मैत्रेय उवाच तत उत्पन्न-विज्ञाना आश्व् अधोक्षज-भाषितम् । स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ॥
maitreya uvāca tata utpanna-vijñānā āśv adhokṣaja-bhāṣitam / smaranta ātmaje bhāryāṃ visṛjya prāvrajan gṛhāt //
दीक्षिता ब्रह्म-सत्रेण सर्व-भूतात्म-मेधसा । प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धो ऽभूद् यत्र जाजलिः ॥
dīkṣitā brahma-satreṇa sarva-bhūtātma-medhasā / pratīcyāṃ diśi velāyāṃ siddho 'bhūd yatra jājaliḥ //
तान् निर्जित-प्राण-मनो-वचो-दृशो जितासनान् शान्त-समान-विग्रहान् । परे ऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः ॥
tān nirjita-prāṇa-mano-vaco-dṛśo jitāsanān śānta-samāna-vigrahān / pare 'male brahmaṇi yojitātmanaḥ surāsureḍyo dadṛśe sma nāradaḥ //
तम् आगतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च । पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनम् अथाब्रुवन् ॥
tam āgataṃ ta utthāya praṇipatyābhinandya ca / pūjayitvā yathādeśaṃ sukhāsīnam athābruvan //
प्रचेतस ऊचुः स्वागतं ते सुरर्षे ऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः । तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन्न् अभयाय यथा रवेः ॥
pracetasa ūcuḥ svāgataṃ te surarṣe 'dya diṣṭyā no darśanaṃ gataḥ / tava caṅkramaṇaṃ brahmann abhayāya yathā raveḥ //
यद् आदिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च । तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो ॥
yad ādiṣṭaṃ bhagavatā śivenādhokṣajena ca / tad gṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitaṃ prabho //
तन् नः प्रद्योतयाध्यात्म- ज्ञानं तत्त्वार्थ-दर्शनम् । येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भव-सागरम् ॥
tan naḥ pradyotayādhyātma- jñānaṃ tattvārtha-darśanam / yenāñjasā tariṣyāmo dustaraṃ bhava-sāgaram //
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः । भगवत्य् उत्तम-श्लोक आविष्टात्माब्रवीन् नृपान् ॥
maitreya uvāca iti pracetasāṃ pṛṣṭo bhagavān nārado muniḥ / bhagavaty uttama-śloka āviṣṭātmābravīn nṛpān //
नारद उवाच तज् जन्म तानि कर्माणि तद् आयुस् तन् मनो वचः । नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिर् ईश्वरः ॥
nārada uvāca taj janma tāni karmāṇi tad āyus tan mano vacaḥ / nṛṇāṃ yena hi viśvātmā sevyate harir īśvaraḥ //
किं जन्मभिस् त्रिभिर् वेह शौक्र-सावित्र-याज्ञिकैः । कर्मभिर् वा त्रयी-प्रोक्तैः पुंसो ऽपि विबुधायुषा ॥
kiṃ janmabhis tribhir veha śaukra-sāvitra-yājñikaiḥ / karmabhir vā trayī-proktaiḥ puṃso 'pi vibudhāyuṣā //
श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश् चित्त-वृत्तिभिः । बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रिय-राधसा ॥
śrutena tapasā vā kiṃ vacobhiś citta-vṛttibhiḥ / buddhyā vā kiṃ nipuṇayā balenendriya-rādhasā //
किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यास-स्वाध्याययोर् अपि । किं वा श्रेयोभिर् अन्यैश् च न यत्रात्म-प्रदो हरिः ॥
kiṃ vā yogena sāṅkhyena nyāsa-svādhyāyayor api / kiṃ vā śreyobhir anyaiś ca na yatrātma-prado hariḥ //
श्रेयसाम् अपि सर्वेषाम् आत्मा ह्य् अवधिर् अर्थतः । सर्वेषाम् अपि भूतानां हरिर् आत्मात्मदः प्रियः ॥
śreyasām api sarveṣām ātmā hy avadhir arthataḥ / sarveṣām api bhūtānāṃ harir ātmātmadaḥ priyaḥ //
यथा तरोर् मूल-निषेचनेन तृप्यन्ति तत्-स्कन्ध-भुजोपशाखाः । प्राणोपहाराच् च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणम् अच्युतेज्या ॥
yathā taror mūla-niṣecanena tṛpyanti tat-skandha-bhujopaśākhāḥ / prāṇopahārāc ca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇam acyutejyā //
यथैव सूर्यात् प्रभवन्ति वारः पुनश् च तस्मिन् प्रविशन्ति काले । भूतानि भूमौ स्थिर-जङ्गमानि तथा हराव् एव गुण-प्रवाहः ॥
yathaiva sūryāt prabhavanti vāraḥ punaś ca tasmin praviśanti kāle / bhūtāni bhūmau sthira-jaṅgamāni tathā harāv eva guṇa-pravāhaḥ //
एतत् पदं तज् जगद्-आत्मनः परं सकृद् विभातं सवितुर् यथा प्रभा । यथासवो जाग्रति सुप्त-शक्तयो द्रव्य-क्रिया-ज्ञान-भिदा-भ्रमात्ययः ॥
etat padaṃ taj jagad-ātmanaḥ paraṃ sakṛd vibhātaṃ savitur yathā prabhā / yathāsavo jāgrati supta-śaktayo dravya-kriyā-jñāna-bhidā-bhramātyayaḥ //
