इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम् ॥
ilātīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām brahmahatyādipāpānāṃ pāvanaṃ sarvakāmadam //
वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम् ॥
vaivasvatānvaye jāta ilo nāma janeśvaraḥ mahatyā senayā sārdhaṃ jagāma mṛgayāvanam //
परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम् ॥
paribabhrāma gahanaṃ bahuvyālasamākulam nānākāradvijayutaṃ viṭapaiḥ pariśobhitam //
वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः तत्रैव मतिम् आधत्त इलो ऽमात्यान् अथाब्रवीत् ॥
vanecaraṃ nṛpaśreṣṭho mṛgayāgatamānasaḥ tatraiva matim ādhatta ilo 'mātyān athābravīt //
गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम् ॥
gacchantu nagaraṃ sarve mama putreṇa pālitam deśaṃ kośaṃ balaṃ rājyaṃ pālayantu punaś ca tam //
वसिष्ठो ऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्ये ऽहं वसाम्य् अथ ॥
vasiṣṭho 'pi tathā yātu ādāyāgnīn piteva naḥ patnībhiḥ sahito dhīmān araṇye 'haṃ vasāmy atha //
अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम् ॥
araṇyabhogabhugbhiś ca vājivāraṇamānuṣaiḥ mṛgayāśīlibhiḥ kaiścid yāntu sarva itaḥ purīm //
तथेत्य् उक्त्वा ययुस् ते ऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम् हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः ॥
tathety uktvā yayus te 'pi svayaṃ prāyāc chanair girim himavantaṃ ratnamayaṃ vasaṃs tatra ilo nṛpaḥ //
ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः ॥
dadarśa kandaraṃ tatra nānāratnavicitritam tatra yakṣeśvaraḥ kaścit samanyur iti viśrutaḥ //
तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे ॥
tasya bhāryā samānāmnī bhartṛvrataparāyaṇā tasmin vasaty asau yakṣo ramaṇīye nagottame //
मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः ॥
mṛgarūpeṇa vyacarad bhāryayā sa mahāmatiḥ svecchayā svavane yakṣaḥ krīḍate nṛtyagītakaiḥ //
इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरो ऽपि च इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम् ॥
itthaṃ sa yakṣo jānāti mṛgarūpadharo 'pi ca ilas tu taṃ na jānāti kandaraṃ yakṣapālitam //
यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः ॥
yakṣasya gehaṃ vipulaṃ nānāratnavicitritam tatropaviṣṭo nṛpatir mahatyā senayā vṛtaḥ //
वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः स यक्षो ऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक् ॥
vāsaṃ cakre sa tatraiva gehe yakṣasya dhīmataḥ sa yakṣo 'dharmakopena bhāryayā mṛgarūpadhṛk //
इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत् ॥
ilaṃ jetuṃ na śaknomi yācito na dadāti ca hṛtaṃ gehaṃ mamānena kiṃ karomīty acintayat //
युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान् ॥
yudhi mattaṃ kathaṃ hanyāṃ ceti sthitvā sa yakṣarāṭ ātmīyān preṣayām āsa yakṣāñ śūrān dhanurdharān //
युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम् गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ ॥
yuddhe jitvā ca rājānam ilam uddhatadantinam gṛhād yathānyato yāti mama tat kartum arhatha //
यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात् ॥
