ब्राह्मण उवाच अकोविदः कोविद-वाद-वादान् वदस्य् अथो नाति-विदां वरिष्ठः । न सूरयो हि व्यवहारम् एनं तत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥
brāhmaṇa uvāca akovidaḥ kovida-vāda-vādān vadasy atho nāti-vidāṃ variṣṭhaḥ / na sūrayo hi vyavahāram enaṃ tattvāvamarśena sahāmananti //
तथैव राजन्न् उरु-गार्हमेध- वितान-विद्योरु-विजृम्भितेषु । न वेद-वादेषु हि तत्त्व-वादः प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधुः ॥
tathaiva rājann uru-gārhamedha- vitāna-vidyoru-vijṛmbhiteṣu / na veda-vādeṣu hi tattva-vādaḥ prāyeṇa śuddho nu cakāsti sādhuḥ //
न तस्य तत्त्व-ग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीर् अपि वाचः समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधि-सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥
na tasya tattva-grahaṇāya sākṣād varīyasīr api vācaḥ samāsan / svapne niruktyā gṛhamedhi-saukhyaṃ na yasya heyānumitaṃ svayaṃ syāt //
यावन् मनो रजसा पूरुषस्य सत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिर् आकूतिभिर् आतनोति निरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥
yāvan mano rajasā pūruṣasya sattvena vā tamasā vānuruddham / cetobhir ākūtibhir ātanoti niraṅkuśaṃ kuśalaṃ cetaraṃ vā //
स वासनात्मा विषयोपरक्तो गुण-प्रवाहो विकृतः षोडशात्मा । बिभ्रत् पृथङ्-नामभि रूप-भेदम् अन्तर्-बहिष्ट्वं च पुरैस् तनोति ॥
sa vāsanātmā viṣayoparakto guṇa-pravāho vikṛtaḥ ṣoḍaśātmā / bibhrat pṛthaṅ-nāmabhi rūpa-bhedam antar-bahiṣṭvaṃ ca purais tanoti //
दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं कालोपपन्नं फलम् आव्यनक्ति । आलिङ्ग्य माया-रचितान्तरात्मा स्व-देहिनं संसृति-चक्र-कूटः ॥
duḥkhaṃ sukhaṃ vyatiriktaṃ ca tīvraṃ kālopapannaṃ phalam āvyanakti / āliṅgya māyā-racitāntarātmā sva-dehinaṃ saṃsṛti-cakra-kūṭaḥ //
तावान् अयं व्यवहारः सदाविः क्षेत्रज्ञ-साक्ष्यो भवति स्थूल-सूक्ष्मः । तस्मान् मनो लिङ्गम् अदो वदन्ति गुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥
tāvān ayaṃ vyavahāraḥ sadāviḥ kṣetrajña-sākṣyo bhavati sthūla-sūkṣmaḥ / tasmān mano liṅgam ado vadanti guṇāguṇatvasya parāvarasya //
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोः क्षेमाय नैर्गुण्यम् अथो मनः स्यात् । यथा प्रदीपो घृत-वर्तिम् अश्नन् शिखाः सधूमा भजति ह्य् अन्यदा स्वम् । पदं तथा गुण-कर्मानुबद्धं वृत्तीर् मनः श्रयते ऽन्यत्र तत्त्वम् ॥
guṇānuraktaṃ vyasanāya jantoḥ kṣemāya nairguṇyam atho manaḥ syāt / yathā pradīpo ghṛta-vartim aśnan śikhāḥ sadhūmā bhajati hy anyadā svam / padaṃ tathā guṇa-karmānubaddhaṃ vṛttīr manaḥ śrayate 'nyatra tattvam //
एकादशासन् मनसो हि वृत्तय आकूतयः पञ्च धियो ऽभिमानः । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमीः ॥
ekādaśāsan manaso hi vṛttaya ākūtayaḥ pañca dhiyo 'bhimānaḥ / mātrāṇi karmāṇi puraṃ ca tāsāṃ vadanti haikādaśa vīra bhūmīḥ //
गन्धाकृति-स्पर्श-रस-श्रवांसि विसर्ग-रत्य्-अर्त्य्-अभिजल्प-शिल्पाः । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्याम् अहं द्वादशम् एक आहुः ॥
gandhākṛti-sparśa-rasa-śravāṃsi visarga-raty-arty-abhijalpa-śilpāḥ / ekādaśaṃ svīkaraṇaṃ mameti śayyām ahaṃ dvādaśam eka āhuḥ //
द्रव्य-स्वभावाशय-कर्म-कालैर् एकादशामी मनसो विकाराः । सहस्रशः शतशः कोटिशश् च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः ॥
dravya-svabhāvāśaya-karma-kālair ekādaśāmī manaso vikārāḥ / sahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaś ca kṣetrajñato na mitho na svataḥ syuḥ //
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर् जीवस्य माया-रचितस्य नित्याः । आविर्हिताः क्वापि तिरोहिताश् च शुद्धो विचष्टे ह्य् अविशुद्ध-कर्तुः ॥
kṣetrajña etā manaso vibhūtīr jīvasya māyā-racitasya nityāḥ / āvirhitāḥ kvāpi tirohitāś ca śuddho vicaṣṭe hy aviśuddha-kartuḥ //
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयं ज्योतिर् अजः परेशः । नारायणो भगवान् वासुदेवः स्व-माययात्मन्य् अवधीयमानः ॥
kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ sākṣāt svayaṃ jyotir ajaḥ pareśaḥ / nārāyaṇo bhagavān vāsudevaḥ sva-māyayātmany avadhīyamānaḥ //
यथानिलः स्थावर-जङ्गमानाम् आत्म-स्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मेदम् अनुप्रविष्टः ॥
yathānilaḥ sthāvara-jaṅgamānām ātma-svarūpeṇa niviṣṭa īśet / evaṃ paro bhagavān vāsudevaḥ kṣetrajña ātmedam anupraviṣṭaḥ //
न यावद् एतां तनु-भृन् नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्त-सङ्गो जित-षट्-सपत्नो वेदात्म-तत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥
na yāvad etāṃ tanu-bhṛn narendra vidhūya māyāṃ vayunodayena / vimukta-saṅgo jita-ṣaṭ-sapatno vedātma-tattvaṃ bhramatīha tāvat //
न यावद् एतन् मन आत्म-लिङ्गं संसार-तापावपनं जनस्य । यच् छोक-मोहामय-राग-लोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥
na yāvad etan mana ātma-liṅgaṃ saṃsāra-tāpāvapanaṃ janasya / yac choka-mohāmaya-rāga-lobha- vairānubandhaṃ mamatāṃ vidhatte //
भ्रातृव्यम् एनं तद् अदभ्र-वीर्यम् उपेक्षयाध्येधितम् अप्रमत्तः । गुरोर् हरेश् चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयम् आत्म-मोषम् ॥
bhrātṛvyam enaṃ tad adabhra-vīryam upekṣayādhyedhitam apramattaḥ / guror hareś caraṇopāsanāstro jahi vyalīkaṃ svayam ātma-moṣam //