श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवे ऽन्तरे ॥
śrīrājovāca devāsuranṛṇāṃ sargo nāgānāṃ mṛgapakṣiṇām / sāmāsikastvayā prokto yastu svāyambhuve 'ntare //
तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः ॥
tasyaiva vyāsamicchāmi jñātuṃ te bhagavan yathā / anusargaṃ yayā śaktyā sasarja bhagavān paraḥ //
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणिः । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः ॥
śrīsūta uvāca iti sampraśnamākarṇya rājarṣerbādarāyaṇiḥ / pratinandya mahāyogī jagāda munisattamāḥ //
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः । अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥
śrīśuka uvāca yadā pracetasaḥ putrā daśa prācīnabarhiṣaḥ / antaḥsamudrādunmagnā dadṛśurgāṃ drumairvṛtām //
द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥
drumebhyaḥ krudhyamānāste tapodīpitamanyavaḥ / mukhato vāyumagniṃ ca sasṛjustaddidhakṣayā //
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तान् उपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥
tābhyāṃ nirdahyamānāṃstān upalabhya kurūdvaha / rājovāca mahān somo manyuṃ praśamayanniva //
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः ॥
na drumebhyo mahābhāgā dīnebhyo drogdhumarhatha / vivardhayiṣavo yūyaṃ prajānāṃ patayaḥ smṛtāḥ //
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्ययः । वनस्पतीन् ओषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः ॥
aho prajāpatipatirbhagavān hariravyayaḥ / vanaspatīn oṣadhīśca sasarjorjamiṣaṃ vibhuḥ //
अन्नं चराणामचरा ह्य् अपदः पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः ॥
annaṃ carāṇāmacarā hy apadaḥ pādacāriṇām / ahastā hastayuktānāṃ dvipadāṃ ca catuṣpadaḥ //
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान् निर्दग्धुमर्हथ ॥
yūyaṃ ca pitrānvādiṣṭā devadevena cānaghāḥ / prajāsargāya hi kathaṃ vṛkṣān nirdagdhumarhatha //
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः ॥
ātiṣṭhata satāṃ mārgaṃ kopaṃ yacchata dīpitam / pitrā pitāmahenāpi juṣṭaṃ vaḥ prapitāmahaiḥ //
तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः । पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्य् अज्ञानां बुधः सुहृत् ॥
tokānāṃ pitarau bandhū dṛśaḥ pakṣma striyāḥ patiḥ / patiḥ prajānāṃ bhikṣūṇāṃ gṛhy ajñānāṃ budhaḥ suhṛt //
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वरः । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्य् असौ ॥
antardeheṣu bhūtānāmātmāste harirīśvaraḥ / sarvaṃ taddhiṣṇyamīkṣadhvamevaṃ vastoṣito hy asau //
यः समुत्पतितं देह आकाशान् मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत् स गुणान् अतिवर्तते ॥
yaḥ samutpatitaṃ deha ākāśān manyumulbaṇam / ātmajijñāsayā yacchet sa guṇān ativartate //
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः । वार्क्षी ह्य् एषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥
alaṃ dagdhairdrumairdīnaiḥ khilānāṃ śivamastu vaḥ / vārkṣī hy eṣā varā kanyā patnītve pratigṛhyatām //
इत्य् आमन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥
ity āmantrya varārohāṃ kanyāmāpsarasīṃ nṛpa / somo rājā yayau dattvā te dharmeṇopayemire //
तेभ्यस्तस्यां समभवद्दक्षः प्राचेतसः किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः ॥
tebhyastasyāṃ samabhavaddakṣaḥ prācetasaḥ kila / yasya prajāvisargeṇa lokā āpūritāstrayaḥ //
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः । रेतसा मनसा चैव तन् ममावहितः शृणु ॥
yathā sasarja bhūtāni dakṣo duhitṛvatsalaḥ / retasā manasā caiva tan mamāvahitaḥ śṛṇu //
मनसैवासृजत् पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः । देवासुरमनुष्यादीन् नभःस्थलजलौकसः ॥
manasaivāsṛjat pūrvaṃ prajāpatirimāḥ prajāḥ / devāsuramanuṣyādīn nabhaḥsthalajalaukasaḥ //
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । विन्ध्यपादान् उपव्रज्य सो ऽचरद्दुष्करं तपः ॥