yakṣeśvarasya tad vākyād yakṣās te yuddhadurmadāḥ ilaṃ gatvābruvan sarve nirgacchāsmād guhālayāt //
न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट् ॥
na ced yuddhāt paribhraṣṭaḥ palāyya kva gamiṣyasi tad yakṣavacanāt kopād yuddhaṃ cakre sa rājarāṭ //
जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन् ॥
jitvā yakṣān bahuvidhān uvāsa daśa śarvarīḥ yakṣeśvaro mṛgo bhūtvā bhāryayāpi vane vasan //
हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम् प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम् ॥
hṛtageho vanaṃ prāpto hṛtabhṛtyaḥ sa yakṣiṇīm prāha cintāparo bhūtvā mṛgīrūpadharāṃ priyām //
राजा ऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः कथम् आयाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम् ॥
rājā 'yaṃ durmanāḥ kānte vyasanāsaktamānasaḥ katham āyāti vipadaṃ tatropāyo vicintyatām //
पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्य् अखिलभूभुजाम् प्रापयोमावनं सुभ्रूर् मृगी भूत्वा मनोहरा ॥
pāparddhivyasanāntāni rājyāny akhilabhūbhujām prāpayomāvanaṃ subhrūr mṛgī bhūtvā manoharā //
प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्य् असंशयम् करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी ॥
praviśet tatra rājāyaṃ strī bhaviṣyaty asaṃśayam karaṇīyaṃ tvayā bhadre na caitad yujyate mama ahaṃ tu puruṣo yena tvaṃ punaḥ strī ca yakṣiṇī //
कथं त्वया न गन्तव्यम् उमावनम् अनुत्तमम् गते ऽपि त्वयि को दोषस् तन् मे कथय तत्त्वतः ॥
kathaṃ tvayā na gantavyam umāvanam anuttamam gate 'pi tvayi ko doṣas tan me kathaya tattvataḥ //
हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः देवैर् गणैर् अनुवृतो विचचार यथासुखम् पार्वती शंकरं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम् ॥
himavatparvataśreṣṭha umayā sahitaḥ śivaḥ devair gaṇair anuvṛto vicacāra yathāsukham pārvatī śaṃkaraṃ prāha kadācid rahasi sthitam //
स्त्रीणाम् एष स्वभावो ऽस्ति रतं गोपायितं भवेत् तस्मान् मे नियतं देशम् आज्ञया रक्षितं तव ॥
strīṇām eṣa svabhāvo 'sti rataṃ gopāyitaṃ bhavet tasmān me niyataṃ deśam ājñayā rakṣitaṃ tava //
देहि मे त्रिदशेशान उमावनम् इति श्रुतम् विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना ॥
dehi me tridaśeśāna umāvanam iti śrutam vinā tvayā gaṇeśena kārttikeyena nandinā //
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति ॥
yas tv atra praviśen nātha strītvaṃ tasya bhaved iti //
इत्य् आज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः तस्मान् मया न गन्तव्यम् उमाया वनम् उत्तमम् ॥
ity ājñomāvane dattā prasannenendumaulinā kiṃ karomi pumān kānte tvayā praṇayanārditaḥ tasmān mayā na gantavyam umāyā vanam uttamam //
तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतो ऽभवत् ॥
tad bhartṛvacanaṃ śrutvā yakṣiṇī kāmarūpiṇī mṛgī bhūtvā viśālākṣī ilasya purato 'bhavat //
यक्षस् तु संस्थितस् तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः ॥
yakṣas tu saṃsthitas tatra dadarśelo mṛgīṃ tadā mṛgayāsaktacitto vai mṛgīṃ dṛṣṭvā viśeṣataḥ //
एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीम् अनु साकर्षत शनैस् तं तु राजानं मृगयाकुलम् ॥