यथा नभस्य् अभ्र-तमः-प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्य् अनुक्रमात् । एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस् त्व् अमू रजस् तमः सत्त्वम् इति प्रवाहः ॥
yathā nabhasy abhra-tamaḥ-prakāśā bhavanti bhūpā na bhavanty anukramāt / evaṃ pare brahmaṇi śaktayas tv amū rajas tamaḥ sattvam iti pravāhaḥ //
तेनैकम् आत्मानम् अशेष-देहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् । स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-प्रवाहम् आत्मैक-भावेन भजध्वम् अद्धा ॥
tenaikam ātmānam aśeṣa-dehināṃ kālaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ pareśam / sva-tejasā dhvasta-guṇa-pravāham ātmaika-bhāvena bhajadhvam addhā //
दयया सर्व-भूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा । सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्य् आशु जनार्दनः ॥
dayayā sarva-bhūteṣu santuṣṭyā yena kena vā / sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyaty āśu janārdanaḥ //
अपहत-सकलैषणामलात्मन्य् अविरतम् एधित-भावनोपहूतः । निज-जन-वश-गत्वम् आत्मनो ऽयन् न सरति छिद्रवद् अक्षरः सतां हि ॥
apahata-sakalaiṣaṇāmalātmany aviratam edhita-bhāvanopahūtaḥ / nija-jana-vaśa-gatvam ātmano 'yan na sarati chidravad akṣaraḥ satāṃ hi //
न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिर् अधनात्म-धन-प्रियो रस-ज्ञः । श्रुत-धन-कुल-कर्मणां मदैर् ये विदधति पापम् अकिञ्चनेषु सत्सु ॥
na bhajati kumanīṣiṇāṃ sa ijyāṃ harir adhanātma-dhana-priyo rasa-jñaḥ / śruta-dhana-kula-karmaṇāṃ madair ye vidadhati pāpam akiñcaneṣu satsu //
श्रियम् अनुचरतीं तद्-अर्थिनश् च द्विपद-पतीन् विबुधांश् च यत् स्व-पूर्णः । न भजति निज-भृत्य-वर्ग-तन्त्रः कथम् अमुम् उद्विसृजेत् पुमान् कृत-ज्ञः ॥
śriyam anucaratīṃ tad-arthinaś ca dvipada-patīn vibudhāṃś ca yat sva-pūrṇaḥ / na bhajati nija-bhṛtya-varga-tantraḥ katham amum udvisṛjet pumān kṛta-jñaḥ //
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसो राजन्न् अन्याश् च भगवत्-कथाः । श्रावयित्वा ब्रह्म-लोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः ॥
maitreya uvāca iti pracetaso rājann anyāś ca bhagavat-kathāḥ / śrāvayitvā brahma-lokaṃ yayau svāyambhuvo muniḥ //
ते ऽपि तन्-मुख-निर्यातं यशो लोक-मलापहम् । हरेर् निशम्य तत्-पादं ध्यायन्तस् तद्-गतिं ययुः ॥
te 'pi tan-mukha-niryātaṃ yaśo loka-malāpaham / harer niśamya tat-pādaṃ dhyāyantas tad-gatiṃ yayuḥ //
एतत् ते ऽभिहितं क्षत्तर् यन् मां त्वं परिपृष्टवान् । प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरि-कीर्तनम् ॥
etat te 'bhihitaṃ kṣattar yan māṃ tvaṃ paripṛṣṭavān / pracetasāṃ nāradasya saṃvādaṃ hari-kīrtanam //
श्री-शुक उवाच य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः । वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृप-सत्तम ॥
śrī-śuka uvāca ya eṣa uttānapado mānavasyānuvarṇitaḥ / vaṃśaḥ priyavratasyāpi nibodha nṛpa-sattama //
यो नारदाद् आत्म-विद्याम् अधिगम्य पुनर् महीम् । भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात् पदम् ॥
yo nāradād ātma-vidyām adhigamya punar mahīm / bhuktvā vibhajya putrebhya aiśvaraṃ samagāt padam //
इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजित-वाद-सत्-कथाम् । प्रवृद्ध-भावो ऽश्रु-कलाकुलो मुनेर् दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः ॥
imāṃ tu kauṣāraviṇopavarṇitāṃ kṣattā niśamyājita-vāda-sat-kathām / pravṛddha-bhāvo 'śru-kalākulo muner dadhāra mūrdhnā caraṇaṃ hṛdā hareḥ //
विदुर उवाच सो ऽयम् अद्य महा-योगिन् भवता करुणात्मना । दर्शितस् तमसः पारो यत्राकिञ्चन-गो हरिः ॥
vidura uvāca so 'yam adya mahā-yogin bhavatā karuṇātmanā / darśitas tamasaḥ pāro yatrākiñcana-go hariḥ //
श्री-शुक उवाच इत्य् आनम्य तम् आमन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् । स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः ॥
śrī-śuka uvāca ity ānamya tam āmantrya viduro gajasāhvayam / svānāṃ didṛkṣuḥ prayayau jñātīnāṃ nirvṛtāśayaḥ //
एतद् यः शृणुयाद् राजन् राज्ञां हर्य्-अर्पितात्मनाम् । आयुर् धनं यशः स्वस्ति गतिम् ऐश्वर्यम् आप्नुयात् ॥
etad yaḥ śṛṇuyād rājan rājñāṃ hary-arpitātmanām / āyur dhanaṃ yaśaḥ svasti gatim aiśvaryam āpnuyāt //