tamabṛṃhitamālokya prajāsargaṃ prajāpatiḥ / vindhyapādān upavrajya so 'caradduṣkaraṃ tapaḥ //
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥
tatrāghamarṣaṇaṃ nāma tīrthaṃ pāpaharaṃ param / upaspṛśyānusavanaṃ tapasātoṣayaddharim //
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरिः ॥
astauṣīddhaṃsaguhyena bhagavantamadhokṣajam / tubhyaṃ tadabhidhāsyāmi kasyātuṣyadyathā hariḥ //
श्रीप्रजापतिरुवाच नमः परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिर् निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥
śrīprajāpatiruvāca namaḥ parāyāvitathānubhūtaye guṇatrayābhāsanimittabandhave / adṛṣṭadhāmne guṇatattvabuddhibhir nivṛttamānāya dadhe svayambhuve //
न यस्य सख्यं पुरुषो ऽवैति सख्युः सखा वसन् संवसतः पुरे ऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टेस् तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥
na yasya sakhyaṃ puruṣo 'vaiti sakhyuḥ sakhā vasan saṃvasataḥ pure 'smin / guṇo yathā guṇino vyaktadṛṣṭes tasmai maheśāya namaskaromi //
देहो ऽसवो ऽक्षा मनवो भूतमात्राम् आत्मानमन्यं च विदुः परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥
deho 'savo 'kṣā manavo bhūtamātrām ātmānamanyaṃ ca viduḥ paraṃ yat / sarvaṃ pumān veda guṇāṃśca tajjño na veda sarvajñamanantamīḍe //
यदोपरामो मनसो नामरूप रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः ॥
yadoparāmo manaso nāmarūpa rūpasya dṛṣṭasmṛtisampramoṣāt / ya īyate kevalayā svasaṃsthayā haṃsāya tasmai śucisadmane namaḥ //
मनीषिणो ऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥
manīṣiṇo 'ntarhṛdi sanniveśitaṃ svaśaktibhirnavabhiśca trivṛdbhiḥ / vahniṃ yathā dāruṇi pāñcadaśyaṃ manīṣayā niṣkarṣanti gūḍham //
स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः । स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः ॥
sa vai mamāśeṣaviśeṣamāyā niṣedhanirvāṇasukhānubhūtiḥ / sa sarvanāmā sa ca viśvarūpaḥ prasīdatāmaniruktātmaśaktiḥ //
यद्यन् निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत् स्वरूपं गुणरूपं हि तत् तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षणः ॥
yadyan niruktaṃ vacasā nirūpitaṃ dhiyākṣabhirvā manasota yasya / mā bhūt svarūpaṃ guṇarūpaṃ hi tat tat sa vai guṇāpāyavisargalakṣaṇaḥ //
यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥
yasmin yato yena ca yasya yasmai yadyo yathā kurute kāryate ca / parāvareṣāṃ paramaṃ prāk prasiddhaṃ tadbrahma taddheturananyadekam //
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमो ऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥
yacchaktayo vadatāṃ vādināṃ vai vivādasaṃvādabhuvo bhavanti / kurvanti caiṣāṃ muhurātmamohaṃ tasmai namo 'nantaguṇāya bhūmne //
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोर् एकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणोः । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्य् अनुकूलं बृहत् तत् ॥
astīti nāstīti ca vastuniṣṭhayor ekasthayorbhinnaviruddhadharmaṇoḥ / avekṣitaṃ kiñcana yogasāṅkhyayoḥ samaṃ paraṃ hy anukūlaṃ bṛhat tat //
यो ऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलम् अनामरूपो भगवान् अनन्तः । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिर् भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु ॥
yo 'nugrahārthaṃ bhajatāṃ pādamūlam anāmarūpo bhagavān anantaḥ / nāmāni rūpāṇi ca janmakarmabhir bheje sa mahyaṃ paramaḥ prasīdatu //
यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥
yaḥ prākṛtairjñānapathairjanānāṃ yathāśayaṃ dehagato vibhāti / yathānilaḥ pārthivamāśrito guṇaṃ sa īśvaro me kurutāṃ manoratham //
श्रीशुक उवाच इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः ॥
śrīśuka uvāca iti stutaḥ saṃstuvataḥ sa tasminnaghamarṣaṇe / prādurāsīt kuruśreṣṭha bhagavān bhaktavatsalaḥ //
कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः । चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः ॥