eka eva hayārūḍho niryayau tāṃ mṛgīm anu sākarṣata śanais taṃ tu rājānaṃ mṛgayākulam //
शनैर् जगाम सा तत्र यद् उमावनम् उच्यते अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित् ॥
śanair jagāma sā tatra yad umāvanam ucyate adṛśyā tu mṛgī tasmai darśayantī kvacit kvacit //
तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत् हरिणी चपलाक्षी सा तम् आकर्षद् उमावनम् ॥
tiṣṭhantī caiva gacchantī dhāvantī ca vibhītavat hariṇī capalākṣī sā tam ākarṣad umāvanam //
अनुप्राप्तो हयारूढस् तत् प्राप स उमावनम् उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा ॥
anuprāpto hayārūḍhas tat prāpa sa umāvanam umāvanaṃ praviṣṭaṃ taṃ jñātvā sā yakṣiṇī tadā //
मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसंनिधौ ॥
mṛgīrūpaṃ parityajya yakṣiṇī kāmarūpiṇī divyarūpaṃ samāsthāya cāśokatarusaṃnidhau //
तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा ॥
tacchākhālambitakarā divyagandhānulepanā divyarūpadharā tanvī kṛtakāryā samā tadā //
हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा मृगीम् आलोकयन्तं तं चपलाक्षम् इलं तदा ॥
hasantī nṛpatiṃ prekṣya śrāntaṃ hayagataṃ tadā mṛgīm ālokayantaṃ taṃ capalākṣam ilaṃ tadā //
भर्तृवाक्यम् अशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम् ॥
bhartṛvākyam aśeṣeṇa smarantī prāha bhūmipam //
हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि पुरुषस्य च वेषेण इले कम् अनुयास्यसि ॥
hayārūḍhābalā tanvi kva ekaiva tu gacchasi puruṣasya ca veṣeṇa ile kam anuyāsyasi //
इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ ताम् अपृच्छन् मृगीं पुनः ॥
ileti vacanaṃ śrutvā rājāsau krodhamūrchitaḥ yakṣiṇīṃ bhartsayitvāsau tām apṛcchan mṛgīṃ punaḥ //
तथापि यक्षिणी प्राह इले किम् अनुवीक्षसे इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः ॥
tathāpi yakṣiṇī prāha ile kim anuvīkṣase ileti vacanaṃ śrutvā dhṛtacāpo hayasthitaḥ //
कुपितो दर्शयाम् आस त्रैलोक्यविजयी धनुः पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानम् इले स्वयम् ॥
kupito darśayām āsa trailokyavijayī dhanuḥ punaḥ sā prāha nṛpatiṃ mahātmānam ile svayam //
प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम् तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे ॥
prekṣasva paścān māṃ brūhi asatyāṃ satyavādinīm tadā cālokayad rājā stanau tuṅgau bhujāntare //
किम् इदं मम संजातम् इत्य् एवं चकितो ऽभवत् ॥
kim idaṃ mama saṃjātam ity evaṃ cakito 'bhavat //
किम् इदं मम संजातं जानीते भवती स्फुटम् वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते ॥
kim idaṃ mama saṃjātaṃ jānīte bhavatī sphuṭam vada sarvaṃ yathātathyaṃ tvaṃ kā vā vada suvrate //
हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर् वसते पतिः यक्षाणाम् अधिपः श्रीमांस् तद्भार्याहं तु यक्षिणी ॥
himavatkandaraśreṣṭhe samanyur vasate patiḥ yakṣāṇām adhipaḥ śrīmāṃs tadbhāryāhaṃ tu yakṣiṇī //
यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि संगरं विना ॥
yatkandare bhavān rājā tūpaviṣṭaḥ suśītale yasya yakṣā hatā mohāt tvayā hi saṃgaraṃ vinā //
