श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥
śrībādarāyaṇiruvāca atha devaṛṣī rājan samparetaṃ nṛpātmajam / darśayitveti hovāca jñātīnāmanuśocatām //
श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते । सुहृदो बान्धवास्तप्ताः शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥
śrīnārada uvāca jīvātman paśya bhadraṃ te mātaraṃ pitaraṃ ca te / suhṛdo bāndhavāstaptāḥ śucā tvatkṛtayā bhṛśam //
कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायुः सुहृद्वृतः । भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तान् अधितिष्ठ नृपासनम् ॥
kalevaraṃ svamāviśya śeṣamāyuḥ suhṛdvṛtaḥ / bhuṅkṣva bhogān pitṛprattān adhitiṣṭha nṛpāsanam //
जीव उवाच कस्मिन् जन्मन्य् अमी मह्यं पितरो मातरो ऽभवन् । कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु ॥
jīva uvāca kasmin janmany amī mahyaṃ pitaro mātaro 'bhavan / karmabhirbhrāmyamāṇasya devatiryaṅnṛyoniṣu //
बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थ मित्रोदासीनविद्विषः । सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथः ॥
bandhujñātyarimadhyastha mitrodāsīnavidviṣaḥ / sarva eva hi sarveṣāṃ bhavanti kramaśo mithaḥ //
यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्ततः । पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥
yathā vastūni paṇyāni hemādīni tatastataḥ / paryaṭanti nareṣvevaṃ jīvo yoniṣu kartṛṣu //
नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्य् अनित्यो दृश्यते नृषु । यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥
nityasyārthasya sambandho hy anityo dṛśyate nṛṣu / yāvadyasya hi sambandho mamatvaṃ tāvadeva hi //
एवं योनिगतो जीवः स नित्यो निरहङ्कृतः । यावद्यत्रोपलभ्येत तावत् स्वत्वं हि तस्य तत् ॥
evaṃ yonigato jīvaḥ sa nityo nirahaṅkṛtaḥ / yāvadyatropalabhyeta tāvat svatvaṃ hi tasya tat //
एष नित्यो ऽव्ययः सूक्ष्म एष सर्वाश्रयः स्वदृक् । आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभुः ॥
eṣa nityo 'vyayaḥ sūkṣma eṣa sarvāśrayaḥ svadṛk / ātmamāyāguṇairviśvamātmānaṃ sṛjate prabhuḥ //
न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियः स्वः परो ऽपि वा । एकः सर्वधियां द्रष्टा कर्तॄणां गुणदोषयोः ॥
na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyaḥ svaḥ paro 'pi vā / ekaḥ sarvadhiyāṃ draṣṭā kartṝṇāṃ guṇadoṣayoḥ //
नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । उदासीनवदासीनः परावरदृग् ईश्वरः ॥
nādatta ātmā hi guṇaṃ na doṣaṃ na kriyāphalam / udāsīnavadāsīnaḥ parāvaradṛg īśvaraḥ //
श्रीबादरायणिरुवाच इत्य् उदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । विस्मिता मुमुचुः शोकं छित्त्वात्मस्नेहशृङ्खलाम् ॥
śrībādarāyaṇiruvāca ity udīrya gato jīvo jñātayastasya te tadā / vismitā mumucuḥ śokaṃ chittvātmasnehaśṛṅkhalām //
निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिताः क्रियाः । तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥
nirhṛtya jñātayo jñāterdehaṃ kṛtvocitāḥ kriyāḥ / tatyajurdustyajaṃ snehaṃ śokamohabhayārtidam //
बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभाः । बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन् निरूपितम् । यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥
bālaghnyo vrīḍitāstatra bālahatyāhataprabhāḥ / bālahatyāvrataṃ cerurbrāhmaṇairyan nirūpitam / yamunāyāṃ mahārāja smarantyo dvijabhāṣitam //
स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः । गृहान्धकूपान् निष्क्रान्तः सरःपङ्कादिव द्विपः ॥
sa itthaṃ pratibuddhātmā citraketurdvijoktibhiḥ / gṛhāndhakūpān niṣkrāntaḥ saraḥpaṅkādiva dvipaḥ //
कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रियः । मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥
kālindyāṃ vidhivat snātvā kṛtapuṇyajalakriyaḥ / maunena saṃyataprāṇo brahmaputrāvavandata //
अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । भगवान् नारदः प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥
atha tasmai prapannāya bhaktāya prayatātmane / bhagavān nāradaḥ prīto vidyāmetāmuvāca ha //