kṛtapādaḥ suparṇāṃse pralambāṣṭamahābhujaḥ / cakraśaṅkhāsicarmeṣu dhanuḥpāśagadādharaḥ //
पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः ॥
pītavāsā ghanaśyāmaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ / vanamālānivītāṅgo lasacchrīvatsakaustubhaḥ //
महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः । काञ्च्यङ्गुलीयवलय नूपुराङ्गदभूषितः ॥
mahākirīṭakaṭakaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ / kāñcyaṅgulīyavalaya nūpurāṅgadabhūṣitaḥ //
त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वरः । वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः ॥
trailokyamohanaṃ rūpaṃ bibhrat tribhuvaneśvaraḥ / vṛto nāradanandādyaiḥ pārṣadaiḥ surayūthapaiḥ //
स्तूयमानो ऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः । रूपं तन् महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः ॥
stūyamāno 'nugāyadbhiḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ / rūpaṃ tan mahadāścaryaṃ vicakṣyāgatasādhvasaḥ //
ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः । न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरैः ॥
nanāma daṇḍavadbhūmau prahṛṣṭātmā prajāpatiḥ / na kiñcanodīrayitumaśakat tīvrayā mudā / āpūritamanodvārairhradinya iva nirjharaiḥ //
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञः सर्वभूतानामिदमाह जनार्दनः ॥
taṃ tathāvanataṃ bhaktaṃ prajākāmaṃ prajāpatim / cittajñaḥ sarvabhūtānāmidamāha janārdanaḥ //
श्रीभगवान् उवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच् छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः ॥
śrībhagavān uvāca prācetasa mahābhāga saṃsiddhastapasā bhavān / yac chraddhayā matparayā mayi bhāvaṃ paraṃ gataḥ //
प्रीतो ऽहं ते प्रजानाथ यत् ते ऽस्योद्बृंहणं तपः । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः ॥
prīto 'haṃ te prajānātha yat te 'syodbṛṃhaṇaṃ tapaḥ / mamaiṣa kāmo bhūtānāṃ yadbhūyāsurvibhūtayaḥ //
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः । विभूतयो मम ह्य् एता भूतानां भूतिहेतवः ॥
brahmā bhavo bhavantaśca manavo vibudheśvarāḥ / vibhūtayo mama hy etā bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ //
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृतिः । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः ॥
tapo me hṛdayaṃ brahmaṃstanurvidyā kriyākṛtiḥ / aṅgāni kratavo jātā dharma ātmāsavaḥ surāḥ //
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः ॥
ahamevāsamevāgre nānyat kiñcāntaraṃ bahiḥ / saṃjñānamātramavyaktaṃ prasuptamiva viśvataḥ //
मय्य् अनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः । यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥
mayy anantaguṇe 'nante guṇato guṇavigrahaḥ / yadāsīt tata evādyaḥ svayambhūḥ samabhūdajaḥ //
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः । मेने खिलमिवात्मानमुद्यतः स्वर्गकर्मणि ॥
sa vai yadā mahādevo mama vīryopabṛṃhitaḥ / mene khilamivātmānamudyataḥ svargakarmaṇi //
अथ मे ऽभिहितो देवस्तपो ऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभुः ॥
atha me 'bhihito devastapo 'tapyata dāruṇam / nava viśvasṛjo yuṣmān yenādāvasṛjadvibhuḥ //
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥
eṣā pañcajanasyāṅga duhitā vai prajāpateḥ / asiknī nāma patnītve prajeśa pratigṛhyatām //
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥
mithunavyavāyadharmastvaṃ prajāsargamimaṃ punaḥ / mithunavyavāyadharmiṇyāṃ bhūriśo bhāvayiṣyasi //
त्वत्तो ऽधस्तात् प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥
tvatto 'dhastāt prajāḥ sarvā mithunībhūya māyayā / madīyayā bhaviṣyanti hariṣyanti ca me balim //
श्रीशुक उवाच इत्य् उक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावनः । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः ॥
śrīśuka uvāca ity uktvā miṣatastasya bhagavān viśvabhāvanaḥ / svapnopalabdhārtha iva tatraivāntardadhe hariḥ //