श्रीशुक उवाच विरूपः केतुमान् छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रयः । विरूपात् पृषदश्वो ऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः ॥
śrīśuka uvāca virūpaḥ ketumān chambhurambarīṣasutāstrayaḥ / virūpāt pṛṣadaśvo 'bhūt tatputrastu rathītaraḥ //
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवे ऽर्थितः । अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ॥
rathītarasyāprajasya bhāryāyāṃ tantave 'rthitaḥ / aṅgirā janayāmāsa brahmavarcasvinaḥ sutān //
एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्व् आङ्गिरसाः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः ॥
ete kṣetraprasūtā vai punastv āṅgirasāḥ smṛtāḥ / rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣetropetā dvijātayaḥ //
क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः । तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः ॥
kṣuvatastu manorjajñe ikṣvākurghrāṇataḥ sutaḥ / tasya putraśatajyeṣṭhā vikukṣinimidaṇḍakāḥ //
तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप । पञ्चविंशतिः पश्चाच् च त्रयो मध्ये ऽपरे ऽन्यतः ॥
teṣāṃ purastādabhavannāryāvarte nṛpā nṛpa / pañcaviṃśatiḥ paścāc ca trayo madhye 'pare 'nyataḥ //
स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् । मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥
sa ekadāṣṭakāśrāddhe ikṣvākuḥ sutamādiśat / māṃsamānīyatāṃ medhyaṃ vikukṣe gaccha mā ciram //
तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् । श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः ॥
tatheti sa vanaṃ gatvā mṛgān hatvā kriyārhaṇān / śrānto bubhukṣito vīraḥ śaśaṃ cādadapasmṛtiḥ //
शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः । चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥
śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre tena ca tadguruḥ / coditaḥ prokṣaṇāyāha duṣṭametadakarmakam //
ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृपः । देशान् निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥
jñātvā putrasya tat karma guruṇābhihitaṃ nṛpaḥ / deśān niḥsārayāmāsa sutaṃ tyaktavidhiṃ ruṣā //
स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् । त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥
sa tu vipreṇa saṃvādaṃ jñāpakena samācaran / tyaktvā kalevaraṃ yogī sa tenāvāpa yat param //
पितर्युपरते ऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् । शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः ॥
pitaryuparate 'bhyetya vikukṣiḥ pṛthivīmimām / śāsadīje hariṃ yajñaiḥ śaśāda iti viśrutaḥ //
पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः । ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः ॥
purañjayastasya suta indravāha itīritaḥ / kakutstha iti cāpyuktaḥ śṛṇu nāmāni karmabhiḥ //
कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवैः । पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः ॥
kṛtānta āsīt samaro devānāṃ saha dānavaiḥ / pārṣṇigrāho vṛto vīro devairdaityaparājitaiḥ //
वचनाद्देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः । वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः ॥
vacanāddevadevasya viṣṇorviśvātmanaḥ prabhoḥ / vāhanatve vṛtastasya babhūvendro mahāvṛṣaḥ //
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखान् छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः ॥
sa sannaddho dhanurdivyamādāya viśikhān chitān / stūyamānastamāruhya yuyutsuḥ kakudi sthitaḥ //
तेजसाप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य महात्मनः । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशैः पुरम् ॥
tejasāpyāyito viṣṇoḥ puruṣasya mahātmanaḥ / pratīcyāṃ diśi daityānāṃ nyaruṇat tridaśaiḥ puram //
तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् । यमाय भल्लैरनयद्दैत्यान् अभिययुर्मृधे ॥
taistasya cābhūt pradhanaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam / yamāya bhallairanayaddaityān abhiyayurmṛdhe //
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् । विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम् ॥
tasyeṣupātābhimukhaṃ yugāntāgnimivolbaṇam / visṛjya dudruvurdaityā hanyamānāḥ svamālayam //