ओं नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥
oṃ namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya dhīmahi / pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca //
नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये । आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये ॥
namo vijñānamātrāya paramānandamūrtaye / ātmārāmāya śāntāya nivṛttadvaitadṛṣṭaye //
आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्ते ऽनन्तमूर्तये ॥
ātmānandānubhūtyaiva nyastaśaktyūrmaye namaḥ / hṛṣīkeśāya mahate namaste 'nantamūrtaye //
वचस्य् उपरते ऽप्राप्य य एको मनसा सह । अनामरूपश्चिन्मात्रः सो ऽव्यान् नः सदसत्परः ॥
vacasy uparate 'prāpya ya eko manasā saha / anāmarūpaścinmātraḥ so 'vyān naḥ sadasatparaḥ //
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्य् अप्येति जायते । मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः ॥
yasminnidaṃ yataścedaṃ tiṣṭhaty apyeti jāyate / mṛṇmayeṣviva mṛjjātistasmai te brahmaṇe namaḥ //
यन् न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासवः । अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत् तन् नतो ऽस्म्य् अहम् ॥
yan na spṛśanti na vidurmanobuddhīndriyāsavaḥ / antarbahiśca vitataṃ vyomavat tan nato 'smy aham //
देहेन्द्रियप्राणमनोधियो ऽमी यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु । नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद्द्रष्ट्रपदेशमेति ॥
dehendriyaprāṇamanodhiyo 'mī yadaṃśaviddhāḥ pracaranti karmasu / naivānyadā lauhamivāprataptaṃ sthāneṣu taddraṣṭrapadeśameti //
ओं नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलकुड्मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन् नमस्ते ॥
oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahānubhāvāya mahāvibhūtipataye sakalasātvataparivṛḍhanikarakarakamalakuḍmalopalālitacaraṇāravindayugala paramaparameṣṭhin namaste //
श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारदः । ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥
śrīśuka uvāca bhaktāyaitāṃ prapannāya vidyāmādiśya nāradaḥ / yayāvaṅgirasā sākaṃ dhāma svāyambhuvaṃ prabho //
चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् । धारयामास सप्ताहमब्भक्षः सुसमाहितः ॥
citraketustu tāṃ vidyāṃ yathā nāradabhāṣitām / dhārayāmāsa saptāhamabbhakṣaḥ susamāhitaḥ //
ततः स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया । विद्याधराधिपत्यं च लेभे ऽप्रतिहतं नृप ॥
tataḥ sa saptarātrānte vidyayā dhāryamāṇayā / vidyādharādhipatyaṃ ca lebhe 'pratihataṃ nṛpa //
ततः कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगतिः । जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥
tataḥ katipayāhobhirvidyayeddhamanogatiḥ / jagāma devadevasya śeṣasya caraṇāntikam //
मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत् किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् । प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलैः प्रभुम् ॥
mṛṇālagauraṃ śitivāsasaṃ sphurat kirīṭakeyūrakaṭitrakaṅkaṇam / prasannavaktrāruṇalocanaṃ vṛtaṃ dadarśa siddheśvaramaṇḍalaiḥ prabhum //
तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः स्वस्थामलान्तःकरणो ऽभ्ययान् मुनिः । प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचनः प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥
taddarśanadhvastasamastakilbiṣaḥ svasthāmalāntaḥkaraṇo 'bhyayān muniḥ / pravṛddhabhaktyā praṇayāśrulocanaḥ prahṛṣṭaromānamadādipuruṣam //
स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन् मुहुः । प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत् तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥
sa uttamaślokapadābjaviṣṭaraṃ premāśruleśairupamehayan muhuḥ / premoparuddhākhilavarṇanirgamo naivāśakat taṃ prasamīḍituṃ ciram //
ततः समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत् प्रतिलब्धवाग् असौ । नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥
tataḥ samādhāya mano manīṣayā babhāṣa etat pratilabdhavāg asau / niyamya sarvendriyabāhyavartanaṃ jagadguruṃ sātvataśāstravigraham //
चित्रकेतुरुवाच अजित जितः सममतिभिः साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता । विजितास्ते ऽपि च भजताम् अकामात्मनां य आत्मदो ऽतिकरुणः ॥
citraketuruvāca ajita jitaḥ samamatibhiḥ sādhubhirbhavān jitātmabhirbhavatā / vijitāste 'pi ca bhajatām akāmātmanāṃ ya ātmado 'tikaruṇaḥ //
तव विभवः खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि । विश्वसृजस्ते ऽंशांशास् तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथग् अभिमत्या ॥
tava vibhavaḥ khalu bhagavan jagadudayasthitilayādīni / viśvasṛjaste 'ṃśāṃśās tatra mṛṣā spardhanti pṛthag abhimatyā //
परमाणुपरममहतोस् त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुरः । आदावन्ते ऽपि च सत्त्वानां यद्ध्रुवं तदेवान्तराले ऽपि ॥
paramāṇuparamamahatos tvamādyantāntaravartī trayavidhuraḥ / ādāvante 'pi ca sattvānāṃ yaddhruvaṃ tadevāntarāle 'pi //
क्षित्यादिभिरेष किलावृतः सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोशः । यत्र पतत्य् अणुकल्पः सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्तः ॥
kṣityādibhireṣa kilāvṛtaḥ saptabhirdaśaguṇottarairaṇḍakośaḥ / yatra pataty aṇukalpaḥ sahāṇḍakoṭikoṭibhistadanantaḥ //
विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् । तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥
viṣayatṛṣo narapaśavo ya upāsate vibhūtīrna paraṃ tvām / teṣāmāśiṣa īśa tadanu vinaśyanti yathā rājakulam //
कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि । ज्ञानात्मन्य् अगुणमये गुणगणतो ऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥
kāmadhiyastvayi racitā na parama rohanti yathā karambhabījāni / jñānātmany aguṇamaye guṇagaṇato 'sya dvandvajālāni //
जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् । निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासते ऽपवर्गाय ॥
jitamajita tadā bhavatā yadāha bhāgavataṃ dharmamanavadyam / niṣkiñcanā ye munaya ātmārāmā yamupāsate 'pavargāya //
विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । विषमधिया रचितो यः स ह्य् अविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः ॥
viṣamamatirna yatra nṛṇāṃ tvamahamiti mama taveti ca yadanyatra / viṣamadhiyā racito yaḥ sa hy aviśuddhaḥ kṣayiṣṇuradharmabahulaḥ //
कः क्षेमो निजपरयोः कियान् वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात् तव कोपः परसम्पीडया च तथाधर्मः ॥
kaḥ kṣemo nijaparayoḥ kiyān vārthaḥ svaparadruhā dharmeṇa / svadrohāt tava kopaḥ parasampīḍayā ca tathādharmaḥ //
न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्य् अभिहितो भागवतो धर्मः । स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्व् अपृथग्धियो यमुपासते त्वार्याः ॥
na vyabhicarati tavekṣā yayā hy abhihito bhāgavato dharmaḥ / sthiracarasattvakadambeṣv apṛthagdhiyo yamupāsate tvāryāḥ //
न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान् नृणामखिलपापक्षयः । यन्नाम सकृच् छ्रवणात् पुक्कशो ऽपि विमुच्यते संसारात् ॥
na hi bhagavannaghaṭitamidaṃ tvaddarśanān nṛṇāmakhilapāpakṣayaḥ / yannāma sakṛc chravaṇāt pukkaśo 'pi vimucyate saṃsārāt //
अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमलाः । सुरऋषिणा यत् कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥
atha bhagavan vayamadhunā tvadavalokaparimṛṣṭāśayamalāḥ / suraṛṣiṇā yat kathitaṃ tāvakena kathamanyathā bhavati //
विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । विज्ञाप्यं परमगुरोः कियदिव सवितुरिव खद्योतैः ॥
viditamananta samastaṃ tava jagadātmano janairihācaritam / vijñāpyaṃ paramaguroḥ kiyadiva savituriva khadyotaiḥ //
नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय । दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥
namastubhyaṃ bhagavate sakalajagatsthitilayodayeśāya / duravasitātmagataye kuyogināṃ bhidā paramahaṃsāya //
यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति अम्प्; भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवते ऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥
yaṃ vai śvasantamanu viśvasṛjaḥ śvasanti yaṃ cekitānamanu cittaya uccakanti amp; bhūmaṇḍalaṃ sarṣapāyati yasya mūrdhni tasmai namo bhagavate 'stu sahasramūrdhne //
श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवान् एवमनन्तस्तमभाषत । विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥
śrīśuka uvāca saṃstuto bhagavān evamanantastamabhāṣata / vidyādharapatiṃ prītaścitraketuṃ kurūdvaha //
श्रीभगवान् उवाच यन् नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मे ऽनुशासनम् । संसिद्धो ऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच् च मे ॥
śrībhagavān uvāca yan nāradāṅgirobhyāṃ te vyāhṛtaṃ me 'nuśāsanam / saṃsiddho 'si tayā rājan vidyayā darśanāc ca me //
अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥
ahaṃ vai sarvabhūtāni bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ / śabdabrahma paraṃ brahma mamobhe śāśvatī tanū //
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥
loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani santatam / ubhayaṃ ca mayā vyāptaṃ mayi caivobhayaṃ kṛtam //
यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः ॥
yathā suṣuptaḥ puruṣo viśvaṃ paśyati cātmani / ātmānamekadeśasthaṃ manyate svapna utthitaḥ //
एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः । मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥
evaṃ jāgaraṇādīni jīvasthānāni cātmanaḥ / māyāmātrāṇi vijñāya taddraṣṭāraṃ paraṃ smaret //
येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा । सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥
yena prasuptaḥ puruṣaḥ svāpaṃ vedātmanastadā / sukhaṃ ca nirguṇaṃ brahma tamātmānamavehi mām //
उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः । अन्वेति व्यतिरिच्येत तज् ज्ञानं ब्रह्म तत् परम् ॥
ubhayaṃ smarataḥ puṃsaḥ prasvāpapratibodhayoḥ / anveti vyatiricyeta taj jñānaṃ brahma tat param //
यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मनः । ततः संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृतिः ॥
yadetadvismṛtaṃ puṃso madbhāvaṃ bhinnamātmanaḥ / tataḥ saṃsāra etasya dehāddeho mṛtermṛtiḥ //
लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचित् क्षेममाप्नुयात् ॥
labdhveha mānuṣīṃ yoniṃ jñānavijñānasambhavām / ātmānaṃ yo na buddhyeta na kvacit kṣemamāpnuyāt //
स्मृत्वेहायां परिक्लेशं ततः फलविपर्ययम् । अभयं चाप्य् अनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत् कविः ॥
smṛtvehāyāṃ parikleśaṃ tataḥ phalaviparyayam / abhayaṃ cāpy anīhāyāṃ saṅkalpādviramet kaviḥ //
सुखाय दुःखमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रियाः । ततो ऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दुःखस्य च सुखस्य च ॥
sukhāya duḥkhamokṣāya kurvāte dampatī kriyāḥ / tato 'nivṛttiraprāptirduḥkhasya ca sukhasya ca //
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥
evaṃ viparyayaṃ buddhvā nṛṇāṃ vijñābhimāninām / ātmanaśca gatiṃ sūkṣmāṃ sthānatrayavilakṣaṇām //
दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्तः स्वेन तेजसा । ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तः पुरुषो भवेत् ॥
dṛṣṭaśrutābhirmātrābhirnirmuktaḥ svena tejasā / jñānavijñānasantṛpto madbhaktaḥ puruṣo bhavet //
एतावान् एव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभिः । स्वार्थः सर्वात्मना ज्ञेयो यत् परात्मैकदर्शनम् ॥
etāvān eva manujairyoganaipuṇyabuddhibhiḥ / svārthaḥ sarvātmanā jñeyo yat parātmaikadarśanam //
त्वमेतच् छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥
tvametac chraddhayā rājannapramatto vaco mama / jñānavijñānasampanno dhārayannāśu sidhyasi //
श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवान् इत्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः । पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरिः ॥
śrīśuka uvāca āśvāsya bhagavān itthaṃ citraketuṃ jagadguruḥ / paśyatastasya viśvātmā tataścāntardadhe hariḥ //