श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभिः ॥
śrīśuka uvāca ūcaturmṛtakopānte patitaṃ mṛtakopamam / śokābhibhūtaṃ rājānaṃ bodhayantau saduktibhiḥ //
को ऽयं स्यात् तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । त्वं चास्य कतमः सृष्टौ पुरेदानीमतः परम् ॥
ko 'yaṃ syāt tava rājendra bhavān yamanuśocati / tvaṃ cāsya katamaḥ sṛṣṭau puredānīmataḥ param //
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुकाः । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिनः ॥
yathā prayānti saṃyānti srotovegena bālukāḥ / saṃyujyante viyujyante tathā kālena dehinaḥ //
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च । एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया ॥
yathā dhānāsu vai dhānā bhavanti na bhavanti ca / evaṃ bhūtāni bhūteṣu coditānīśamāyayā //
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचराः । जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ् नैवमधुनापि भोः ॥
vayaṃ ca tvaṃ ca ye ceme tulyakālāścarācarāḥ / janmamṛtyoryathā paścāt prāṅ naivamadhunāpi bhoḥ //
भूतैर्भूतानि भूतेशः सृजत्य् अवति हन्ति च । आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षो ऽपि बालवत् ॥
bhūtairbhūtāni bhūteśaḥ sṛjaty avati hanti ca / ātmasṛṣṭairasvatantrairanapekṣo 'pi bālavat //
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहो ऽभिजायते । बीजादेव यथा बीजं देह्य् अर्थ इव शाश्वतः ॥
dehena dehino rājan dehāddeho 'bhijāyate / bījādeva yathā bījaṃ dehy artha iva śāśvataḥ //
देहदेहिविभागो ऽयमविवेककृतः पुरा । जातिव्यक्तिविभागो ऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः ॥
dehadehivibhāgo 'yamavivekakṛtaḥ purā / jātivyaktivibhāgo 'yaṃ yathā vastuni kalpitaḥ //
श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः । विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥
śrīśuka uvāca evamāśvāsito rājā citraketurdvijoktibhiḥ / vimṛjya pāṇinā vaktramādhimlānamabhāṣata //
श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् । अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ ॥
śrīrājovāca kau yuvāṃ jñānasampannau mahiṣṭhau ca mahīyasām / avadhūtena veṣeṇa gūḍhāviha samāgatau //
चरन्ति ह्य् अवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः । मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः ॥
caranti hy avanau kāmaṃ brāhmaṇā bhagavatpriyāḥ / mādṛśāṃ grāmyabuddhīnāṃ bodhāyonmattaliṅginaḥ //
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलो ऽसितः । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयो ऽथ गौतमः ॥
kumāro nārada ṛbhuraṅgirā devalo 'sitaḥ / apāntaratamā vyāso mārkaṇḍeyo 'tha gautamaḥ //
वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणिः ॥
vasiṣṭho bhagavān rāmaḥ kapilo bādarāyaṇiḥ / durvāsā yājñavalkyaśca jātukarṇastathāruṇiḥ //
रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनिः पञ्चशिखस्तथा ॥
romaśaścyavano datta āsuriḥ sapatañjaliḥ / ṛṣirvedaśirā dhaumyo muniḥ pañcaśikhastathā //
हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजः । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतवः ॥
hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ śrutadeva ṛtadhvajaḥ / ete pare ca siddheśāścaranti jñānahetavaḥ //
तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधियः प्रभू । अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥
tasmādyuvāṃ grāmyapaśormama mūḍhadhiyaḥ prabhū / andhe tamasi magnasya jñānadīpa udīryatām //
श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदो ऽस्म्य् अङ्गिरा नृप । एष ब्रह्मसुतः साक्षान् नारदो भगवान् ऋषिः ॥
śrīaṅgirā uvāca ahaṃ te putrakāmasya putrado 'smy aṅgirā nṛpa / eṣa brahmasutaḥ sākṣān nārado bhagavān ṛṣiḥ //
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥
itthaṃ tvāṃ putraśokena magnaṃ tamasi dustare / atadarhamanusmṛtya mahāpuruṣagocaram //
अनुग्रहाय भवतः प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥
anugrahāya bhavataḥ prāptāvāvāmiha prabho / brahmaṇyo bhagavadbhakto nāvāsāditumarhasi //
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः । ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्य् अहम् ॥
tadaiva te paraṃ jñānaṃ dadāmi gṛhamāgataḥ / jñātvānyābhiniveśaṃ te putrameva dadāmy aham //
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः ॥
adhunā putriṇāṃ tāpo bhavataivānubhūyate / evaṃ dārā gṛhā rāyo vividhaiśvaryasampadaḥ //
शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जनाः ॥
śabdādayaśca viṣayāścalā rājyavibhūtayaḥ / mahī rājyaṃ balaṃ koṣo bhṛtyāmātyasuhṛjjanāḥ //
सर्वे ऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः । गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः ॥
sarve 'pi śūraseneme śokamohabhayārtidāḥ / gandharvanagaraprakhyāḥ svapnamāyāmanorathāḥ //
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाः । कर्मभिर्ध्यायतो नाना कर्माणि मनसो ऽभवन् ॥
dṛśyamānā vinārthena na dṛśyante manobhavāḥ / karmabhirdhyāyato nānā karmāṇi manaso 'bhavan //
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः । देहिनो विविधक्लेश सन्तापकृदुदाहृतः ॥
ayaṃ hi dehino deho dravyajñānakriyātmakaḥ / dehino vividhakleśa santāpakṛdudāhṛtaḥ //
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः । द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥
tasmāt svasthena manasā vimṛśya gatimātmanaḥ / dvaite dhruvārthaviśrambhaṃ tyajopaśamamāviśa //
श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । यां धारयन् सप्तरात्राद्द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम् ॥
śrīnārada uvāca etāṃ mantropaniṣadaṃ pratīccha prayato mama / yāṃ dhārayan saptarātrāddraṣṭā saṅkarṣaṇaṃ vibhum //
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य अम्प्; सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवान् अपि परं न चिरादुपैति ॥
yatpādamūlamupasṛtya narendra pūrve śarvādayo bhramamimaṃ dvitayaṃ visṛjya amp; sadyastadīyamatulānadhikaṃ mahitvaṃ prāpurbhavān api paraṃ na cirādupaiti //