श्रीशुक उवाच शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठः सम्बभूव ह । यो वा अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयमहरूचिवान् ॥
śrīśuka uvāca śaryātirmānavo rājā brahmiṣṭhaḥ sambabhūva ha / yo vā aṅgirasāṃ satre dvitīyamaharūcivān //
सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना । तया सार्धं वनगतो ह्यगमच् च्यवनाश्रमम् ॥
sukanyā nāma tasyāsīt kanyā kamalalocanā / tayā sārdhaṃ vanagato hyagamac cyavanāśramam //
सा सखीभिः परिवृता विचिन्वन्त्यङ्घ्रिपान् वने । वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी ॥
sā sakhībhiḥ parivṛtā vicinvantyaṅghripān vane / valmīkarandhre dadṛśe khadyote iva jyotiṣī //
ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै । अविध्यन् मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहिः ॥
te daivacoditā bālā jyotiṣī kaṇṭakena vai / avidhyan mugdhabhāvena susrāvāsṛk tato bahiḥ //
शकृन्मूत्रनिरोधो ऽभूत् सैनिकानां च तत्क्षणात् । राजर्षिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितो ऽब्रवीत् ॥
śakṛnmūtranirodho 'bhūt sainikānāṃ ca tatkṣaṇāt / rājarṣistamupālakṣya puruṣān vismito 'bravīt //
अप्यभद्रं न युष्माभिर्भार्गवस्य विचेष्टितम् । व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम् ॥
apyabhadraṃ na yuṣmābhirbhārgavasya viceṣṭitam / vyaktaṃ kenāpi nastasya kṛtamāśramadūṣaṇam //
सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया । द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै ॥
sukanyā prāha pitaraṃ bhītā kiñcit kṛtaṃ mayā / dve jyotiṣī ajānantyā nirbhinne kaṇṭakena vai //
दुहितुस्तद्वचः श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वसः । मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनैः ॥
duhitustadvacaḥ śrutvā śaryātirjātasādhvasaḥ / muniṃ prasādayāmāsa valmīkāntarhitaṃ śanaiḥ //
तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद्दुहितरं मुनेः । कृच्छ्रान् मुक्तस्तमामन्त्र्य पुरं प्रायात् समाहितः ॥
tadabhiprāyamājñāya prādādduhitaraṃ muneḥ / kṛcchrān muktastamāmantrya puraṃ prāyāt samāhitaḥ //
सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् । प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभिः ॥
sukanyā cyavanaṃ prāpya patiṃ paramakopanam / prīṇayāmāsa cittajñā apramattānuvṛttibhiḥ //
कस्यचित् त्व् अथ कालस्य नासत्याव् आश्रमागतौ । तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ ॥
kasyacit tv atha kālasya nāsatyāv āśramāgatau / tau pūjayitvā provāca vayo me dattamīśvarau //
ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपोः । क्रियतां मे वयोरूपं प्रमदानां यदीप्सितम् ॥
grahaṃ grahīṣye somasya yajñe vāmapyasomapoḥ / kriyatāṃ me vayorūpaṃ pramadānāṃ yadīpsitam //
बाढमित्यूचतुर्विप्रमभिनन्द्य भिषक्तमौ । निमज्जतां भवान् अस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते ॥
bāḍhamityūcaturvipramabhinandya bhiṣaktamau / nimajjatāṃ bhavān asmin hrade siddhavinirmite //
इत्युक्तो जरया ग्रस्त देहो धमनिसन्ततः । ह्रदं प्रवेशितो ऽश्विभ्यां वलीपलितविग्रहः ॥
ityukto jarayā grasta deho dhamanisantataḥ / hradaṃ praveśito 'śvibhyāṃ valīpalitavigrahaḥ //
पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीव्या वनिताप्रियाः । पद्मस्रजः कुण्डलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः ॥
puruṣāstraya uttasthurapīvyā vanitāpriyāḥ / padmasrajaḥ kuṇḍalinastulyarūpāḥ suvāsasaḥ //
तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चसः । अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ ॥
tān nirīkṣya varārohā sarūpān sūryavarcasaḥ / ajānatī patiṃ sādhvī aśvinau śaraṇaṃ yayau //
दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ । ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् ॥
darśayitvā patiṃ tasyai pātivratyena toṣitau / ṛṣimāmantrya yayaturvimānena triviṣṭapam //
यक्ष्यमाणो ऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गतः । ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम् ॥
yakṣyamāṇo 'tha śaryātiścyavanasyāśramaṃ gataḥ / dadarśa duhituḥ pārśve puruṣaṃ sūryavarcasam //
राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् । आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव ॥