ततो ऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् प्रविष्टा त्वं प्रविष्टो ऽसि पुरा प्राह महेश्वरः ॥
tato 'haṃ nirgamārthaṃ te mṛgī bhūtvā umāvanam praviṣṭā tvaṃ praviṣṭo 'si purā prāha maheśvaraḥ //
यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तो ऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि प्रौढो ऽपि को ऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम् ॥
yas tv atra praviśen mandaḥ pumān strītvam avāpsyati tasmāt strītvam avāpto 'si na tvaṃ duḥkhitum arhasi prauḍho 'pi ko 'tra jānāti vicitrabhavitavyatām //
यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत् तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत् ॥
yakṣiṇīvacanaṃ śrutvā hayārūḍhas tadāpatat tam āśvāsya punaḥ saiva yakṣiṇī vākyam abravīt //
स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलंकृतिम् स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत् ॥
strītvaṃ jātaṃ jātam eva na puṃstvaṃ kartum arhasi gṛhāṇa vidyāṃ strīyogyāṃ nṛtyaṃ gītam alaṃkṛtim strīlālityaṃ strīvilāsaṃ strīkṛtyaṃ sarvam eva tat //
इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
ilā sarvam athāvāpya yakṣiṇīṃ vākyam abravīt //
को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित् ॥
ko vā bhartā kiṃ tu kṛtyaṃ punaḥ puṃstvaṃ kathaṃ bhavet etad vadasva kalyāṇī duḥkhārtāyā viśeṣataḥ ārtānām ārtiśamanāc chreyo nābhyadhikaṃ kvacit //
बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति ॥
budhaḥ somasuto nāma vanād asmāc ca pūrvataḥ āśramas tasya subhage pitaraṃ nityam eṣyati //
अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च ॥
anenaiva pathā somaṃ pitaraṃ sa budho grahaḥ draṣṭuṃ yāti tato nityaṃ namaskartuṃ tathaiva ca //
यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि ॥
yadā yāti budhaḥ śāntas tadātmānaṃ ca darśaya taṃ dṛṣṭvā tvaṃ tu subhage sarvakāmān avāpsyasi //
ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षो ऽपि सुखम् आप्तवान् ॥
tām āśvāsya tataḥ subhrūr yakṣiṇy antaradhīyata yakṣiṇī sā tam ācaṣṭa yakṣo 'pi sukham āptavān //
इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम् उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः ॥
ilasainyaṃ ca tatrāsīt tad gataṃ ca yathāsukham umāvanasthitā celā gāyantī nṛtyatī punaḥ //
स्त्रीभावम् अनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम् कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि ॥
strībhāvam anuceṣṭantī smarantī karmaṇo gatim kadācit kriyamāṇe tu ilayā nṛtyakarmaṇi //
ताम् अपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुम् उद्यतः इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा ताम् आगत्याब्रवीद् बुधः ॥
tām apaśyad budho dhīmān pitaraṃ gantum udyataḥ ilāṃ dṛṣṭvā gatiṃ tyaktvā tām āgatyābravīd budhaḥ //
भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस् त्वं प्रिया भव ॥
bhāryā bhava mama svasthā sarvābhyas tvaṃ priyā bhava //
बुधवाक्यम् इला भक्त्या त्व् अभिनन्द्य तथाकरोत् स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस् तुष्टाभवन् मुने ॥
budhavākyam ilā bhaktyā tv abhinandya tathākarot smṛtvā ca yakṣiṇīvākyaṃ tatas tuṣṭābhavan mune //
बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानम् उत्तमम् सा चापि सर्वभावेन तोषयाम् आस तं पतिम् ततो बहुतिथे काले बुधस् तुष्टो ऽवदत् प्रियाम् ॥
budho reme tayā prītyā nītvā svasthānam uttamam sā cāpi sarvabhāvena toṣayām āsa taṃ patim tato bahutithe kāle budhas tuṣṭo 'vadat priyām //
किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम् ॥
kiṃ te deyaṃ mayā bhadre priyaṃ yan manasi sthitam //
तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्य् अभाषत इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा ॥
tadvākyasamakālaṃ tu putraṃ dehīty abhāṣata ilā budhaṃ somasutaṃ prītimantaṃ priyaṃ tathā //
अमोघम् एतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम् पुत्रस् ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः ॥
amogham etan madvīryaṃ tathā prītisamudbhavam putras te bhavitā tasmāt kṣatriyo lokaviśrutaḥ //
सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः ॥
somavaṃśakaraḥ śrīmān āditya iva tejasā buddhyā bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ //
वीर्येणाजौ हरिर् इव कोपेन हुतभुग् यथा ॥
vīryeṇājau harir iva kopena hutabhug yathā //
तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु बुधपुत्रे महात्मनि जयशब्दश् च सर्वत्र त्व् आसीच् च सुरवेश्मनि ॥
tasminn utpadyamāne tu budhaputre mahātmani jayaśabdaś ca sarvatra tv āsīc ca suraveśmani //
बुधपुत्रे समुत्पन्ने तत्राजग्मुः सुरेश्वराः अहम् अप्य् आगमं तत्र मुदा युक्तो महामते ॥
budhaputre samutpanne tatrājagmuḥ sureśvarāḥ aham apy āgamaṃ tatra mudā yukto mahāmate //
जातमात्रः सुतो रावम् अकरोत् स पृथुस्वरम् तेन सर्वे ऽप्य् अवोचन् वै संगता ऋषयः सुराः ॥
jātamātraḥ suto rāvam akarot sa pṛthusvaram tena sarve 'py avocan vai saṃgatā ṛṣayaḥ surāḥ //
यस्मात् पुरू रवो ऽस्येति तस्माद् एष पुरूरवाः स्याद् इत्य् एवं नाम चक्रुः सर्वे संतुष्टमानसाः ॥
yasmāt purū ravo 'syeti tasmād eṣa purūravāḥ syād ity evaṃ nāma cakruḥ sarve saṃtuṣṭamānasāḥ //
बुधो ऽप्य् अध्यापयाम् आस क्षात्रविद्यां सुतं शुभाम् धनुर्वेदं सप्रयोगं बुधः प्रादात् तदात्मजे ॥
budho 'py adhyāpayām āsa kṣātravidyāṃ sutaṃ śubhām dhanurvedaṃ saprayogaṃ budhaḥ prādāt tadātmaje //
स शीघ्रं वृद्धिम् अगमच् छुक्लपक्षे यथा शशी स मातरं दुःखयुतां समीक्ष्येलां महामतिः नमस्याथ विनीतात्मा इलाम् ऐलो ऽब्रवीद् इदम् ॥
sa śīghraṃ vṛddhim agamac chuklapakṣe yathā śaśī sa mātaraṃ duḥkhayutāṃ samīkṣyelāṃ mahāmatiḥ namasyātha vinītātmā ilām ailo 'bravīd idam //
बुधो मातर् मम पिता तव भर्ता प्रियस् तथा अहं च पुत्रः कर्मण्यः कस्मात् ते मानसो ज्वरः ॥
budho mātar mama pitā tava bhartā priyas tathā ahaṃ ca putraḥ karmaṇyaḥ kasmāt te mānaso jvaraḥ //
सत्यं पुत्र बुधो भर्ता त्वं च पुत्रो गुणाकरः भर्तृपुत्रकृता चिन्ता न ममास्ति कदाचन ॥
satyaṃ putra budho bhartā tvaṃ ca putro guṇākaraḥ bhartṛputrakṛtā cintā na mamāsti kadācana //
तथापि पूर्वजं किंचिद् दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः चिन्तयेयं महाबुद्धे ततो मातरम् अब्रवीत् ॥
tathāpi pūrvajaṃ kiṃcid duḥkhaṃ smṛtvā punaḥ punaḥ cintayeyaṃ mahābuddhe tato mātaram abravīt //
