श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥
śrīrājovāca manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me / vīryāṇyanantavīryasya harestatra kṛtāni ca //
यो ऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः । ज्ञानं यो ऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥
yo 'sau satyavrato nāma rājarṣirdraviḍeśvaraḥ / jñānaṃ yo 'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā //
स वै विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुताः प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः ॥
sa vai vivasvataḥ putro manurāsīditi śrutam / tvattastasya sutāḥ proktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ //
तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च । कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः ॥
teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthag brahman vaṃśānucaritāni ca / kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ //
ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये । तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥
ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavantyadyatanāśca ye / teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān //
श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । पृष्टः प्रोवाच भगवाञ् छुकः परमधर्मवित् ॥
śrīsūta uvāca evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām / pṛṣṭaḥ provāca bhagavāñ chukaḥ paramadharmavit //
श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप । न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥
śrīśuka uvāca śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa parantapa / na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi //
परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः । स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्ते ऽन्यन् न किञ्चन ॥
parāvareṣāṃ bhūtānāmātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ / sa evāsīdidaṃ viśvaṃ kalpānte 'nyan na kiñcana //
तस्य नाभेः समभवत् पद्मकोषो हिरण्मयः । तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
tasya nābheḥ samabhavat padmakoṣo hiraṇmayaḥ / tasmin jajñe mahārāja svayambhūścaturānanaḥ //
मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः । दाक्षायण्यां ततो ऽदित्यां विवस्वान् अभवत् सुतः ॥
marīcirmanasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ / dākṣāyaṇyāṃ tato 'dityāṃ vivasvān abhavat sutaḥ //
ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥
tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata / śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān //
इक्ष्वाकुनृगशर्याति दिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः ॥
ikṣvākunṛgaśaryāti diṣṭadhṛṣṭakarūṣakān / nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ //
अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद्विभुः ॥
aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila / mitrāvaruṇayoriṣṭiṃ prajārthamakarodvibhuḥ //
तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥
tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata / duhitrarthamupāgamya praṇipatya payovratā //
प्रेषितो ऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहितः । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन् द्विजः ॥
preṣito 'dhvaryuṇā hotā vyacarat tat samāhitaḥ / gṛhīte haviṣi vācā vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ //
होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनुः प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥
hotustadvyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat / tāṃ vilokya manuḥ prāha nātituṣṭamanā gurum //
भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद्ब्रह्मविक्रिया ॥
bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām / viparyayamaho kaṣṭaṃ maivaṃ syādbrahmavikriyā //
यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः । कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्व् इव ॥
yūyaṃ brahmavido yuktāstapasā dagdhakilbiṣāḥ / kutaḥ saṅkalpavaiṣamyamanṛtaṃ vibudheṣv iva //
निशम्य तद्वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः । होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥
niśamya tadvacastasya bhagavān prapitāmahaḥ / hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam //
एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः । तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥
etat saṅkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ / tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā //
एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः । अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया ॥
evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ / astauṣīdādipuruṣamilāyāḥ puṃstvakāmyayā //
तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः । ददाव् इलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः ॥
tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ / dadāv ilābhavat tena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ //
स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥
sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane / vṛtaḥ katipayāmātyairaśvamāruhya saindhavam //
प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् । दंशितो ऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥
pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān / daṃśito 'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām //
सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह । यत्रास्ते भगवान् छर्वो रममाणः सहोमया ॥
sukumāravanaṃ meroradhastāt praviveśa ha / yatrāste bhagavān charvo ramamāṇaḥ sahomayā //
तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा । अपश्यत् स्त्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥
tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā / apaśyat striyamātmānamaśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa //
तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् । दृष्ट्वा विमनसो ऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम् ॥
tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅgaviparyayam / dṛṣṭvā vimanaso 'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam //
श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः । प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥
śrīrājovāca kathamevaṃ guṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ / praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //
श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः । दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन् ॥
śrīśuka uvāca ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayastatra suvratāḥ / diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman //
तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् । भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्व् अथ पर्यधात् ॥
tān vilokyāmbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam / bharturaṅkāt samutthāya nīvīmāśv atha paryadhāt //
ऋषयो ऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः । निवृत्ताः प्रययुस्तस्मान् नरनारायणाश्रमम् ॥
ṛṣayo 'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ / nivṛttāḥ prayayustasmān naranārāyaṇāśramam //
तदिदं भगवान् आह प्रियायाः प्रियकाम्यया । स्थानं यः प्रविशेदेतत् स वै योषिद्भवेदिति ॥
tadidaṃ bhagavān āha priyāyāḥ priyakāmyayā / sthānaṃ yaḥ praviśedetat sa vai yoṣidbhavediti //
तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि । सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद्वनम् ॥
tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi / sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanādvanam //
अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः ॥
atha tāmāśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām / strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ //
सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् । स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥
sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim / sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam //
एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः । सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥
evaṃ strītvamanuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ / sasmāra sa kulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma //
स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः । सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥
sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ / sudyumnasyāśayan puṃstvamupādhāvata śaṅkaram //
तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥
tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan / svāṃ ca vācamṛtāṃ kurvannidamāha viśāmpate //
मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नो ऽवतु मेदिनीम् ॥
māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ / itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno 'vatu medinīm //
आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः ॥
ācāryānugrahāt kāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā / pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ //
तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रयः सुताः । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सलाः ॥
tasyotkalo gayo rājan vimalaśca trayaḥ sutāḥ / dakṣiṇāpatharājāno babhūvurdharmavatsalāḥ //
ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः । पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥
tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ / purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam //