam apārabhāvam namāmi rudraṃ prabhum akṣayaṃ taṃ namāmi śarvaṃ śirasā namāmi
नमामि देवं परम् अव्ययं तम् उमापतिं लोकगुरुं नमामि नमामि दारिद्र्यविदारणं तं नमामि रोगापहरं नमामि
namāmi devaṃ param avyayaṃ tam umāpatiṃ lokaguruṃ namāmi namāmi dāridryavidāraṇaṃ taṃ namāmi rogāpaharaṃ namāmi
नमामि कल्याणम् अचिन्त्यरूपं नमामि विश्वोद्भवबीजरूपम् नमामि विश्वस्थितिकारणं तं नमामि संहारकरं नमामि
namāmi kalyāṇam acintyarūpaṃ namāmi viśvodbhavabījarūpam namāmi viśvasthitikāraṇaṃ taṃ namāmi saṃhārakaraṃ namāmi
नमामि गौरीप्रियम् अव्ययं तं नमामि नित्यं क्षरम् अक्षरं तम् नमामि चिद्रूपम् अमेयभावं त्रिलोचनं तं शिरसा नमामि
namāmi gaurīpriyam avyayaṃ taṃ namāmi nityaṃ kṣaram akṣaraṃ tam namāmi cidrūpam ameyabhāvaṃ trilocanaṃ taṃ śirasā namāmi
नमामि कारुण्यकरं भवस्य भयंकरं वापि सदा नमामि नमामि दातारम् अभीप्सितानां नमामि सोमेशम् उमेशम् आदौ
namāmi kāruṇyakaraṃ bhavasya bhayaṃkaraṃ vāpi sadā namāmi namāmi dātāram abhīpsitānāṃ namāmi someśam umeśam ādau
नमामि वेदत्रयलोचनं तं नमामि मूर्तित्रयवर्जितं तम् नमामि पुण्यं सदसद्व्यतीतं नमामि तं पापहरं नमामि
namāmi vedatrayalocanaṃ taṃ namāmi mūrtitrayavarjitaṃ tam namāmi puṇyaṃ sadasadvyatītaṃ namāmi taṃ pāpaharaṃ namāmi
नमामि विश्वस्य हिते रतं तं नमामि रूपाणि बहूनि धत्ते यो विश्वगोप्ता सदसत्प्रणेता नमामि तं विश्वपतिं नमामि
namāmi viśvasya hite rataṃ taṃ namāmi rūpāṇi bahūni dhatte yo viśvagoptā sadasatpraṇetā namāmi taṃ viśvapatiṃ namāmi
यज्ञेश्वरं संप्रति हव्यकव्यं तथा गतिं लोकसदाशिवो यः आराधितो यश् च ददाति सर्वं नमामि दानप्रियम् इष्टदेवम्
yajñeśvaraṃ saṃprati havyakavyaṃ tathā gatiṃ lokasadāśivo yaḥ ārādhito yaś ca dadāti sarvaṃ namāmi dānapriyam iṣṭadevam
नमामि सोमेश्वरम् अस्वतन्त्रम् उमापतिं तं विजयं नमामि नमामि विघ्नेश्वरनन्दिनाथं पुत्रप्रियं तं शिरसा नमामि
namāmi someśvaram asvatantram umāpatiṃ taṃ vijayaṃ namāmi namāmi vighneśvaranandināthaṃ putrapriyaṃ taṃ śirasā namāmi
नमामि देवं भवदुःखशोक विनाशनं चन्द्रधरं नमामि नमामि गङ्गाधरम् ईशम् ईड्यम् उमाधवं देववरं नमामि
namāmi devaṃ bhavaduḥkhaśoka vināśanaṃ candradharaṃ namāmi namāmi gaṅgādharam īśam īḍyam umādhavaṃ devavaraṃ namāmi
नमाम्य् अजादीशपुरंदरादि सुरासुरैर् अर्चितपादपद्मम् नमामि देवीमुखवादनानाम् ईक्षार्थम् अक्षित्रितयं य ऐच्छत्
namāmy ajādīśapuraṃdarādi surāsurair arcitapādapadmam namāmi devīmukhavādanānām īkṣārtham akṣitritayaṃ ya aicchat
पञ्चामृतैर् गन्धसुधूपदीपैर् विचित्रपुष्पैर् विविधैश् च मन्त्रैः अन्नप्रकारैः सकलोपचारैः संपूजितं सोमम् अहं नमामि
