श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान् मन्यमानः । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभो ऽप्सु ॥
śrīṛṣiruvāca evaṃ jihāsurnṛpa dehamājau mṛtyuṃ varaṃ vijayān manyamānaḥ / śūlaṃ pragṛhyābhyapatat surendraṃ yathā mahāpuruṣaṃ kaiṭabho 'psu //
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्वम् आविध्य शूलं तरसासुरेन्द्रः । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतो ऽसि पापेति रुषा जगाद ॥
tato yugāntāgnikaṭhorajihvam āvidhya śūlaṃ tarasāsurendraḥ / kṣiptvā mahendrāya vinadya vīro hato 'si pāpeti ruṣā jagāda //
ख आपतत् तद्विचलद्ग्रहोल्कवन् निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लवः । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥
kha āpatat tadvicaladgraholkavan nirīkṣya duṣprekṣyamajātaviklavaḥ / vajreṇa vajrī śataparvaṇācchinad bhujaṃ ca tasyoragarājabhogam //
छिन्नैकबाहुः परिघेण वृत्रः संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान् न्यपतन् मघोनः ॥
chinnaikabāhuḥ parigheṇa vṛtraḥ saṃrabdha āsādya gṛhītavajram / hanau tatāḍendramathāmarebhaṃ vajraṃ ca hastān nyapatan maghonaḥ //
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घाः । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥
vṛtrasya karmātimahādbhutaṃ tat surāsurāścāraṇasiddhasaṅghāḥ / apūjayaṃstat puruhūtasaṅkaṭaṃ nirīkṣya hā heti vicukruśurbhṛśam //
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जितश् च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुनः । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकालः ॥
indro na vajraṃ jagṛhe vilajjitaś cyutaṃ svahastādarisannidhau punaḥ / tamāha vṛtro hara āttavajro jahi svaśatruṃ na viṣādakālaḥ //
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जयः सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥
yuyutsatāṃ kutracidātatāyināṃ jayaḥ sadaikatra na vai parātmanām / vinaikamutpattilayasthitīśvaraṃ sarvajñamādyaṃ puruṣaṃ sanātanam //
लोकाः सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धाः स काल इह कारणम् ॥
lokāḥ sapālā yasyeme śvasanti vivaśā vaśe / dvijā iva śicā baddhāḥ sa kāla iha kāraṇam //
ओजः सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥
ojaḥ saho balaṃ prāṇamamṛtaṃ mṛtyumeva ca / tamajñāya jano hetumātmānaṃ manyate jaḍam //
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृगः । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भोः ॥
yathā dārumayī nārī yathā patramayo mṛgaḥ / evaṃ bhūtāni maghavannīśatantrāṇi viddhi bhoḥ //
पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशयाः । शक्नुवन्त्य् अस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥
puruṣaḥ prakṛtirvyaktamātmā bhūtendriyāśayāḥ / śaknuvanty asya sargādau na vinā yadanugrahāt //
अविद्वान् एवमात्मानं मन्यते ऽनीशमीश्वरम् । भूतैः सृजति भूतानि ग्रसते तानि तैः स्वयम् ॥
avidvān evamātmānaṃ manyate 'nīśamīśvaram / bhūtaiḥ sṛjati bhūtāni grasate tāni taiḥ svayam //
आयुः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यमाशिषः पुरुषस्य याः । भवन्त्य् एव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्ययाः ॥
āyuḥ śrīḥ kīrtiraiśvaryamāśiṣaḥ puruṣasya yāḥ / bhavanty eva hi tatkāle yathānicchorviparyayāḥ //
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । समः स्यात् सुखदुःखाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥
tasmādakīrtiyaśasorjayāpajayayorapi / samaḥ syāt sukhaduḥkhābhyāṃ mṛtyujīvitayostathā //
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥
sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ / tatra sākṣiṇamātmānaṃ yo veda sa na badhyate //
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥
paśya māṃ nirjitaṃ śatru vṛkṇāyudhabhujaṃ mṛdhe / ghaṭamānaṃ yathāśakti tava prāṇajihīrṣayā //
प्राणग्लहो ऽयं समर इष्वक्षो वाहनासनः । अत्र न ज्ञायते ऽमुष्य जयो ऽमुष्य पराजयः ॥
prāṇaglaho 'yaṃ samara iṣvakṣo vāhanāsanaḥ / atra na jñāyate 'muṣya jayo 'muṣya parājayaḥ //
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवचः श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्रः प्रहसंस्तमाह गतविस्मयः ॥