जित्वा परं धनं सर्वं सस्त्रीकं वज्रपाणये । प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृतः ॥
jitvā paraṃ dhanaṃ sarvaṃ sastrīkaṃ vajrapāṇaye / pratyayacchat sa rājarṣiriti nāmabhirāhṛtaḥ //
पुरञ्जयस्य पुत्रो ऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः । विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥
purañjayasya putro 'bhūdanenāstatsutaḥ pṛthuḥ / viśvagandhistataścandro yuvanāśvastu tatsutaḥ //
श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी । बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः ॥
śrāvastastatsuto yena śrāvastī nirmame purī / bṛhadaśvastu śrāvastistataḥ kuvalayāśvakaḥ //
यः प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली । सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद्वृतः ॥
yaḥ priyārthamutaṅkasya dhundhunāmāsuraṃ balī / sutānāmekaviṃśatyā sahasrairahanadvṛtaḥ //
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः ॥
dhundhumāra iti khyātastatsutāste ca jajvaluḥ / dhundhormukhāgninā sarve traya evāvaśeṣitāḥ //
दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः ॥
dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśva iti bhārata / dṛḍhāśvaputro haryaśvo nikumbhastatsutaḥ smṛtaḥ //
बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वो ऽथास्य सेनजित् । युवनाश्वो ऽभवत् तस्य सो ऽनपत्यो वनं गतः ॥
bahulāśvo nikumbhasya kṛśāśvo 'thāsya senajit / yuvanāśvo 'bhavat tasya so 'napatyo vanaṃ gataḥ //
भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयो ऽस्य कृपालवः । इष्टिं स्म वर्तयां चक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः ॥
bhāryāśatena nirviṇṇa ṛṣayo 'sya kṛpālavaḥ / iṣṭiṃ sma vartayāṃ cakruraindrīṃ te susamāhitāḥ //
राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः । दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ॥
rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭo niśi tarṣitaḥ / dṛṣṭvā śayānān viprāṃstān papau mantrajalaṃ svayam //
उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो । पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥
utthitāste niśamyātha vyudakaṃ kalaśaṃ prabho / papracchuḥ kasya karmedaṃ pītaṃ puṃsavanaṃ jalam //
राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते । ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥
rājñā pītaṃ viditvā vai īśvaraprahitena te / īśvarāya namaścakruraho daivabalaṃ balam //
ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् । युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥
tataḥ kāla upāvṛtte kukṣiṃ nirbhidya dakṣiṇam / yuvanāśvasya tanayaścakravartī jajāna ha //
कं धास्यति कुमारो ऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् । मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात् ॥
kaṃ dhāsyati kumāro 'yaṃ stanye rorūyate bhṛśam / māṃ dhātā vatsa mā rodīritīndro deśinīmadāt //
न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः । युवनाश्वो ऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥
na mamāra pitā tasya vipradevaprasādataḥ / yuvanāśvo 'tha tatraiva tapasā siddhimanvagāt //
त्रसद्दस्युरितीन्द्रो ऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः ॥
trasaddasyuritīndro 'ṅga vidadhe nāma yasya vai / yasmāt trasanti hyudvignā dasyavo rāvaṇādayaḥ //
यौवनाश्वो ऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभुः । सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा ॥
yauvanāśvo 'tha māndhātā cakravartyavanīṃ prabhuḥ / saptadvīpavatīmekaḥ śaśāsācyutatejasā //
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद्भूरिदक्षिणैः । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥
īje ca yajñaṃ kratubhirātmavidbhūridakṣiṇaiḥ / sarvadevamayaṃ devaṃ sarvātmakamatīndriyam //
द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद्यदात्मकम् ॥
dravyaṃ mantro vidhiryajño yajamānastathartvijaḥ / dharmo deśaśca kālaśca sarvametadyadātmakam //
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति । तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥
yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati / tat sarvaṃ yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate //
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान् नृपः । पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् । तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥
śaśabindorduhitari bindumatyāmadhān nṛpaḥ / purukutsamambarīṣaṃ mucukundaṃ ca yoginam / teṣāṃ svasāraḥ pañcāśat saubhariṃ vavrire patim //
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमानः परं तपः । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः ॥
yamunāntarjale magnastapyamānaḥ paraṃ tapaḥ / nirvṛtiṃ mīnarājasya dṛṣṭvā maithunadharmiṇaḥ //
जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत । सो ऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥
jātaspṛho nṛpaṃ vipraḥ kanyāmekāmayācata / so 'pyāha gṛhyatāṃ brahman kāmaṃ kanyā svayaṃvare //
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठो ऽहमसन्मतः । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः ॥
sa vicintyāpriyaṃ strīṇāṃ jaraṭho 'hamasanmataḥ / valīpalita ejatka ityahaṃ pratyudāhṛtaḥ //
साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः ॥
sādhayiṣye tathātmānaṃ surastrīṇāmabhīpsitam / kiṃ punarmanujendrāṇāmiti vyavasitaḥ prabhuḥ //
मुनिः प्रवेशितः क्षत्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् । वृतः स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वरः ॥
muniḥ praveśitaḥ kṣatrā kanyāntaḥpuramṛddhimat / vṛtaḥ sa rājakanyābhirekaṃ pañcāśatā varaḥ //
तासां कलिरभूद्भूयांस्तदर्थे ऽपोह्य सौहृदम् । ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥
tāsāṃ kalirabhūdbhūyāṃstadarthe 'pohya sauhṛdam / mamānurūpo nāyaṃ va iti tadgatacetasām //
स बह्वृचस्ताभिरपारणीय तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भः सरःसु सौगन्धिककाननेषु ॥
sa bahvṛcastābhirapāraṇīya tapaḥśriyānarghyaparicchadeṣu / gṛheṣu nānopavanāmalāmbhaḥ saraḥsu saugandhikakānaneṣu //
महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः । स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमे ऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥
mahārhaśayyāsanavastrabhūṣaṇa snānānulepābhyavahāramālyakaiḥ / svalaṅkṛtastrīpuruṣeṣu nityadā reme 'nugāyaddvijabhṛṅgavandiṣu //
यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः । विस्मितः स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥
yadgārhasthyaṃ tu saṃvīkṣya saptadvīpavatīpatiḥ / vismitaḥ stambhamajahāt sārvabhaumaśriyānvitam //
एवं गृहेष्व् अभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः । सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः ॥
evaṃ gṛheṣv abhirato viṣayān vividhaiḥ sukhaiḥ / sevamāno na cātuṣyadājyastokairivānalaḥ //
स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः । ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥
sa kadācidupāsīna ātmāpahnavamātmanaḥ / dadarśa bahvṛcācāryo mīnasaṅgasamutthitam //
अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य । अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥
aho imaṃ paśyata me vināśaṃ tapasvinaḥ saccaritavratasya / antarjale vāricaraprasaṅgāt pracyāvitaṃ brahma ciraṃ dhṛtaṃ yat //
सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षुः सर्वात्मना न विसृजेद्बहिरिन्द्रियाणि अम्प्; एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः ॥
saṅgaṃ tyajeta mithunavratīnāṃ mumukṣuḥ sarvātmanā na visṛjedbahirindriyāṇi amp; ekaścaran rahasi cittamananta īśe yuñjīta tadvratiṣu sādhuṣu cet prasaṅgaḥ //
एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषये ऽर्थभावः ॥
ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ nāntaṃ vrajāmyubhayakṛtyamanorathānāṃ māyāguṇairhṛtamatirviṣaye 'rthabhāvaḥ //
एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः । वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः ॥
evaṃ vasan gṛhe kālaṃ virakto nyāsamāsthitaḥ / vanaṃ jagāmānuyayustatpatnyaḥ patidevatāḥ //
तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् । सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥
tatra taptvā tapastīkṣṇamātmadarśanamātmavān / sahaivāgnibhirātmānaṃ yuyoja paramātmani //
ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् । अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः ॥
tāḥ svapatyurmahārāja nirīkṣyādhyātmikīṃ gatim / anvīyustatprabhāveṇa agniṃ śāntamivārciṣaḥ //