rājā duhitaraṃ prāha kṛtapādābhivandanām / āśiṣaścāprayuñjāno nātiprītimanā iva //
चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः । यत् त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसे ऽमुमध्वगम् ॥
cikīrṣitaṃ te kimidaṃ patistvayā pralambhito lokanamaskṛto muniḥ / yat tvaṃ jarāgrastamasatyasammataṃ vihāya jāraṃ bhajase 'mumadhvagam //
कथं मतिस्ते ऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्व् इदम् । बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तमः ॥
kathaṃ matiste 'vagatānyathā satāṃ kulaprasūte kuladūṣaṇaṃ tv idam / bibharṣi jāraṃ yadapatrapā kulaṃ pituśca bhartuśca nayasyadhastamaḥ //
एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दनः ॥
evaṃ bruvāṇaṃ pitaraṃ smayamānā śucismitā / uvāca tāta jāmātā tavaiṣa bhṛgunandanaḥ //
शशंस पित्रे तत् सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम् । विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे ॥
śaśaṃsa pitre tat sarvaṃ vayorūpābhilambhanam / vismitaḥ paramaprītastanayāṃ pariṣasvaje //
सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा ॥
somena yājayan vīraṃ grahaṃ somasya cāgrahīt / asomaporapyaśvinoścyavanaḥ svena tejasā //
हन्तुं तमाददे वज्रं सद्यो मन्युरमर्षितः । सवज्रं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भार्गवः ॥
hantuṃ tamādade vajraṃ sadyo manyuramarṣitaḥ / savajraṃ stambhayāmāsa bhujamindrasya bhārgavaḥ //
अन्वजानंस्ततः सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनोः । भिषजाव् इति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ ॥
anvajānaṃstataḥ sarve grahaṃ somasya cāśvinoḥ / bhiṣajāv iti yat pūrvaṃ somāhutyā bahiṣkṛtau //
उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रयः । शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद्रेवतो ऽभवत् ॥
uttānabarhirānarto bhūriṣeṇa iti trayaḥ / śaryāterabhavan putrā ānartādrevato 'bhavat //
सो ऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् । आस्थितो ऽभुङ्क्त विषयान् आनर्तादीन् अरिन्दम ॥
so 'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm / āsthito 'bhuṅkta viṣayān ānartādīn arindama //
तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् । ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गतः ॥
tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam / kakudmī revatīṃ kanyāṃ svāmādāya vibhuṃ gataḥ //
पुत्र्या वरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकमपावृतम् । आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो ऽलब्धक्षणः क्षणम् ॥
putryā varaṃ paripraṣṭuṃ brahmalokamapāvṛtam / āvartamāne gāndharve sthito 'labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam //
तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् । तच् छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह ॥
tadanta ādyamānamya svābhiprāyaṃ nyavedayat / tac chrutvā bhagavān brahmā prahasya tamuvāca ha //
अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृताः । तत् पुत्रपौत्रनप्त्-णां गोत्राणि च न शृण्महे ॥
aho rājan niruddhāste kālena hṛdi ye kṛtāḥ / tat putrapautranapt-ṇāṃ gotrāṇi ca na śṛṇmahe //
कालो ऽभियातस्त्रिणव चतुर्युगविकल्पितः । तद्गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः ॥
kālo 'bhiyātastriṇava caturyugavikalpitaḥ / tadgaccha devadevāṃśo baladevo mahābalaḥ //
कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः । भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः ॥
kanyāratnamidaṃ rājan nararatnāya dehi bhoḥ / bhuvo bhārāvatārāya bhagavān bhūtabhāvanaḥ //
अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तनः । इत्यादिष्टो ऽभिवन्द्याजं नृपः स्वपुरमागतः । त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद्भ्रातृभिर्दिक्ष्व् अवस्थितैः ॥
avatīrṇo nijāṃśena puṇyaśravaṇakīrtanaḥ / ityādiṣṭo 'bhivandyājaṃ nṛpaḥ svapuramāgataḥ / tyaktaṃ puṇyajanatrāsādbhrātṛbhirdikṣv avasthitaiḥ //
सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने । बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम् ॥
sutāṃ dattvānavadyāṅgīṃ balāya balaśāline / badaryākhyaṃ gato rājā taptuṃ nārāyaṇāśramam //