श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधीः ॥
śrīyudhiṣṭhira uvāca gṛhastha etāṃ padavīṃ vidhinā yena cāñjasā / yāyāddevaṛṣe brūhi mādṛśo gṛhamūḍhadhīḥ //
श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन् यथोचिताः । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥
śrīnārada uvāca gṛheṣvavasthito rājan kriyāḥ kurvan yathocitāḥ / vāsudevārpaṇaṃ sākṣādupāsīta mahāmunīn //
शृण्वन् भगवतो ऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृतः ॥
śṛṇvan bhagavato 'bhīkṣṇamavatārakathāmṛtam / śraddadhāno yathākālamupaśāntajanāvṛtaḥ //
सत्सङ्गाच् छनकैः सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन् मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः ॥
satsaṅgāc chanakaiḥ saṅgamātmajāyātmajādiṣu / vimuñcen mucyamāneṣu svayaṃ svapnavadutthitaḥ //
यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डितः । विरक्तो रक्तवत् तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥
yāvadarthamupāsīno dehe gehe ca paṇḍitaḥ / virakto raktavat tatra nṛloke naratāṃ nyaset //
ज्ञातयः पितरौ पुत्रा भ्रातरः सुहृदो ऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्ममः ॥
jñātayaḥ pitarau putrā bhrātaraḥ suhṛdo 'pare / yadvadanti yadicchanti cānumodeta nirmamaḥ //
दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत् सर्वमुपयुञ्जान एतत् कुर्यात् स्वतो बुधः ॥
divyaṃ bhaumaṃ cāntarīkṣaṃ vittamacyutanirmitam / tat sarvamupayuñjāna etat kuryāt svato budhaḥ //
यावद्भ्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं यो ऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥
yāvadbhriyeta jaṭharaṃ tāvat svatvaṃ hi dehinām / adhikaṃ yo 'bhimanyeta sa steno daṇḍamarhati //
मृगोष्ट्रखरमर्काखु सरीसृप् खगमक्षिकाः । आत्मनः पुत्रवत् पश्येत् तैरेषामन्तरं कियत् ॥
mṛgoṣṭrakharamarkākhu sarīsṛp khagamakṣikāḥ / ātmanaḥ putravat paśyet taireṣāmantaraṃ kiyat //
त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥
trivargaṃ nātikṛcchreṇa bhajeta gṛhamedhyapi / yathādeśaṃ yathākālaṃ yāvaddaivopapāditam //
आश्वाघान्ते ऽवसायिभ्यः कामान् संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यतः ॥
āśvāghānte 'vasāyibhyaḥ kāmān saṃvibhajedyathā / apyekāmātmano dārāṃ nṛṇāṃ svatvagraho yataḥ //
जह्याद्यदर्थे स्वान् प्राणान् हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जितः ॥
jahyādyadarthe svān prāṇān hanyādvā pitaraṃ gurum / tasyāṃ svatvaṃ striyāṃ jahyādyastena hyajito jitaḥ //
कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः ॥
kṛmiviḍbhasmaniṣṭhāntaṃ kvedaṃ tucchaṃ kalevaram / kva tadīyaratirbhāryā kvāyamātmā nabhaśchadiḥ //
सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थैः कल्पयेद्वृत्तिमात्मनः । शेषे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः पदवीं महतामियात् ॥
siddhairyajñāvaśiṣṭārthaiḥ kalpayedvṛttimātmanaḥ / śeṣe svatvaṃ tyajan prājñaḥ padavīṃ mahatāmiyāt //
देवान् ऋषीन् नृभूतानि पितॄन् आत्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥
devān ṛṣīn nṛbhūtāni pitṝn ātmānamanvaham / svavṛttyāgatavittena yajeta puruṣaṃ pṛthak //
यर्ह्यात्मनो ऽधिकाराद्याः सर्वाः स्युर्यज्ञसम्पदः । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥
yarhyātmano 'dhikārādyāḥ sarvāḥ syuryajñasampadaḥ / vaitānikena vidhinā agnihotrādinā yajet //
न ह्यग्निमुखतो ऽयं वै भगवान् सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन् यथा विप्रमुखे हुतैः ॥
na hyagnimukhato 'yaṃ vai bhagavān sarvayajñabhuk / ijyeta haviṣā rājan yathā vipramukhe hutaiḥ //
तस्माद्ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हतः । तैस्तैः कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणान् अनु ॥
tasmādbrāhmaṇadeveṣu martyādiṣu yathārhataḥ / taistaiḥ kāmairyajasvainaṃ kṣetrajñaṃ brāhmaṇān anu //
कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विजः । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥
kuryādaparapakṣīyaṃ māsi prauṣṭhapade dvijaḥ / śrāddhaṃ pitroryathāvittaṃ tadbandhūnāṃ ca vittavān //
अयने विषुवे कुर्याद्व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥
ayane viṣuve kuryādvyatīpāte dinakṣaye / candrādityoparāge ca dvādaśyāṃ śravaṇeṣu ca //
तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥
tṛtīyāyāṃ śuklapakṣe navamyāmatha kārtike / catasṛṣvapyaṣṭakāsu hemante śiśire tathā //
माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥
māghe ca sitasaptamyāṃ maghārākāsamāgame / rākayā cānumatyā ca māsarkṣāṇi yutānyapi //
द्वादश्यामनुराधा स्याच् छ्रवणस्तिस्र उत्तराः । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगयुक् ॥
dvādaśyāmanurādhā syāc chravaṇastisra uttarāḥ / tisṛṣvekādaśī vāsu janmarkṣaśroṇayogayuk //
त एते श्रेयसः काला नॄणां श्रेयोविवर्धनाः । कुर्यात् सर्वात्मनैतेषु श्रेयो ऽमोघं तदायुषः ॥
ta ete śreyasaḥ kālā nṝṇāṃ śreyovivardhanāḥ / kuryāt sarvātmanaiteṣu śreyo 'moghaṃ tadāyuṣaḥ //
एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥
eṣu snānaṃ japo homo vrataṃ devadvijārcanam / pitṛdevanṛbhūtebhyo yaddattaṃ taddhyanaśvaram //
संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥
saṃskārakālo jāyāyā apatyasyātmanastathā / pretasaṃsthā mṛtāhaśca karmaṇyabhyudaye nṛpa //
अथ देशान् प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयाअवहान् । स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥
atha deśān pravakṣyāmi dharmādiśreyāavahān / sa vai puṇyatamo deśaḥ satpātraṃ yatra labhyate //
बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच् चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥
bimbaṃ bhagavato yatra sarvametac carācaram / yatra ha brāhmaṇakulaṃ tapovidyādayānvitam //
यत्र यत्र हरेरर्चा स देशः श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः ॥
yatra yatra harerarcā sa deśaḥ śreyasāṃ padam / yatra gaṅgādayo nadyaḥ purāṇeṣu ca viśrutāḥ //
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुलहाश्रमः ॥
sarāṃsi puṣkarādīni kṣetrāṇyarhāśritānyuta / kurukṣetraṃ gayaśiraḥ prayāgaḥ pulahāśramaḥ //
नैमिषं फाल्गुनं सेतुः प्रभासो ऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥
naimiṣaṃ phālgunaṃ setuḥ prabhāso 'tha kuśasthalī / vārāṇasī madhupurī pampā bindusarastathā //
नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः । सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः ॥
nārāyaṇāśramo nandā sītārāmāśramādayaḥ / sarve kulācalā rājan mahendramalayādayaḥ //
एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान् देशान् निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णशः । धर्मो ह्यत्रेहितः पुंसां सहस्राधिफलोदयः ॥
ete puṇyatamā deśā harerarcāśritāśca ye / etān deśān niṣeveta śreyaskāmo hyabhīkṣṇaśaḥ / dharmo hyatrehitaḥ puṃsāṃ sahasrādhiphalodayaḥ //
पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥
pātraṃ tvatra niruktaṃ vai kavibhiḥ pātravittamaiḥ / harirevaika urvīśa yanmayaṃ vai carācaram //
देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन् यदग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः ॥
devarṣyarhatsu vai satsu tatra brahmātmajādiṣu / rājan yadagrapūjāyāṃ mataḥ pātratayācyutaḥ //
जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥
jīvarāśibhirākīrṇa aṇḍakośāṅghripo mahān / tanmūlatvādacyutejyā sarvajīvātmatarpaṇam //
पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥
purāṇyanena sṛṣṭāni nṛtiryagṛṣidevatāḥ / śete jīvena rūpeṇa pureṣu puruṣo hyasau //
तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावान् आत्मा यथेयते ॥
teṣveva bhagavān rājaṃstāratamyena vartate / tasmāt pātraṃ hi puruṣo yāvān ātmā yatheyate //
दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभिः कृता ॥
dṛṣṭvā teṣāṃ mitho nṛṇāmavajñānātmatāṃ nṛpa / tretādiṣu harerarcā kriyāyai kavibhiḥ kṛtā //
ततो ऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥
tato 'rcāyāṃ hariṃ kecit saṃśraddhāya saparyayā / upāsata upāstāpi nārthadā puruṣadviṣām //
पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः । तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥
puruṣeṣvapi rājendra supātraṃ brāhmaṇaṃ viduḥ / tapasā vidyayā tuṣṭyā dhatte vedaṃ harestanum //
नन्वस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः । पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥
nanvasya brāhmaṇā rājan kṛṣṇasya jagadātmanaḥ / punantaḥ pādarajasā trilokīṃ daivataṃ mahat //