śrīśuka uvāca indro vṛtravacaḥ śrutvā gatālīkamapūjayat / gṛhītavajraḥ prahasaṃstamāha gatavismayaḥ //
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धो ऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्तः सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥
indra uvāca aho dānava siddho 'si yasya te matirīdṛśī / bhaktaḥ sarvātmanātmānaṃ suhṛdaṃ jagadīśvaram //
भवान् अतार्षीन् मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद्विहायासुरं भावं महापुरुषतां गतः ॥
bhavān atārṣīn māyāṃ vai vaiṣṇavīṃ janamohinīm / yadvihāyāsuraṃ bhāvaṃ mahāpuruṣatāṃ gataḥ //
खल्विदं महदाश्चर्यं यद्रजःप्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मतिः ॥
khalvidaṃ mahadāścaryaṃ yadrajaḥprakṛtestava / vāsudeve bhagavati sattvātmani dṛḍhā matiḥ //
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयसेश्वरे । विक्रीडतो ऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः ॥
yasya bhaktirbhagavati harau niḥśreyaseśvare / vikrīḍato 'mṛtāmbhodhau kiṃ kṣudraiḥ khātakodakaiḥ //
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥
śrīśuka uvāca iti bruvāṇāvanyonyaṃ dharmajijñāsayā nṛpa / yuyudhāte mahāvīryāvindravṛtrau yudhāmpatī //
आविध्य परिघं वृत्रः कार्ष्णायसमरिन्दमः । इन्द्राय प्राहिणोद्घोरं वामहस्तेन मारिष ॥
āvidhya parighaṃ vṛtraḥ kārṣṇāyasamarindamaḥ / indrāya prāhiṇodghoraṃ vāmahastena māriṣa //
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥
sa tu vṛtrasya parighaṃ karaṃ ca karabhopamam / ciccheda yugapaddevo vajreṇa śataparvaṇā //
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवो ऽसुरः । छिन्नपक्षो यथा गोत्रः खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हतः ॥
dorbhyāmutkṛttamūlābhyāṃ babhau raktasravo 'suraḥ / chinnapakṣo yathā gotraḥ khādbhraṣṭo vajriṇā hataḥ //
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्य् उत्तरां हनुम् ॥
mahāprāṇo mahāvīryo mahāsarpa iva dvipam / kṛtvādharāṃ hanuṃ bhūmau daityo divy uttarāṃ hanum //
नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया । दंष्ट्राभिः कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ॥
nabhogambhīravaktreṇa leliholbaṇajihvayā / daṃṣṭrābhiḥ kālakalpābhirgrasanniva jagattrayam //
अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् । गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् ॥
atimātramahākāya ākṣipaṃstarasā girīn / girirāṭ pādacārīva padbhyāṃ nirjarayan mahīm //
जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् । वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतयः सुराः । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशुः समहर्षयः ॥
jagrāsa sa samāsādya vajriṇaṃ sahavāhanam / vṛtragrastaṃ tamālokya saprajāpatayaḥ surāḥ / hā kaṣṭamiti nirviṇṇāścukruśuḥ samaharṣayaḥ //
निगीर्णो ऽप्य् असुरेन्द्रेण न ममारोदरं गतः । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥
nigīrṇo 'py asurendreṇa na mamārodaraṃ gataḥ / mahāpuruṣasannaddho yogamāyābalena ca //
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद्विभुः । उच्चकर्त शिरः शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥
bhittvā vajreṇa tatkukṣiṃ niṣkramya balabhidvibhuḥ / uccakarta śiraḥ śatrorgiriśṛṅgamivaujasā //
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेगः कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमानः । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥
vajrastu tatkandharamāśuvegaḥ kṛntan samantāt parivartamānaḥ / nyapātayat tāvadahargaṇena yo jyotiṣāmayane vārtrahatye //
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदुर् गन्धर्वसिद्धाः समहर्षिसङ्घाः । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥
tadā ca khe dundubhayo vinedur gandharvasiddhāḥ samaharṣisaṅghāḥ / vārtraghnaliṅgaistamabhiṣṭuvānā mantrairmudā kusumairabhyavarṣan //
वृत्रस्य देहान् निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥
vṛtrasya dehān niṣkrāntamātmajyotirarindama / paśyatāṃ sarvadevānāmalokaṃ samapadyata //