श्री-शुक उवाच एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तद्-अनुशासने वर्तमान आग्नीध्रो जम्बूद्वीपौकसः प्रजा औरसवद् धर्मावेक्षमाणः पर्यगोपायत् ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ pitari sampravṛtte tad-anuśāsane vartamāna āgnīdhro jambūdvīpaukasaḥ prajā aurasavad dharmāvekṣamāṇaḥ paryagopāyat //
स च कदाचित् पितृलोक-कामः सुर-वर-वनिताक्रीडाचल-द्रोण्यां भगवन्तं विश्व-सृजां पतिम् आभृत-परिचर्योपकरण आत्म इकाग्र्येण तपस्व्य् आराधयां बभूव ॥
sa ca kadācit pitṛloka-kāmaḥ sura-vara-vanitākrīḍācala-droṇyāṃ bhagavantaṃ viśva-sṛjāṃ patim ābhṛta-paricaryopakaraṇa ātma ikāgryeṇa tapasvy ārādhayāṃ babhūva //
तद् उपलभ्य भगवान् आदि-पुरुषः सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसम् अभियापयाम् आस ॥
tad upalabhya bhagavān ādi-puruṣaḥ sadasi gāyantīṃ pūrvacittiṃ nāmāpsarasam abhiyāpayām āsa //
सा च तद्-आश्रमोपवनम् अति-रमणीयं विविध-निबिड-विटपि-विटप-निकर-संश्लिष्ट-पुरट-लतारूढ-स्थल-विहङ्गम-मिथुनैः प्रोच्यमान-श्रुतिभिः प्रतिबोध्यमान-सलिल-कुक्कुट-कारण्डव-कलहंसादिभिर् विचित्रम् उपकूजितामल-जलाशय-कमलाकरम् उपबभ्राम ॥
sā ca tad-āśramopavanam ati-ramaṇīyaṃ vividha-nibiḍa-viṭapi-viṭapa-nikara-saṃśliṣṭa-puraṭa-latārūḍha-sthala-vihaṅgama-mithunaiḥ procyamāna-śrutibhiḥ pratibodhyamāna-salila-kukkuṭa-kāraṇḍava-kalahaṃsādibhir vicitram upakūjitāmala-jalāśaya-kamalākaram upababhrāma //
तस्याः सुललित-गमन-पद-विन्यास-गति-विलासायाश् चानुपदं खण-खणायमान-रुचिर-चरणाभरण-स्वनम् उपाकर्ण्य नरदेव-कुमारः समाधि-योगेनामीलित-नयन-नलिन-मुकुल-युगलम् ईषद् विकचय्य व्यचष्ट ॥
tasyāḥ sulalita-gamana-pada-vinyāsa-gati-vilāsāyāś cānupadaṃ khaṇa-khaṇāyamāna-rucira-caraṇābharaṇa-svanam upākarṇya naradeva-kumāraḥ samādhi-yogenāmīlita-nayana-nalina-mukula-yugalam īṣad vikacayya vyacaṣṭa //
ताम् एवाविदूरे मधुकरीम् इव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविज-मनुज-मनो-नयनाह्लाद-दुघैर् गति-विहार-व्रीडा-विनयावलोक-सुस्वराक्षरावयवैर् मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निज-मुख-विगलितामृतासव-सहास-भाषणामोद-मदान्ध-मधुकर-निकरोपरोधेन द्रुत-पद-विन्यासेन वल्गु-स्पन्दन-स्तन-कलश-कबर-भार-रशनां देवीं तद्-अवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकर-ध्वजस्य वशम् उपनीतो जडवद् इति होवाच ॥
tām evāvidūre madhukarīm iva sumanasa upajighrantīṃ divija-manuja-mano-nayanāhlāda-dughair gati-vihāra-vrīḍā-vinayāvaloka-susvarākṣarāvayavair manasi nṛṇāṃ kusumāyudhasya vidadhatīṃ vivaraṃ nija-mukha-vigalitāmṛtāsava-sahāsa-bhāṣaṇāmoda-madāndha-madhukara-nikaroparodhena druta-pada-vinyāsena valgu-spandana-stana-kalaśa-kabara-bhāra-raśanāṃ devīṃ tad-avalokanena vivṛtāvasarasya bhagavato makara-dhvajasya vaśam upanīto jaḍavad iti hovāca //
का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनि-वर्य शैले मायासि कापि भगवत्-पर-देवतायाः का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनि-वर्य शैले मायासि कापि भगवत्-पर-देवतायाः विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृद्-आत्मनो ऽर्थे किं वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥
kā tvaṃ cikīrṣasi ca kiṃ muni-varya śaile māyāsi kāpi bhagavat-para-devatāyāḥ kā tvaṃ cikīrṣasi ca kiṃ muni-varya śaile māyāsi kāpi bhagavat-para-devatāyāḥ vijye bibharṣi dhanuṣī suhṛd-ātmano 'rthe kiṃ vā mṛgān mṛgayase vipine pramattān //
बाणाव् इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ शान्ताव् अपुङ्ख-रुचिराव् अति-तिग्म-दन्तौ बाणाव् इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ शान्ताव् अपुङ्ख-रुचिराव् अति-तिग्म-दन्तौ कस्मै युयुङ्क्षसि वने विचरन् न विद्मः क्षेमाय नो जड-धियां तव विक्रमो ऽस्तु ॥
bāṇāv imau bhagavataḥ śata-patra-patrau śāntāv apuṅkha-rucirāv ati-tigma-dantau bāṇāv imau bhagavataḥ śata-patra-patrau śāntāv apuṅkha-rucirāv ati-tigma-dantau kasmai yuyuṅkṣasi vane vicaran na vidmaḥ kṣemāya no jaḍa-dhiyāṃ tava vikramo 'stu //
शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति गायन्ति साम सरहस्यम् अजस्रम् ईशम् शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति गायन्ति साम सरहस्यम् अजस्रम् ईशम् युष्मच्-छिखा-विलुलिताः सुमनो ऽभिवृष्टीः सर्वे भजन्त्य् ऋषि-गणा इव वेद-शाखाः ॥
śiṣyā ime bhagavataḥ paritaḥ paṭhanti gāyanti sāma sarahasyam ajasram īśam śiṣyā ime bhagavataḥ paritaḥ paṭhanti gāyanti sāma sarahasyam ajasram īśam yuṣmac-chikhā-vilulitāḥ sumano 'bhivṛṣṭīḥ sarve bhajanty ṛṣi-gaṇā iva veda-śākhāḥ //
वाचं परं चरण-पञ्जर-तित्तिरीणां ब्रह्मन्न् अरूप-मुखरां शृणवाम तुभ्यम् वाचं परं चरण-पञ्जर-तित्तिरीणां ब्रह्मन्न् अरूप-मुखरां शृणवाम तुभ्यम् लब्धा कदम्ब-रुचिर् अङ्क-विटङ्क-बिम्बे यस्याम् अलात-परिधिः क्व च वल्कलं ते ॥
vācaṃ paraṃ caraṇa-pañjara-tittirīṇāṃ brahmann arūpa-mukharāṃ śṛṇavāma tubhyam vācaṃ paraṃ caraṇa-pañjara-tittirīṇāṃ brahmann arūpa-mukharāṃ śṛṇavāma tubhyam labdhā kadamba-rucir aṅka-viṭaṅka-bimbe yasyām alāta-paridhiḥ kva ca valkalaṃ te //
किं सम्भृतं रुचिरयोर् द्विज शृङ्गयोस् ते मध्ये कृशो वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे किं सम्भृतं रुचिरयोर् द्विज शृङ्गयोस् ते मध्ये कृशो वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे पङ्को ऽरुणः सुरभिर् आत्म-विषाण ईदृग् येनाश्रमं सुभग मे सुरभी-करोषि ॥
kiṃ sambhṛtaṃ rucirayor dvija śṛṅgayos te madhye kṛśo vahasi yatra dṛśiḥ śritā me kiṃ sambhṛtaṃ rucirayor dvija śṛṅgayos te madhye kṛśo vahasi yatra dṛśiḥ śritā me paṅko 'ruṇaḥ surabhir ātma-viṣāṇa īdṛg yenāśramaṃ subhaga me surabhī-karoṣi //
लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मे यत्रत्य इत्थम् उरसावयवाव् अपूर्वौ लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मे यत्रत्य इत्थम् उरसावयवाव् अपूर्वौ अस्मद्-विधस्य मन-उन्नयनौ बिभर्ति बह्व् अद्भुतं सरस-रास-सुधादि वक्त्रे ॥
lokaṃ pradarśaya suhṛttama tāvakaṃ me yatratya ittham urasāvayavāv apūrvau lokaṃ pradarśaya suhṛttama tāvakaṃ me yatratya ittham urasāvayavāv apūrvau asmad-vidhasya mana-unnayanau bibharti bahv adbhutaṃ sarasa-rāsa-sudhādi vaktre //
का वात्म-वृत्तिर् अदनाद् धविर् अङ्ग वाति विष्णोः कलास्य् अनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ का वात्म-वृत्तिर् अदनाद् धविर् अङ्ग वाति विष्णोः कलास्य् अनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ उद्विग्न-मीन-युगलं द्विज-पङ्क्ति-शोचिर् आसन्न-भृङ्ग-निकरं सर इन् मुखं ते ॥
kā vātma-vṛttir adanād dhavir aṅga vāti viṣṇoḥ kalāsy animiṣonmakarau ca karṇau kā vātma-vṛttir adanād dhavir aṅga vāti viṣṇoḥ kalāsy animiṣonmakarau ca karṇau udvigna-mīna-yugalaṃ dvija-paṅkti-śocir āsanna-bhṛṅga-nikaraṃ sara in mukhaṃ te //
यो ऽसौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गो दिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयते ऽक्षिणी मे यो ऽसौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गो दिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयते ऽक्षिणी मे मुक्तं न ते स्मरसि वक्र-जटा-वरूथं कष्टो ऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम् ॥
yo 'sau tvayā kara-saroja-hataḥ pataṅgo dikṣu bhraman bhramata ejayate 'kṣiṇī me yo 'sau tvayā kara-saroja-hataḥ pataṅgo dikṣu bhraman bhramata ejayate 'kṣiṇī me muktaṃ na te smarasi vakra-jaṭā-varūthaṃ kaṣṭo 'nilo harati lampaṭa eṣa nīvīm //
रूपं तपोधन तपश् चरतां तपोघ्नं ह्य् एतत् तु केन तपसा भवतोपलब्धम् रूपं तपोधन तपश् चरतां तपोघ्नं ह्य् एतत् तु केन तपसा भवतोपलब्धम् चर्तुं तपो ऽर्हसि मया सह मित्र मह्यं किं वा प्रसीदति स वै भव-भावनो मे ॥
rūpaṃ tapodhana tapaś caratāṃ tapoghnaṃ hy etat tu kena tapasā bhavatopalabdham rūpaṃ tapodhana tapaś caratāṃ tapoghnaṃ hy etat tu kena tapasā bhavatopalabdham cartuṃ tapo 'rhasi mayā saha mitra mahyaṃ kiṃ vā prasīdati sa vai bhava-bhāvano me //
