नारद उवाच सैनिका भय-नाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्ट-कारिणः । प्रज्वार-काल-कन्याभ्यां विचेरुर् अवनीम् इमाम् ॥
nārada uvāca sainikā bhaya-nāmno ye barhiṣman diṣṭa-kāriṇaḥ / prajvāra-kāla-kanyābhyāṃ vicerur avanīm imām //
त एकदा तु रभसा पुरञ्जन-पुरीं नृप । रुरुधुर् भौम-भोगाढ्यां जरत्-पन्नग-पालिताम् ॥
ta ekadā tu rabhasā purañjana-purīṃ nṛpa / rurudhur bhauma-bhogāḍhyāṃ jarat-pannaga-pālitām //
काल-कन्यापि बुभुजे पुरञ्जन-पुरं बलात् । ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारताम् इयात् ॥
kāla-kanyāpi bubhuje purañjana-puraṃ balāt / yayābhibhūtaḥ puruṣaḥ sadyo niḥsāratām iyāt //
तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतो-दिशम् । द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥
tayopabhujyamānāṃ vai yavanāḥ sarvato-diśam / dvārbhiḥ praviśya subhṛśaṃ prārdayan sakalāṃ purīm //
तस्यां प्रपीड्यमानायाम् अभिमानी पुरञ्जनः । अवापोरु-विधांस् तापान् कुटुम्बी ममताकुलः ॥
tasyāṃ prapīḍyamānāyām abhimānī purañjanaḥ / avāporu-vidhāṃs tāpān kuṭumbī mamatākulaḥ //
कन्योपगूढो नष्ट-श्रीः कृपणो विषयात्मकः । नष्ट-प्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्व-यवनैर् बलात् ॥
kanyopagūḍho naṣṭa-śrīḥ kṛpaṇo viṣayātmakaḥ / naṣṭa-prajño hṛtaiśvaryo gandharva-yavanair balāt //
विशीर्णां स्व-पुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलान् अनादृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गत-सौहृदाम् ॥
viśīrṇāṃ sva-purīṃ vīkṣya pratikūlān anādṛtān / putrān pautrānugāmātyān jāyāṃ ca gata-sauhṛdām //
आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालान् अरि-दूषितान् । दुरन्त-चिन्ताम् आपन्नो न लेभे तत्-प्रतिक्रियाम् ॥
ātmānaṃ kanyayā grastaṃ pañcālān ari-dūṣitān / duranta-cintām āpanno na lebhe tat-pratikriyām //
कामान् अभिलषन् दीनो यात-यामांश् च कन्यया । विगतात्म-गति-स्नेहः पुत्र-दारांश् च लालयन् ॥
kāmān abhilaṣan dīno yāta-yāmāṃś ca kanyayā / vigatātma-gati-snehaḥ putra-dārāṃś ca lālayan //
गन्धर्व-यवनाक्रान्तां काल-कन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीम् अनिकामतः ॥
gandharva-yavanākrāntāṃ kāla-kanyopamarditām / hātuṃ pracakrame rājā tāṃ purīm anikāmataḥ //
भय-नाम्नो ऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः । ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रिय-चिकीर्षया ॥
bhaya-nāmno 'grajo bhrātā prajvāraḥ pratyupasthitaḥ / dadāha tāṃ purīṃ kṛtsnāṃ bhrātuḥ priya-cikīrṣayā //
तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः । कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः ॥
tasyāṃ sandahyamānāyāṃ sapauraḥ saparicchadaḥ / kauṭumbikaḥ kuṭumbinyā upātapyata sānvayaḥ //
यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां काल-कन्यया । पुर्यां प्रज्वार-संसृष्टः पुर-पालो ऽन्वतप्यत ॥
yavanoparuddhāyatano grastāyāṃ kāla-kanyayā / puryāṃ prajvāra-saṃsṛṣṭaḥ pura-pālo 'nvatapyata //
न शेके सो ऽवितुं तत्र पुरु-कृच्छ्रोरु-वेपथुः । गन्तुम् ऐच्छत् ततो वृक्ष- कोटराद् इव सानलात् ॥
na śeke so 'vituṃ tatra puru-kṛcchroru-vepathuḥ / gantum aicchat tato vṛkṣa- koṭarād iva sānalāt //
शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर् हृत-पौरुषः । यवनैर् अरिभी राजन्न् उपरुद्धो रुरोद ह ॥
śithilāvayavo yarhi gandharvair hṛta-pauruṣaḥ / yavanair aribhī rājann uparuddho ruroda ha //
दुहितॄः पुत्र-पौत्रांश् च जामि-जामातृ-पार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत् किञ्चिद् गृह-कोश-परिच्छदम् ॥
duhitṝḥ putra-pautrāṃś ca jāmi-jāmātṛ-pārṣadān / svatvāvaśiṣṭaṃ yat kiñcid gṛha-kośa-paricchadam //
अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर् गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥
ahaṃ mameti svīkṛtya gṛheṣu kumatir gṛhī / dadhyau pramadayā dīno viprayoga upasthite //
लोकान्तरं गतवति मय्य् अनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्व् एषा बालकान् अनुशोचती ॥
lokāntaraṃ gatavati mayy anāthā kuṭumbinī / vartiṣyate kathaṃ tv eṣā bālakān anuśocatī //
न मय्य् अनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्-परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यत-वाग् भयात् ॥
na mayy anāśite bhuṅkte nāsnāte snāti mat-parā / mayi ruṣṭe susantrastā bhartsite yata-vāg bhayāt //
प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोक-कर्शिता । वर्त्मैतद् गृह-मेधीयं वीर-सूर् अपि नेष्यति ॥
prabodhayati māvijñaṃ vyuṣite śoka-karśitā / vartmaitad gṛha-medhīyaṃ vīra-sūr api neṣyati //
कथं नु दारका दीना दारकीर् वापरायणाः । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्न-नाव इवोदधौ ॥
kathaṃ nu dārakā dīnā dārakīr vāparāyaṇāḥ / vartiṣyante mayi gate bhinna-nāva ivodadhau //
एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तम् अतद्-अर्हणम् । ग्रहीतुं कृत-धीर् एनं भय-नामाभ्यपद्यत ॥
evaṃ kṛpaṇayā buddhyā śocantam atad-arhaṇam / grahītuṃ kṛta-dhīr enaṃ bhaya-nāmābhyapadyata //
पशुवद् यवनैर् एष नीयमानः स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्न् अनुपथाः शोचन्तो भृशम् आतुराः ॥
paśuvad yavanair eṣa nīyamānaḥ svakaṃ kṣayam / anvadravann anupathāḥ śocanto bhṛśam āturāḥ //
पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः । यदा तम् एवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥
purīṃ vihāyopagata uparuddho bhujaṅgamaḥ / yadā tam evānu purī viśīrṇā prakṛtiṃ gatā //
विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत् तमसाविष्टः सखायं सुहृदं पुरः ॥
vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṃ yavanena balīyasā / nāvindat tamasāviṣṭaḥ sakhāyaṃ suhṛdaṃ puraḥ //
तं यज्ञ-पशवो ऽनेन संज्ञप्ता ये ऽदयालुना । कुठारैश् चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तो ऽमीवम् अस्य तत् ॥
taṃ yajña-paśavo 'nena saṃjñaptā ye 'dayālunā / kuṭhāraiś cicchiduḥ kruddhāḥ smaranto 'mīvam asya tat //
अनन्त-पारे तमसि मग्नो नष्ट-स्मृतिः समाः । शाश्वतीर् अनुभूयार्तिं प्रमदा-सङ्ग-दूषितः ॥
ananta-pāre tamasi magno naṣṭa-smṛtiḥ samāḥ / śāśvatīr anubhūyārtiṃ pramadā-saṅga-dūṣitaḥ //
ताम् एव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राज-सिंहस्य वेश्मनि ॥
tām eva manasā gṛhṇan babhūva pramadottamā / anantaraṃ vidarbhasya rāja-siṃhasya veśmani //
उपयेमे वीर्य-पणां वैदर्भीं मलयध्वजः । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः पर-पुरञ्जयः ॥
upayeme vīrya-paṇāṃ vaidarbhīṃ malayadhvajaḥ / yudhi nirjitya rājanyān pāṇḍyaḥ para-purañjayaḥ //
तस्यां स जनयां चक्र आत्मजाम् असितेक्षणाम् । यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविड-भूभृतः ॥
tasyāṃ sa janayāṃ cakra ātmajām asitekṣaṇām / yavīyasaḥ sapta sutān sapta draviḍa-bhūbhṛtaḥ //
एकैकस्याभवत् तेषां राजन्न् अर्बुदम् अर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्-वंश-धरैर् मही मन्वन्तरं परम् ॥
ekaikasyābhavat teṣāṃ rājann arbudam arbudam / bhokṣyate yad-vaṃśa-dharair mahī manvantaraṃ param //
अगस्त्यः प्राग् दुहितरम् उपयेमे धृत-व्रताम् । यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः ॥
agastyaḥ prāg duhitaram upayeme dhṛta-vratām / yasyāṃ dṛḍhacyuto jāta idhmavāhātmajo muniḥ //
विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर् मलयध्वजः । आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥
vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṃ rājarṣir malayadhvajaḥ / ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ sa jagāma kulācalam //
हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनी-करम् ॥
hitvā gṛhān sutān bhogān vaidarbhī madirekṣaṇā / anvadhāvata pāṇḍyeśaṃ jyotsneva rajanī-karam //
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्-पुण्य-सलिलैर् नित्यम् उभयत्रात्मनो मृजन् ॥
tatra candravasā nāma tāmraparṇī vaṭodakā / tat-puṇya-salilair nityam ubhayatrātmano mṛjan //
कन्दाष्टिभिर् मूल-फलैः पुष्प-पर्णैस् तृणोदकैः । वर्तमानः शनैर् गात्र- कर्शनं तप आस्थितः ॥
kandāṣṭibhir mūla-phalaiḥ puṣpa-parṇais tṛṇodakaiḥ / vartamānaḥ śanair gātra- karśanaṃ tapa āsthitaḥ //
शीतोष्ण-वात-वर्षाणि क्षुत्-पिपासे प्रियाप्रिये । सुख-दुःखे इति द्वन्द्वान्य् अजयत् सम-दर्शनः ॥
śītoṣṇa-vāta-varṣāṇi kṣut-pipāse priyāpriye / sukha-duḥkhe iti dvandvāny ajayat sama-darśanaḥ //
तपसा विद्यया पक्व- कषायो नियमैर् यमैः । युयुजे ब्रह्मण्य् आत्मानं विजिताक्षानिलाशयः ॥
tapasā vidyayā pakva- kaṣāyo niyamair yamaiḥ / yuyuje brahmaṇy ātmānaṃ vijitākṣānilāśayaḥ //
आस्ते स्थाणुर् इवैकत्र दिव्यं वर्ष-शतं स्थिरः । वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोद्वहन् रतिम् ॥
āste sthāṇur ivaikatra divyaṃ varṣa-śataṃ sthiraḥ / vāsudeve bhagavati nānyad vedodvahan ratim //
स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्श- साक्षिणं विरराम ह ॥
sa vyāpakatayātmānaṃ vyatiriktatayātmani / vidvān svapna ivāmarśa- sākṣiṇaṃ virarāma ha //
साक्षाद् भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्ध-ज्ञान-दीपेन स्फुरता विश्वतो-मुखम् ॥
sākṣād bhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa / viśuddha-jñāna-dīpena sphuratā viśvato-mukham //
परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षाम् अस्माद् उपरराम ह ॥
pare brahmaṇi cātmānaṃ paraṃ brahma tathātmani / vīkṣamāṇo vihāyekṣām asmād upararāma ha //
पतिं परम-धर्म-ज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद् धित्वा भोगान् सा पति-देवता ॥
patiṃ parama-dharma-jñaṃ vaidarbhī malayadhvajam / premṇā paryacarad dhitvā bhogān sā pati-devatā //
चीर-वासा व्रत-क्षामा वेणी-भूत-शिरोरुहा । बभाव् उप पतिं शान्ता शिखा शान्तम् इवानलम् ॥
cīra-vāsā vrata-kṣāmā veṇī-bhūta-śiroruhā / babhāv upa patiṃ śāntā śikhā śāntam ivānalam //
अजानती प्रियतमं यदोपरतम् अङ्गना । सुस्थिरासनम् आसाद्य यथा-पूर्वम् उपाचरत् ॥
ajānatī priyatamaṃ yadoparatam aṅganā / susthirāsanam āsādya yathā-pūrvam upācarat //
यदा नोपलभेताङ्घ्राव् ऊष्माणं पत्युर् अर्चती । आसीत् संविग्न-हृदया यूथ-भ्रष्टा मृगी यथा ॥
yadā nopalabhetāṅghrāv ūṣmāṇaṃ patyur arcatī / āsīt saṃvigna-hṛdayā yūtha-bhraṣṭā mṛgī yathā //
आत्मानं शोचती दीनम् अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः । स्तनाव् आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥
ātmānaṃ śocatī dīnam abandhuṃ viklavāśrubhiḥ / stanāv āsicya vipine susvaraṃ praruroda sā //
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमाम् उदधि-मेखलाम् । दस्युभ्यः क्षत्र-बन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुम् अर्हसि ॥
uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe imām udadhi-mekhalām / dasyubhyaḥ kṣatra-bandhubhyo bibhyatīṃ pātum arhasi //
एवं विलपन्ती बाला विपिने ऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर् भर्तू रुदत्य् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥
evaṃ vilapantī bālā vipine 'nugatā patim / patitā pādayor bhartū rudaty aśrūṇy avartayat //
चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥
citiṃ dārumayīṃ citvā tasyāṃ patyuḥ kalevaram / ādīpya cānumaraṇe vilapantī mano dadhe //
तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना ताम् आह रुदतीं प्रभो ॥
tatra pūrvataraḥ kaścit sakhā brāhmaṇa ātmavān / sāntvayan valgunā sāmnā tām āha rudatīṃ prabho //
ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥
brāhmaṇa uvāca kā tvaṃ kasyāsi ko vāyaṃ śayāno yasya śocasi / jānāsi kiṃ sakhāyaṃ māṃ yenāgre vicacartha ha //
अपि स्मरसि चात्मानम् अविज्ञात-सखं सखे । हित्वा मां पदम् अन्विच्छन् भौम-भोग-रतो गतः ॥
api smarasi cātmānam avijñāta-sakhaṃ sakhe / hitvā māṃ padam anvicchan bhauma-bhoga-rato gataḥ //
हंसाव् अहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूताम् अन्तरा वौकः सहस्र-परिवत्सरान् ॥
haṃsāv ahaṃ ca tvaṃ cārya sakhāyau mānasāyanau / abhūtām antarā vaukaḥ sahasra-parivatsarān //
स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्य-मतिर् महीम् । विचरन् पदम् अद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया ॥
sa tvaṃ vihāya māṃ bandho gato grāmya-matir mahīm / vicaran padam adrākṣīḥ kayācin nirmitaṃ striyā //
पञ्चारामं नव-द्वारम् एक-पालं त्रि-कोष्ठकम् । षट्-कुलं पञ्च-विपणं पञ्च-प्रकृति स्त्री-धवम् ॥
pañcārāmaṃ nava-dvāram eka-pālaṃ tri-koṣṭhakam / ṣaṭ-kulaṃ pañca-vipaṇaṃ pañca-prakṛti strī-dhavam //
पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो । तेजो-ऽब्-अन्नानि कोष्ठानि कुलम् इन्द्रिय-सङ्ग्रहः ॥
pañcendriyārthā ārāmā dvāraḥ prāṇā nava prabho / tejo-'b-annāni koṣṭhāni kulam indriya-saṅgrahaḥ //
विपणस् तु क्रिया-शक्तिर् भूत-प्रकृतिर् अव्यया । शक्त्य्-अधीशः पुमांस् त्व् अत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥
vipaṇas tu kriyā-śaktir bhūta-prakṛtir avyayā / śakty-adhīśaḥ pumāṃs tv atra praviṣṭo nāvabudhyate //
तस्मिंस् त्वं रामया स्पृष्टो रममाणो ऽश्रुत-स्मृतिः । तत्-सङ्गाद् ईदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥
tasmiṃs tvaṃ rāmayā spṛṣṭo ramamāṇo 'śruta-smṛtiḥ / tat-saṅgād īdṛśīṃ prāpto daśāṃ pāpīyasīṃ prabho //
न त्वं विदर्भ-दुहिता नायं वीरः सुहृत् तव । न पतिस् त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नव-मुखे यया ॥
na tvaṃ vidarbha-duhitā nāyaṃ vīraḥ suhṛt tava / na patis tvaṃ purañjanyā ruddho nava-mukhe yayā //
माया ह्य् एषा मया सृष्टा यत् पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद् वै हंसौ पश्यावयोर् गतिम् ॥
māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yat pumāṃsaṃ striyaṃ satīm / manyase nobhayaṃ yad vai haṃsau paśyāvayor gatim //
अहं भवान् न चान्यस् त्वं त्वम् एवाहं विचक्ष्व भोः । न नौ पश्यन्ति कवयश् छिद्रं जातु मनाग् अपि ॥
ahaṃ bhavān na cānyas tvaṃ tvam evāhaṃ vicakṣva bhoḥ / na nau paśyanti kavayaś chidraṃ jātu manāg api //
यथा पुरुष आत्मानम् एकम् आदर्श-चक्षुषोः । द्विधाभूतम् अवेक्षेत तथैवान्तरम् आवयोः ॥
yathā puruṣa ātmānam ekam ādarśa-cakṣuṣoḥ / dvidhābhūtam avekṣeta tathaivāntaram āvayoḥ //
एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः । स्व-स्थस् तद्-व्यभिचारेण नष्टाम् आप पुनः स्मृतिम् ॥
evaṃ sa mānaso haṃso haṃsena pratibodhitaḥ / sva-sthas tad-vyabhicāreṇa naṣṭām āpa punaḥ smṛtim //
बर्हिष्मन्न् एतद् अध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत् परोक्ष-प्रियो देवो भगवान् विश्व-भावनः ॥
barhiṣmann etad adhyātmaṃ pārokṣyeṇa pradarśitam / yat parokṣa-priyo devo bhagavān viśva-bhāvanaḥ //