pañcāmṛtair gandhasudhūpadīpair vicitrapuṣpair vividhaiś ca mantraiḥ annaprakāraiḥ sakalopacāraiḥ saṃpūjitaṃ somam ahaṃ namāmi
ततः स भगवान् आह रामं शंभुः सलक्ष्मणम् वरान् वृणीष्व भद्रं ते रामः प्राह वृषध्वजम् ॥
tataḥ sa bhagavān āha rāmaṃ śaṃbhuḥ salakṣmaṇam varān vṛṇīṣva bhadraṃ te rāmaḥ prāha vṛṣadhvajam //
स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या तोष्यन्ति त्वां सुरोत्तम तेषां सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं यान्तु महेश्वर ॥
stotreṇānena ye bhaktyā toṣyanti tvāṃ surottama teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ yāntu maheśvara //
येषां च पितरः शंभो पतिता नरकार्णवे तेषां पिण्डादिदानेन पूता यान्तु त्रिविष्टपम् ॥
yeṣāṃ ca pitaraḥ śaṃbho patitā narakārṇave teṣāṃ piṇḍādidānena pūtā yāntu triviṣṭapam //
जन्मप्रभृति पापानि मनोवाक्कायिकं त्व् अघम् अत्र तु स्नानमात्रेण तत् सद्यो नाशम् आप्नुयात् ॥
janmaprabhṛti pāpāni manovākkāyikaṃ tv agham atra tu snānamātreṇa tat sadyo nāśam āpnuyāt //
अत्र ये भक्तितः शंभो ददत्य् अर्थिभ्य अण्व् अपि सर्वं तद् अक्षयं शंभो दातॄणां फलकृद् भवेत् ॥
atra ye bhaktitaḥ śaṃbho dadaty arthibhya aṇv api sarvaṃ tad akṣayaṃ śaṃbho dātṝṇāṃ phalakṛd bhavet //
एवम् अस्त्व् इति तं रामं शंकरो हृषितो ऽब्रवीत् गते तस्मिन् सुरश्रेष्ठे रामो ऽप्य् अनुचरैः सह ॥
evam astv iti taṃ rāmaṃ śaṃkaro hṛṣito 'bravīt gate tasmin suraśreṣṭhe rāmo 'py anucaraiḥ saha //
गौतमी यत्र चोत्पन्ना शनैस् तं देशम् अभ्यगात् ततः प्रभृति तत् तीर्थं रामतीर्थम् उदाहृतम् ॥
gautamī yatra cotpannā śanais taṃ deśam abhyagāt tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ rāmatīrtham udāhṛtam //
दयालोर् अपतत् तत्र लक्ष्मणस्य कराच् छरः तद् बाणतीर्थम् अभवत् सर्वापद्विनिवारणम् ॥
dayālor apatat tatra lakṣmaṇasya karāc charaḥ tad bāṇatīrtham abhavat sarvāpadvinivāraṇam //
यत्र सौमित्रिणा स्नानं शंकरस्यार्चनं कृतम् तत् तीर्थं लक्ष्मणं जातं तथा सीतासमुद्भवम् ॥
yatra saumitriṇā snānaṃ śaṃkarasyārcanaṃ kṛtam tat tīrthaṃ lakṣmaṇaṃ jātaṃ tathā sītāsamudbhavam //
नानाविधाशेषपापसंघनिर्मूलनक्षमम् यद् अङ्घ्रिसंगाद् अभवद् गङ्गा त्रैलोक्यपावनी ॥
nānāvidhāśeṣapāpasaṃghanirmūlanakṣamam yad aṅghrisaṃgād abhavad gaṅgā trailokyapāvanī //
स यत्र स्नानम् अकरोत् तद् वैशिष्ट्यं किम् उच्यते तद् रामतीर्थसदृशं तीर्थं क्वापि न विद्यते ॥
sa yatra snānam akarot tad vaiśiṣṭyaṃ kim ucyate tad rāmatīrthasadṛśaṃ tīrthaṃ kvāpi na vidyate //