न त्वां त्यजामि दयितं द्विज-देव-दत्तं यस्मिन् मनो दृग् अपि नो न वियाति लग्नम् न त्वां त्यजामि दयितं द्विज-देव-दत्तं यस्मिन् मनो दृग् अपि नो न वियाति लग्नम् मां चारु-शृङ्ग्य् अर्हसि नेतुम् अनुव्रतं ते चित्तं यतः प्रतिसरन्तु शिवाः सचिव्यः ॥
na tvāṃ tyajāmi dayitaṃ dvija-deva-dattaṃ yasmin mano dṛg api no na viyāti lagnam na tvāṃ tyajāmi dayitaṃ dvija-deva-dattaṃ yasmin mano dṛg api no na viyāti lagnam māṃ cāru-śṛṅgy arhasi netum anuvrataṃ te cittaṃ yataḥ pratisarantu śivāḥ sacivyaḥ //
श्री-शुक उवाच इति ललनानुनयाति-विशारदो ग्राम्य-वैदग्ध्यया परिभाषया तां विबुध-वधूं विबुध-मतिर् अधिसभाजयाम् आस ॥
śrī-śuka uvāca iti lalanānunayāti-viśārado grāmya-vaidagdhyayā paribhāṣayā tāṃ vibudha-vadhūṃ vibudha-matir adhisabhājayām āsa //
सा च ततस् तस्य वीर-यूथ-पतेर् बुद्धि-शील-रूप-वयः-श्रियौदार्येण पराक्षिप्त-मनास् तेन सहायुतायुत-परिवत्सरोपलक्षणं कालं जम्बूद्वीप-पतिना भौम-स्वर्ग-भोगान् बुभुजे ॥
sā ca tatas tasya vīra-yūtha-pater buddhi-śīla-rūpa-vayaḥ-śriyaudāryeṇa parākṣipta-manās tena sahāyutāyuta-parivatsaropalakṣaṇaṃ kālaṃ jambūdvīpa-patinā bhauma-svarga-bhogān bubhuje //
तस्याम् उ ह वा आत्मजान् स राज-वर आग्नीध्रो नाभि-किम्पुरुष-हरिवर्षेलावृत-रम्यक-हिरण्मय-कुरु-भद्राश्व-केतुमाल-संज्ञान् नव पुत्रान् अजनयत् ॥
tasyām u ha vā ātmajān sa rāja-vara āgnīdhro nābhi-kimpuruṣa-harivarṣelāvṛta-ramyaka-hiraṇmaya-kuru-bhadrāśva-ketumāla-saṃjñān nava putrān ajanayat //
सा सूत्वाथ सुतान् नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूर्वचित्तिर् भूय एवाजं देवम् उपतस्थे ॥
sā sūtvātha sutān navānuvatsaraṃ gṛha evāpahāya pūrvacittir bhūya evājaṃ devam upatasthe //
आग्नीध्र-सुतास् ते मातुर् अनुग्रहाद् औत्पत्तिकेनैव संहनन-बलोपेताः पित्रा विभक्ता आत्म-तुल्य-नामानि यथा-भागं जम्बूद्वीप-वर्षाणि बुभुजुः ॥
āgnīdhra-sutās te mātur anugrahād autpattikenaiva saṃhanana-balopetāḥ pitrā vibhaktā ātma-tulya-nāmāni yathā-bhāgaṃ jambūdvīpa-varṣāṇi bubhujuḥ //
आग्नीध्रो राजातृप्तः कामानाम् अप्सरसम् एवानुदिनम् अधि-मन्यमानस् तस्याः सलोकतां श्रुतिभिर् अवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते ॥
āgnīdhro rājātṛptaḥ kāmānām apsarasam evānudinam adhi-manyamānas tasyāḥ salokatāṃ śrutibhir avārundha yatra pitaro mādayante //
सम्परेते पितरि नव भ्रातरो मेरु-दुहित्-र् मेरुदेवीं प्रतिरूपाम् उग्रदंष्ट्रीं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिम् इति संज्ञा नवोदवहन् ॥
samparete pitari nava bhrātaro meru-duhit-r merudevīṃ pratirūpām ugradaṃṣṭrīṃ latāṃ ramyāṃ śyāmāṃ nārīṃ bhadrāṃ devavītim iti saṃjñā navodavahan //