निवेदयस्व मे मातस् तद् एव प्रथमं मम ॥
nivedayasva me mātas tad eva prathamaṃ mama //
इला चैनम् उवाचेदं रहोवाचं कथं वदे तथापि पुत्र ते वच्मि पित्रोः पुत्रो यतो गतिः मग्नानां दुःखपाथोब्धौ पुत्रः प्रवहणं परम् ॥
ilā cainam uvācedaṃ rahovācaṃ kathaṃ vade tathāpi putra te vacmi pitroḥ putro yato gatiḥ magnānāṃ duḥkhapāthobdhau putraḥ pravahaṇaṃ param //
तन् मातृवचनं श्रुत्वा विनीतः प्राह मातरम् पादयोः पतितश् चापि वद मातर् यथा तथा ॥
tan mātṛvacanaṃ śrutvā vinītaḥ prāha mātaram pādayoḥ patitaś cāpi vada mātar yathā tathā //
सा पुरूरवसं प्राह इक्ष्वाकूणां तथा कुलम् तत्रोत्पत्तिं स्वस्य नाम राज्यप्राप्तिं प्रियान् सुतान् ॥
sā purūravasaṃ prāha ikṣvākūṇāṃ tathā kulam tatrotpattiṃ svasya nāma rājyaprāptiṃ priyān sutān //
पुरोधसं वसिष्ठं च प्रियां भार्यां स्वकं पदम् वननिर्याणम् एवाथ अमात्यानां पुरोधसः ॥
purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca priyāṃ bhāryāṃ svakaṃ padam vananiryāṇam evātha amātyānāṃ purodhasaḥ //
प्रेषणं च नगर्यां तां मृगयासक्तिम् एव च हिमवत्कन्दरगतिं यक्षेश्वरगृहे गतिम् ॥
preṣaṇaṃ ca nagaryāṃ tāṃ mṛgayāsaktim eva ca himavatkandaragatiṃ yakṣeśvaragṛhe gatim //
उमावनप्रवेशं च स्त्रीत्वप्राप्तिम् अशेषतः महेश्वराज्ञया तत्र चाप्रवेशं नरस्य तु ॥
umāvanapraveśaṃ ca strītvaprāptim aśeṣataḥ maheśvarājñayā tatra cāpraveśaṃ narasya tu //
यक्षिणीवाक्यम् अप्य् अस्य वरदानं तथैव च बुधप्राप्तिं तथा प्रीतिं पुत्रोत्पत्त्याद्य् अशेषतः ॥
yakṣiṇīvākyam apy asya varadānaṃ tathaiva ca budhaprāptiṃ tathā prītiṃ putrotpattyādy aśeṣataḥ //
कथयाम् आस तत् सर्वं श्रुत्वा मातरम् अब्रवीत् पुरूरवाः किं करोमि किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥
kathayām āsa tat sarvaṃ śrutvā mātaram abravīt purūravāḥ kiṃ karomi kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet //
एतावता ते तृप्तिश् चेद् अलम् एतेन चाम्बिके यद् अप्य् अन्यन् मनोवर्ति तद् अप्य् आज्ञापयस्व मे ॥
etāvatā te tṛptiś ced alam etena cāmbike yad apy anyan manovarti tad apy ājñāpayasva me //
इच्छेयं पुंस्त्वम् उत्कृष्टम् इच्छेयं राज्यम् उत्तमम् अभिषेकं च पुत्राणां तव चापि विशेषतः ॥
iccheyaṃ puṃstvam utkṛṣṭam iccheyaṃ rājyam uttamam abhiṣekaṃ ca putrāṇāṃ tava cāpi viśeṣataḥ //
दानं दातुं च यष्टुं च मुक्तिमार्गस्य वीक्षणम् सर्वं च कर्तुम् इच्छामि तव पुत्र प्रसादतः ॥
dānaṃ dātuṃ ca yaṣṭuṃ ca muktimārgasya vīkṣaṇam sarvaṃ ca kartum icchāmi tava putra prasādataḥ //
उपायं त्वा तु पृच्छामि येन पुंस्त्वम् अवाप्स्यसि तपसो वान्यतो वापि वदस्व मम तत्त्वतः ॥
upāyaṃ tvā tu pṛcchāmi yena puṃstvam avāpsyasi tapaso vānyato vāpi vadasva mama tattvataḥ //
बुधं त्वं पितरं पृच्छ गत्वा पुत्र यथार्थवत् स तु सर्वं तु जानाति उपदेक्ष्यति ते हितम् ॥
budhaṃ tvaṃ pitaraṃ pṛccha gatvā putra yathārthavat sa tu sarvaṃ tu jānāti upadekṣyati te hitam //
तन्मातृवचनाद् ऐलो गत्वा पितरम् अञ्जसा उवाच प्रणतो भूत्वा मातुः कृत्यं तथात्मनः ॥
tanmātṛvacanād ailo gatvā pitaram añjasā uvāca praṇato bhūtvā mātuḥ kṛtyaṃ tathātmanaḥ //
इलं जाने महाप्राज्ञ इलां जातां पुनस् तथा उमावनप्रवेशं च शंभोर् आज्ञां तथैव च ॥
ilaṃ jāne mahāprājña ilāṃ jātāṃ punas tathā umāvanapraveśaṃ ca śaṃbhor ājñāṃ tathaiva ca //
