श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत् ॥
śrībādarāyaṇiruvāca vṛṣadhvajo niśamyedaṃ yoṣidrūpeṇa dānavān / mohayitvā suragaṇān hariḥ somamapāyayat //
वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥
vṛṣamāruhya giriśaḥ sarvabhūtagaṇairvṛtaḥ / saha devyā yayau draṣṭuṃ yatrāste madhusūdanaḥ //
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन् हरिम् ॥
sabhājito bhagavatā sādaraṃ somayā bhavaḥ / sūpaviṣṭa uvācedaṃ pratipūjya smayan harim //
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्व्यापिन् जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः ॥
śrīmahādeva uvāca devadeva jagadvyāpin jagadīśa jaganmaya / sarveṣāmapi bhāvānāṃ tvamātmā heturīśvaraḥ //
आद्यन्तावस्य यन् मध्यमिदमन्यदहं बहिः । यतो ऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥
ādyantāvasya yan madhyamidamanyadahaṃ bahiḥ / yato 'vyayasya naitāni tat satyaṃ brahma cidbhavān //
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः । विसृज्योभयतः सङ्गं मुनयः समुपासते ॥
tavaiva caraṇāmbhojaṃ śreyaskāmā nirāśiṣaḥ / visṛjyobhayataḥ saṅgaṃ munayaḥ samupāsate //
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकम् आनन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् अम्प्; विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानाम् आत्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः ॥
tvaṃ brahma pūrṇamamṛtaṃ viguṇaṃ viśokam ānandamātramavikāramananyadanyat amp; viśvasya heturudayasthitisaṃyamānām ātmeśvaraśca tadapekṣatayānapekṣaḥ //
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद्गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥
ekastvameva sadasaddvayamadvayaṃ ca svarṇaṃ kṛtākṛtamiveha na vastubhedaḥ ekastvameva sadasaddvayamadvayaṃ ca svarṇaṃ kṛtākṛtamiveha na vastubhedaḥ ajñānatastvayi janairvihito vikalpo yasmādguṇavyatikaro nirupādhikasya //
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्य् उत धर्ममेके एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्य् उत धर्ममेके एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् अन्ये ऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां केचिन् महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥
tvāṃ brahma kecidavayanty uta dharmameke eke paraṃ sadasatoḥ puruṣaṃ pareśam tvāṃ brahma kecidavayanty uta dharmameke eke paraṃ sadasatoḥ puruṣaṃ pareśam anye 'vayanti navaśaktiyutaṃ paraṃ tvāṃ kecin mahāpuruṣamavyayamātmatantram //
नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य मर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः ॥
nāhaṃ parāyurṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasargāḥ nāhaṃ parāyurṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasargāḥ yanmāyayā muṣitacetasa īśa daitya martyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ //
स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं सर्वं तदात्मकतयावगमो ऽवरुन्त्से ॥
sa tvaṃ samīhitamadaḥ sthitijanmanāśaṃ bhūtehitaṃ ca jagato bhavabandhamokṣau sa tvaṃ samīhitamadaḥ sthitijanmanāśaṃ bhūtehitaṃ ca jagato bhavabandhamokṣau vāyuryathā viśati khaṃ ca carācarākhyaṃ sarvaṃ tadātmakatayāvagamo 'varuntse //
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः । सो ऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥
avatārā mayā dṛṣṭā ramamāṇasya te guṇaiḥ / so 'haṃ taddraṣṭumicchāmi yat te yoṣidvapurdhṛtam //
येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः । तद्दिदृक्षव आयाताः परं कौतूहलं हि नः ॥
yena sammohitā daityāḥ pāyitāścāmṛtaṃ surāḥ / taddidṛkṣava āyātāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥
śrīśuka uvāca evamabhyarthito viṣṇurbhagavān śūlapāṇinā / prahasya bhāvagambhīraṃ giriśaṃ pratyabhāṣata //
श्रीभगवान् उवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृतः । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥
śrībhagavān uvāca kautūhalāya daityānāṃ yoṣidveṣo mayā dhṛtaḥ / paśyatā surakāryāṇi gate pīyūṣabhājane //
तत् ते ऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षोः सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥
tat te 'haṃ darśayiṣyāmi didṛkṣoḥ surasattama / kāmināṃ bahu mantavyaṃ saṅkalpaprabhavodayam //
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥
śrīśuka uvāca iti bruvāṇo bhagavāṃstatraivāntaradhīyata / sarvataścārayaṃścakṣurbhava āste sahomayā //
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियं विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद् दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥
tato dadarśopavane varastriyaṃ vicitrapuṣpāruṇapallavadrume / vikrīḍatīṃ kandukalīlayā lasad dukūlaparyastanitambamekhalām //
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन प्रकृष्टहारोरुभरैः पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत् पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः ॥
āvartanodvartanakampitastana prakṛṣṭahārorubharaiḥ pade pade / prabhajyamānāmiva madhyataścalat padapravālaṃ nayatīṃ tatastataḥ //
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशं प्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत् कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥
dikṣu bhramatkandukacāpalairbhṛśaṃ prodvignatārāyatalolalocanām / svakarṇavibhrājitakuṇḍalollasat kapolanīlālakamaṇḍitānanām //
श्लथद्दुकूलं कबरीं च विच्युतां सन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं विमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥
ślathaddukūlaṃ kabarīṃ ca vicyutāṃ sannahyatīṃ vāmakareṇa valgunā / vinighnatīmanyakareṇa kandukaṃ vimohayantīṃ jagadātmamāyayā //
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद् व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्टः । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मा नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥
tāṃ vīkṣya deva iti kandukalīlayeṣad vrīḍāsphuṭasmitavisṛṣṭakaṭākṣamuṣṭaḥ / strīprekṣaṇapratisamīkṣaṇavihvalātmā nātmānamantika umāṃ svagaṇāṃśca veda //
तस्याः कराग्रात् स तु कन्दुको यदा गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रियाः । वासः ससूत्रं लघु मारुतो ऽहरद् भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः ॥
tasyāḥ karāgrāt sa tu kanduko yadā gato vidūraṃ tamanuvrajatstriyāḥ / vāsaḥ sasūtraṃ laghu māruto 'harad bhavasya devasya kilānupaśyataḥ //
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल ॥
evaṃ tāṃ rucirāpāṅgīṃ darśanīyāṃ manoramām / dṛṣṭvā tasyāṃ manaścakre viṣajjantyāṃ bhavaḥ kila //
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वलः । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥
tayāpahṛtavijñānastatkṛtasmaravihvalaḥ / bhavānyā api paśyantyā gatahrīstatpadaṃ yayau //
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥
sā tamāyāntamālokya vivastrā vrīḍitā bhṛśam / nilīyamānā vṛkṣeṣu hasantī nānvatiṣṭhata //
तामन्वगच्छद्भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः । कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः ॥
tāmanvagacchadbhagavān bhavaḥ pramuṣitendriyaḥ / kāmasya ca vaśaṃ nītaḥ kareṇumiva yūthapaḥ //
सो ऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥
so 'nuvrajyātivegena gṛhītvānicchatīṃ striyam / keśabandha upānīya bāhubhyāṃ pariṣasvaje //
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्ततः प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥
sopagūḍhā bhagavatā kariṇā kariṇī yathā / itastataḥ prasarpantī viprakīrṇaśiroruhā //
आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत् सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥
ātmānaṃ mocayitvāṅga surarṣabhabhujāntarāt / prādravat sā pṛthuśroṇī māyā devavinirmitā //
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मणः । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जितः ॥
tasyāsau padavīṃ rudro viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ / pratyapadyata kāmena vairiṇeva vinirjitaḥ //
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतसः । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः ॥
tasyānudhāvato retaścaskandāmogharetasaḥ / śuṣmiṇo yūthapasyeva vāsitāmanudhāvataḥ //
यत्र यत्रापतन् मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्य् आसन् महीपते ॥
yatra yatrāpatan mahyāṃ retastasya mahātmanaḥ / tāni rūpyasya hemnaśca kṣetrāṇy āsan mahīpate //
सरित्सरःसु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हरः ॥
saritsaraḥsu śaileṣu vaneṣūpavaneṣu ca / yatra kva cāsannṛṣayastatra sannihito haraḥ //
स्कन्ने रेतसि सो ऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥
skanne retasi so 'paśyadātmānaṃ devamāyayā / jaḍīkṛtaṃ nṛpaśreṣṭha sannyavartata kaśmalāt //
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदु हाद्भुतम् ॥
athāvagatamāhātmya ātmano jagadātmanaḥ / aparijñeyavīryasya na mene tadu hādbhutam //
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदनः । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत् स्वां पौरुषीं तनुम् ॥
tamaviklavamavrīḍamālakṣya madhusūdanaḥ / uvāca paramaprīto bibhrat svāṃ pauruṣīṃ tanum //
श्रीभगवान् उवाच दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थितः । यन् मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितो ऽप्य् अङ्ग मायया ॥
śrībhagavān uvāca diṣṭyā tvaṃ vibudhaśreṣṭha svāṃ niṣṭhāmātmanā sthitaḥ / yan me strīrūpayā svairaṃ mohito 'py aṅga māyayā //
को नु मे ऽतितरेन् मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः ॥
ko nu me 'titaren māyāṃ viṣaktastvadṛte pumān / tāṃstān visṛjatīṃ bhāvān dustarāmakṛtātmabhiḥ //
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः ॥
seyaṃ guṇamayī māyā na tvāmabhibhaviṣyati / mayā sametā kālena kālarūpeṇa bhāgaśaḥ //
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृतः । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययौ ॥
śrīśuka uvāca evaṃ bhagavatā rājan śrīvatsāṅkena satkṛtaḥ / āmantrya taṃ parikramya sagaṇaḥ svālayaṃ yayau //
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥
ātmāṃśabhūtāṃ tāṃ māyāṃ bhavānīṃ bhagavān bhavaḥ / sammatāmṛṣimukhyānāṃ prītyācaṣṭātha bhārata //
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसः परदेवतायाः । अहं कलानामृषभो ऽपि मुह्ये ययावशो ऽन्ये किमुतास्वतन्त्राः ॥
ayi vyapaśyastvamajasya māyāṃ parasya puṃsaḥ paradevatāyāḥ / ahaṃ kalānāmṛṣabho 'pi muhye yayāvaśo 'nye kimutāsvatantrāḥ //
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात् समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुषः पुराणो न यत्र कालो विशते न वेदः ॥
yaṃ māmapṛcchastvamupetya yogāt samāsahasrānta upārataṃ vai / sa eṣa sākṣāt puruṣaḥ purāṇo na yatra kālo viśate na vedaḥ //
श्रीशुक उवाच इति ते ऽभिहितस्तात विक्रमः शार्ङ्गधन्वनः । सिन्धोर्निर्मथने येन धृतः पृष्ठे महाचलः ॥
śrīśuka uvāca iti te 'bhihitastāta vikramaḥ śārṅgadhanvanaḥ / sindhornirmathane yena dhṛtaḥ pṛṣṭhe mahācalaḥ //
एतन् मुहुः कीर्तयतो ऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥
etan muhuḥ kīrtayato 'nuśṛṇvato na riṣyate jātu samudyamaḥ kvacit / yaduttamaślokaguṇānuvarṇanaṃ samastasaṃsārapariśramāpaham //
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्नान् अमृतममरवर्यान् आशयत् सिन्धुमथ्यम् अम्प्; कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारींस् तमहमुपसृतानां कामपूरं नतो ऽस्मि ॥
asadaviṣayamaṅghriṃ bhāvagamyaṃ prapannān amṛtamamaravaryān āśayat sindhumathyam amp; kapaṭayuvativeṣo mohayan yaḥ surārīṃs tamahamupasṛtānāṃ kāmapūraṃ nato 'smi //