श्रीशुक उवाच यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः । षड् इमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिनः ॥
śrīśuka uvāca yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ / ṣaḍ ime nahuṣasyāsannindriyāṇīva dehinaḥ //
राज्यं नैच्छद्यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् । यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥
rājyaṃ naicchadyatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit / yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate //
पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजैः । प्रापिते ऽजगरत्वं वै ययातिरभवन् नृपः ॥
pitari bhraṃśite sthānādindrāṇyā dharṣaṇāddvijaiḥ / prāpite 'jagaratvaṃ vai yayātirabhavan nṛpaḥ //
चतसृष्व् आदिशद्दिक्षु भ्रात्-न् भ्राता यवीयसः । कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः ॥
catasṛṣv ādiśaddikṣu bhrāt-n bhrātā yavīyasaḥ / kṛtadāro jugoporvīṃ kāvyasya vṛṣaparvaṇaḥ //
श्रीराजोवाच ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः । राजन्यविप्रयोः कस्माद्विवाहः प्रतिलोमकः ॥
śrīrājovāca brahmarṣirbhagavān kāvyaḥ kṣatrabandhuśca nāhuṣaḥ / rājanyaviprayoḥ kasmādvivāhaḥ pratilomakaḥ //
श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥
śrīśuka uvāca ekadā dānavendrasya śarmiṣṭhā nāma kanyakā / sakhīsahasrasaṃyuktā guruputryā ca bhāminī //
देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले । व्यचरत् कलगीतालि नलिनीपुलिने ऽबला ॥
devayānyā purodyāne puṣpitadrumasaṅkule / vyacarat kalagītāli nalinīpuline 'balā //
ता जलाशयमासाद्य कन्याः कमललोचनाः । तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः ॥
tā jalāśayamāsādya kanyāḥ kamalalocanāḥ / tīre nyasya dukūlāni vijahruḥ siñcatīrmithaḥ //
वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् । सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः ॥
vīkṣya vrajantaṃ giriśaṃ saha devyā vṛṣasthitam / sahasottīrya vāsāṃsi paryadhurvrīḍitāḥ striyaḥ //
शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् । स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत् ॥
śarmiṣṭhājānatī vāso guruputryāḥ samavyayat / svīyaṃ matvā prakupitā devayānīdamabravīt //
अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम् । अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥
aho nirīkṣyatāmasyā dāsyāḥ karma hyasāmpratam / asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śunīva haviradhvare //
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाः प्रदर्शितः ॥
yairidaṃ tapasā sṛṣṭaṃ mukhaṃ puṃsaḥ parasya ye / dhāryate yairiha jyotiḥ śivaḥ panthāḥ pradarśitaḥ //
यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः । भगवान् अपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः ॥
yān vandantyupatiṣṭhante lokanāthāḥ sureśvarāḥ / bhagavān api viśvātmā pāvanaḥ śrīniketanaḥ //
वयं तत्रापि भृगवः शिष्यो ऽस्या नः पितासुरः । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥
vayaṃ tatrāpi bhṛgavaḥ śiṣyo 'syā naḥ pitāsuraḥ / asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śūdro vedamivāsatī //
एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत । रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥
evaṃ kṣipantīṃ śarmiṣṭhā guruputrīmabhāṣata / ruṣā śvasantyuraṅgīva dharṣitā daṣṭadacchadā //
आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि । किं न प्रतीक्षसे ऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥
ātmavṛttamavijñāya katthase bahu bhikṣuki / kiṃ na pratīkṣase 'smākaṃ gṛhān balibhujo yathā //
एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाचार्यसुतां सतीम् । शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासश्चादाय मन्युना ॥
evaṃvidhaiḥ suparuṣaiḥ kṣiptvācāryasutāṃ satīm / śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe vāsaścādāya manyunā //
तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् । प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह ॥
tasyāṃ gatāyāṃ svagṛhaṃ yayātirmṛgayāṃ caran / prāpto yadṛcchayā kūpe jalārthī tāṃ dadarśa ha //
दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे । गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापरः ॥
dattvā svamuttaraṃ vāsastasyai rājā vivāsase / gṛhītvā pāṇinā pāṇimujjahāra dayāparaḥ //
तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा । राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय ॥
taṃ vīramāhauśanasī premanirbharayā girā / rājaṃstvayā gṛhīto me pāṇiḥ parapurañjaya //
हस्तग्राहो ऽपरो मा भूद्गृहीतायास्त्वया हि मे । एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः । यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम ॥
hastagrāho 'paro mā bhūdgṛhītāyāstvayā hi me / eṣa īśakṛto vīra sambandho nau na pauruṣaḥ / yadidaṃ kūpamagnāyā bhavato darśanaṃ mama //
न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज । कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद्यमशपं पुरा ॥
na brāhmaṇo me bhavitā hastagrāho mahābhuja / kacasya bārhaspatyasya śāpādyamaśapaṃ purā //
ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः । मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः ॥
yayātiranabhipretaṃ daivopahṛtamātmanaḥ / manastu tadgataṃ buddhvā pratijagrāha tadvacaḥ //
गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितुः । न्यवेदयत् ततः सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम् ॥
gate rājani sā dhīre tatra sma rudatī pituḥ / nyavedayat tataḥ sarvamuktaṃ śarmiṣṭhayā kṛtam //
दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन् । स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात् ॥
durmanā bhagavān kāvyaḥ paurohityaṃ vigarhayan / stuvan vṛttiṃ ca kāpotīṃ duhitrā sa yayau purāt //
वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् । गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि ॥
vṛṣaparvā tamājñāya pratyanīkavivakṣitam / guruṃ prasādayan mūrdhnā pādayoḥ patitaḥ pathi //
क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः । कामो ऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥
kṣaṇārdhamanyurbhagavān śiṣyaṃ vyācaṣṭa bhārgavaḥ / kāmo 'syāḥ kriyatāṃ rājan naināṃ tyaktumihotsahe //
तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् । पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु ॥
tathetyavasthite prāha devayānī manogatam / pitrā dattā yato yāsye sānugā yātu māmanu //
पित्रा दत्ता देवयान्यै शर्मिष्ठा सानुगा तदा । स्वानां तत् सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् । देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत् ॥
pitrā dattā devayānyai śarmiṣṭhā sānugā tadā / svānāṃ tat saṅkaṭaṃ vīkṣya tadarthasya ca gauravam / devayānīṃ paryacarat strīsahasreṇa dāsavat //
नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना । तमाह राजन् छर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित् ॥
nāhuṣāya sutāṃ dattvā saha śarmiṣṭhayośanā / tamāha rājan charmiṣṭhāmādhāstalpe na karhicit //
विलोक्यौशनसीं राजञ् छर्मिष्ठा सुप्रजां क्वचित् । तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती ॥
vilokyauśanasīṃ rājañ charmiṣṭhā suprajāṃ kvacit / tameva vavre rahasi sakhyāḥ patimṛtau satī //
राजपुत्र्यार्थितो ऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् । स्मरन् छुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत ॥
rājaputryārthito 'patye dharmaṃ cāvekṣya dharmavit / smaran chukravacaḥ kāle diṣṭamevābhyapadyata //
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥
yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata / druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī //
गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी । देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता ॥
garbhasambhavamāsuryā bharturvijñāya māninī / devayānī piturgehaṃ yayau krodhavimūrchitā //
प्रियामनुगतः कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् । न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः ॥
priyāmanugataḥ kāmī vacobhirupamantrayan / na prasādayituṃ śeke pādasaṃvāhanādibhiḥ //
शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष । त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥
śukrastamāha kupitaḥ strīkāmānṛtapūruṣa / tvāṃ jarā viśatāṃ manda virūpakaraṇī nṛṇām //
श्रीययातिरुवाच अतृप्तो ऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते । व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा यो ऽभिधास्यति ॥
śrīyayātiruvāca atṛpto 'smyadya kāmānāṃ brahman duhitari sma te / vyatyasyatāṃ yathākāmaṃ vayasā yo 'bhidhāsyati //
इति लब्धव्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत । यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः ॥
iti labdhavyavasthānaḥ putraṃ jyeṣṭhamavocata / yado tāta pratīcchemāṃ jarāṃ dehi nijaṃ vayaḥ //
मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्व् अहम् । वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः ॥
mātāmahakṛtāṃ vatsa na tṛpto viṣayeṣv aham / vayasā bhavadīyena raṃsye katipayāḥ samāḥ //
श्रीयदुरुवाच नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव । अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः ॥
śrīyaduruvāca notsahe jarasā sthātumantarā prāptayā tava / aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ //
तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत । प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः ॥
turvasuścoditaḥ pitrā druhyuścānuśca bhārata / pratyācakhyuradharmajñā hyanitye nityabuddhayaḥ //
अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् । न त्वमग्रजवद्वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥
apṛcchat tanayaṃ pūruṃ vayasonaṃ guṇādhikam / na tvamagrajavadvatsa māṃ pratyākhyātumarhasi //
श्रीपूरुरुवाच को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् । प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद्विन्दते परम् ॥
śrīpūruruvāca ko nu loke manuṣyendra piturātmakṛtaḥ pumān / pratikartuṃ kṣamo yasya prasādādvindate param //
उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यमः । अधमो ऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितुः ॥
uttamaścintitaṃ kuryāt proktakārī tu madhyamaḥ / adhamo 'śraddhayā kuryādakartoccaritaṃ pituḥ //
इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज् जरां पितुः । सो ऽपि तद्वयसा कामान् यथावज् जुजुषे नृप ॥
iti pramuditaḥ pūruḥ pratyagṛhṇāj jarāṃ pituḥ / so 'pi tadvayasā kāmān yathāvaj jujuṣe nṛpa //
सप्तद्वीपपतिः संयक् पितृवत् पालयन् प्रजाः । यथोपजोषं विषयाञ् जुजुषे ऽव्याहतेन्द्रियः ॥
saptadvīpapatiḥ saṃyak pitṛvat pālayan prajāḥ / yathopajoṣaṃ viṣayāñ jujuṣe 'vyāhatendriyaḥ //
देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभिः । प्रेयसः परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रहः ॥
devayānyapyanudinaṃ manovāgdehavastubhiḥ / preyasaḥ paramāṃ prītimuvāha preyasī rahaḥ //
अयजद्यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम् ॥
ayajadyajñapuruṣaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ / sarvadevamayaṃ devaṃ sarvavedamayaṃ harim //
यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः । नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः ॥
yasminnidaṃ viracitaṃ vyomnīva jaladāvaliḥ / nāneva bhāti nābhāti svapnamāyāmanorathaḥ //
तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् । नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम् ॥
tameva hṛdi vinyasya vāsudevaṃ guhāśayam / nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ nirāśīrayajat prabhum //
एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम् । विदधानो ऽपि नातृप्यत् सार्वभौमः कदिन्द्रियैः ॥
evaṃ varṣasahasrāṇi manaḥṣaṣṭhairmanaḥsukham / vidadhāno 'pi nātṛpyat sārvabhaumaḥ kadindriyaiḥ //