तस्माच् छंभुप्रसादेन उमायाश् च प्रसादतः विशापो भविता पुत्र ताव् आराध्य न चान्यथा ॥
tasmāc chaṃbhuprasādena umāyāś ca prasādataḥ viśāpo bhavitā putra tāv ārādhya na cānyathā //
पश्येयं तं कथं देवं कथं वा मातरं शिवाम् तीर्थाद् वा तपसो वापि तत् पितः प्रथमं वद ॥
paśyeyaṃ taṃ kathaṃ devaṃ kathaṃ vā mātaraṃ śivām tīrthād vā tapaso vāpi tat pitaḥ prathamaṃ vada //
गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं तत्रास्ते सर्वदा शिवः उमया सहितः श्रीमाञ् शापहन्ता वरप्रदः ॥
gautamīṃ gaccha putra tvaṃ tatrāste sarvadā śivaḥ umayā sahitaḥ śrīmāñ śāpahantā varapradaḥ //
पुरूरवाः पितुर् वाक्यं श्रुत्वा तु मुदितो ऽभवत् गौतमीं तपसे धीमान् गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥
purūravāḥ pitur vākyaṃ śrutvā tu mudito 'bhavat gautamīṃ tapase dhīmān gaṅgāṃ trailokyapāvanīm //
पुंस्त्वम् इच्छंस् तथा मातुर् जगाम तपसे त्वरन् हिमवन्तं गिरिं नत्वा मातरं पितरं गुरुम् ॥
puṃstvam icchaṃs tathā mātur jagāma tapase tvaran himavantaṃ giriṃ natvā mātaraṃ pitaraṃ gurum //
गच्छन्तम् अन्वगात् पुत्रम् इला सोमसुतस् तथा ते सर्वे गौतमीं प्राप्ता हिमवत्पर्वतोत्तमात् ॥
gacchantam anvagāt putram ilā somasutas tathā te sarve gautamīṃ prāptā himavatparvatottamāt //
तत्र स्नात्वा तपः किंचित् कृत्वा चक्रुः स्तुतिं पराम् भवस्य देवदेवस्य स्तुतिक्रमम् इमं शृणु ॥
tatra snātvā tapaḥ kiṃcit kṛtvā cakruḥ stutiṃ parām bhavasya devadevasya stutikramam imaṃ śṛṇu //
बुधस् तुष्टाव प्रथमम् इला च तदनन्तरम् ततः पुरूरवाः पुत्रो गौरीं देवीं च शंकरम् ॥
budhas tuṣṭāva prathamam ilā ca tadanantaram tataḥ purūravāḥ putro gaurīṃ devīṃ ca śaṃkaram //
यौ कुङ्कुमेन स्वशरीरजेन स्वभावहेमप्रतिमौ सरूपौ याव् अर्चितौ स्कन्दगणेश्वराभ्यां तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
yau kuṅkumena svaśarīrajena svabhāvahemapratimau sarūpau yāv arcitau skandagaṇeśvarābhyāṃ tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām
संसारतापत्रयदावदग्धाः शरीरिणो यौ परिचिन्तयन्तः सद्यः परां निर्वृतिम् आप्नुवन्ति तौ शंकरौ मे शरणं भवेताम्
saṃsāratāpatrayadāvadagdhāḥ śarīriṇo yau paricintayantaḥ sadyaḥ parāṃ nirvṛtim āpnuvanti tau śaṃkarau me śaraṇaṃ bhavetām
आर्ता ह्य् अहं पीडितमानसा ते क्लेशादिगोप्ता न परो ऽस्ति कश्चित् देव त्वदीयौ चरणौ सुपुण्यौ तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
ārtā hy ahaṃ pīḍitamānasā te kleśādigoptā na paro 'sti kaścit deva tvadīyau caraṇau supuṇyau tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām
ययोः सकाशाद् इदम् अभ्युदैति प्रयाति चान्ते लयम् एव सर्वम् जगच्छरण्यौ जगदात्मकौ तु गौरीहरौ मे शरणं भवेताम्
yayoḥ sakāśād idam abhyudaiti prayāti cānte layam eva sarvam jagaccharaṇyau jagadātmakau tu gaurīharau me śaraṇaṃ bhavetām
यौ देववृन्देषु महोत्सवे तु पादौ गृहाणेश गिरीशपुत्र्याः प्रोक्तं धृतौ प्रीतिवशाच् छिवेन तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
yau devavṛndeṣu mahotsave tu pādau gṛhāṇeśa girīśaputryāḥ proktaṃ dhṛtau prītivaśāc chivena tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām
किम् अभीष्टं प्रदास्यामि युष्मभ्यं तद् वदन्तु मे कृतकृत्याः स्थ भद्रं वो देवानाम् अपि दुष्करम् ॥
kim abhīṣṭaṃ pradāsyāmi yuṣmabhyaṃ tad vadantu me kṛtakṛtyāḥ stha bhadraṃ vo devānām api duṣkaram //
इलो राजा तवाज्ञात्वा वनं प्राविशद् अम्बिके तत् क्षमस्व सुरेशानि पुंस्त्वं दातुं त्वम् अर्हसि ॥
ilo rājā tavājñātvā vanaṃ prāviśad ambike tat kṣamasva sureśāni puṃstvaṃ dātuṃ tvam arhasi //
तथेत्य् उवाच तान् सर्वान् भवस्य तु मते स्थिता ततः स भगवान् आह देवीवाक्यरतः सदा ॥
tathety uvāca tān sarvān bhavasya tu mate sthitā tataḥ sa bhagavān āha devīvākyarataḥ sadā //
अत्राभिषेकमात्रेण पुंस्त्वं प्राप्नोत्व् अयं नृपः ॥
atrābhiṣekamātreṇa puṃstvaṃ prāpnotv ayaṃ nṛpaḥ //
स्नाताया बुधभार्यायाः शरीराद् वारि सुस्रुवे नृत्यं गीतं च लावण्यं यक्षिण्या यद् उपार्जितम् ॥
snātāyā budhabhāryāyāḥ śarīrād vāri susruve nṛtyaṃ gītaṃ ca lāvaṇyaṃ yakṣiṇyā yad upārjitam //
तत् सर्वं वारिधाराभिर् गङ्गाम्भसि समाविशत् नृत्या गीता च सौभाग्या इमा नद्यो बभूविरे ॥
tat sarvaṃ vāridhārābhir gaṅgāmbhasi samāviśat nṛtyā gītā ca saubhāgyā imā nadyo babhūvire //
ताश् चापि संगता गङ्गां ते पुण्याः संगमास् त्रयः तेषु स्नानं च दानं च सुरराज्यफलप्रदम् ॥
tāś cāpi saṃgatā gaṅgāṃ te puṇyāḥ saṃgamās trayaḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca surarājyaphalapradam //
इला पुंस्त्वम् अवाप्याथ गौरीशंभोः प्रसादतः महाभ्युदयसिद्ध्यर्थं वाजिमेधम् अथाकरोत् ॥
ilā puṃstvam avāpyātha gaurīśaṃbhoḥ prasādataḥ mahābhyudayasiddhyarthaṃ vājimedham athākarot //
पुरोधसं वसिष्ठं च भार्यां पुत्रांस् तथैव च अमात्यांश् च बलं कोशम् आनीय स नृपोत्तमः ॥
purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhāryāṃ putrāṃs tathaiva ca amātyāṃś ca balaṃ kośam ānīya sa nṛpottamaḥ //
चतुरङ्गं बलं राज्यं दण्डके ऽस्थापयत् तदा इलस्य नाम्ना विख्यातं तत्र तत् पुरम् उच्यते ॥
caturaṅgaṃ balaṃ rājyaṃ daṇḍake 'sthāpayat tadā ilasya nāmnā vikhyātaṃ tatra tat puram ucyate //
पूर्वजातान् अथो पुत्रान् सूर्यवंशक्रमागते राज्ये ऽभिषिच्य पश्चात् तम् ऐलं स्नेहाद् असिञ्चयत् ॥
pūrvajātān atho putrān sūryavaṃśakramāgate rājye 'bhiṣicya paścāt tam ailaṃ snehād asiñcayat //
सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठो ऽभवन् मुने ॥
somavaṃśakaraḥ śrīmān ayaṃ rājā bhaved iti sarvebhyo matimānebhyo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho 'bhavan mune //
यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः यत्र पुंस्त्वम् अवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः ॥
yatra ca kratavo vṛttā ilasya nṛpateḥ śubhāḥ yatra puṃstvam avāpyātha yatra putrāḥ samāgatāḥ //
यक्षिणीदत्तनृत्यादिगीतसौभाग्यमङ्गलाः नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां संगतास् तानि नारद ॥
yakṣiṇīdattanṛtyādigītasaubhāgyamaṅgalāḥ nadyo bhūtvā yatra gaṅgāṃ saṃgatās tāni nārada //
तीर्थानि शुभदान्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश उभयोस् तीरयोस् तात तत्र शंभुर् इलेश्वरः तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम् ॥
tīrthāni śubhadāny āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa ubhayos tīrayos tāta tatra śaṃbhur ileśvaraḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam //