मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैर् अभिपूजितः । पश्यतां राज-पुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः ॥
maitreya uvāca iti sandiśya bhagavān bārhiṣadair abhipūjitaḥ / paśyatāṃ rāja-putrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ //
रुद्र-गीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः । जपन्तस् ते तपस् तेपुर् वर्षाणाम् अयुतं जले ॥
rudra-gītaṃ bhagavataḥ stotraṃ sarve pracetasaḥ / japantas te tapas tepur varṣāṇām ayutaṃ jale //
प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्व् आसक्त-मानसम् । नारदो ऽध्यात्म-तत्त्व-ज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत् ॥
prācīnabarhiṣaṃ kṣattaḥ karmasv āsakta-mānasam / nārado 'dhyātma-tattva-jñaḥ kṛpāluḥ pratyabodhayat //
श्रेयस् त्वं कतमद् राजन् कर्मणात्मन ईहसे । दुःख-हानिः सुखावाप्तिः श्रेयस् तन् नेह चेष्यते ॥
śreyas tvaṃ katamad rājan karmaṇātmana īhase / duḥkha-hāniḥ sukhāvāptiḥ śreyas tan neha ceṣyate //
राजोवाच न जानामि महा-भाग परं कर्मापविद्ध-धीः । ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः ॥
rājovāca na jānāmi mahā-bhāga paraṃ karmāpaviddha-dhīḥ / brūhi me vimalaṃ jñānaṃ yena mucyeya karmabhiḥ //
गृहेषु कूट-धर्मेषु पुत्र-दार-धनार्थ-धीः । न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसार-वर्त्मसु ॥
gṛheṣu kūṭa-dharmeṣu putra-dāra-dhanārtha-dhīḥ / na paraṃ vindate mūḍho bhrāmyan saṃsāra-vartmasu //
नारद उवाच भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे । संज्ञापिताञ् जीव-सङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः ॥
nārada uvāca bho bhoḥ prajāpate rājan paśūn paśya tvayādhvare / saṃjñāpitāñ jīva-saṅghān nirghṛṇena sahasraśaḥ //
एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । सम्परेतम् अयः-कूटैश् छिन्दन्त्य् उत्थित-मन्यवः ॥
ete tvāṃ sampratīkṣante smaranto vaiśasaṃ tava / samparetam ayaḥ-kūṭaiś chindanty utthita-manyavaḥ //
अत्र ते कथयिष्ये ऽमुम् इतिहासं पुरातनम् । पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥
atra te kathayiṣye 'mum itihāsaṃ purātanam / purañjanasya caritaṃ nibodha gadato mama //
आसीत् पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्-छ्रवाः । तस्याविज्ञात-नामासीत् सखाविज्ञात-चेष्टितः ॥
āsīt purañjano nāma rājā rājan bṛhac-chravāḥ / tasyāvijñāta-nāmāsīt sakhāvijñāta-ceṣṭitaḥ //
सो ऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः । नानुरूपं यदाविन्दद् अभूत् स विमना इव ॥
so 'nveṣamāṇaḥ śaraṇaṃ babhrāma pṛthivīṃ prabhuḥ / nānurūpaṃ yadāvindad abhūt sa vimanā iva //
न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः । कामान् कामयमानो ऽसौ तस्य तस्योपपत्तये ॥
na sādhu mene tāḥ sarvā bhūtale yāvatīḥ puraḥ / kāmān kāmayamāno 'sau tasya tasyopapattaye //
स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्व् अथ सानुषु । ददर्श नवभिर् द्वार्भिः पुरं लक्षित-लक्षणाम् ॥
sa ekadā himavato dakṣiṇeṣv atha sānuṣu / dadarśa navabhir dvārbhiḥ puraṃ lakṣita-lakṣaṇām //
प्राकारोपवनाट्टाल- परिखैर् अक्ष-तोरणैः । स्वर्ण-रौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः ॥
prākāropavanāṭṭāla- parikhair akṣa-toraṇaiḥ / svarṇa-raupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥ saṅkulāṃ sarvato gṛhaiḥ //
नील-स्फटिक-वैदूर्य- मुक्ता-मरकतारुणैः । कॢप्त-हर्म्य-स्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीम् इव ॥
nīla-sphaṭika-vaidūrya- muktā-marakatāruṇaiḥ / kḷpta-harmya-sthalīṃ dīptāṃ śriyā bhogavatīm iva //
सभा-चत्वर-रथ्याभिर् आक्रीडायतनापणैः । चैत्य-ध्वज-पताकाभिर् युक्तां विद्रुम-वेदिभिः ॥
sabhā-catvara-rathyābhir ākrīḍāyatanāpaṇaiḥ / caitya-dhvaja-patākābhir yuktāṃ vidruma-vedibhiḥ //
पुर्यास् तु बाह्योपवने दिव्य-द्रुम-लताकुले । नदद्-विहङ्गालि-कुल- कोलाहल-जलाशये ॥
puryās tu bāhyopavane divya-druma-latākule / nadad-vihaṅgāli-kula- kolāhala-jalāśaye //
हिम-निर्झर-विप्रुष्मत्- कुसुमाकर-वायुना । चलत्-प्रवाल-विटप- नलिनी-तट-सम्पदि ॥
hima-nirjhara-vipruṣmat- kusumākara-vāyunā / calat-pravāla-viṭapa- nalinī-taṭa-sampadi //
नानारण्य-मृग-व्रातैर् अनाबाधे मुनि-व्रतैः । आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिल-कूजितैः ॥
nānāraṇya-mṛga-vrātair anābādhe muni-vrataiḥ / āhūtaṃ manyate pāntho yatra kokila-kūjitaiḥ //
यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् । भृत्यैर् दशभिर् आयान्तीम् एकैक-शत-नायकैः ॥
yadṛcchayāgatāṃ tatra dadarśa pramadottamām / bhṛtyair daśabhir āyāntīm ekaika-śata-nāyakaiḥ //
अञ्च-शीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः । अन्वेषमाणाम् ऋषभम् अप्रौढां काम-रूपिणीम् ॥
añca-śīrṣāhinā guptāṃ pratīhāreṇa sarvataḥ / anveṣamāṇām ṛṣabham aprauḍhāṃ kāma-rūpiṇīm //
सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् । सम-विन्यस्त-कर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डल-श्रियम् ॥
sunāsāṃ sudatīṃ bālāṃ sukapolāṃ varānanām / sama-vinyasta-karṇābhyāṃ bibhratīṃ kuṇḍala-śriyam //
पिशङ्ग-नीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनक-मेखलाम् । पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर् देवताम् इव ॥
piśaṅga-nīvīṃ suśroṇīṃ śyāmāṃ kanaka-mekhalām / padbhyāṃ kvaṇadbhyāṃ calantīṃ nūpurair devatām iva //
स्तनौ व्यञ्जित-कैशोरौ सम-वृत्तौ निरन्तरौ । वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गज-गामिनीम् ॥
stanau vyañjita-kaiśorau sama-vṛttau nirantarau / vastrāntena nigūhantīṃ vrīḍayā gaja-gāminīm //
ताम् आह ललितं वीरः सव्रीड-स्मित-शोभनाम् । स्निग्धेनापाङ्ग-पुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्-भ्रुवा ॥
tām āha lalitaṃ vīraḥ savrīḍa-smita-śobhanām / snigdhenāpāṅga-puṅkhena spṛṣṭaḥ premodbhramad-bhruvā //
का त्वं कञ्ज-पलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति । इमाम् उप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥
kā tvaṃ kañja-palāśākṣi kasyāsīha kutaḥ sati / imām upa purīṃ bhīru kiṃ cikīrṣasi śaṃsa me //
क एते ऽनुपथा ये त एकादश महा-भटाः । एता वा ललनाः सुभ्रु को ऽयं ते ऽहिः पुरः-सरः ॥
ka ete 'nupathā ye ta ekādaśa mahā-bhaṭāḥ / etā vā lalanāḥ subhru ko 'yaṃ te 'hiḥ puraḥ-saraḥ //
त्वं ह्रीर् भवान्य् अस्य् अथ वाग् रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद् रहो वने । त्वद्-अङ्घ्रि-कामाप्त-समस्त-कामं क्व पद्म-कोशः पतितः कराग्रात् ॥
tvaṃ hrīr bhavāny asy atha vāg ramā patiṃ vicinvatī kiṃ munivad raho vane / tvad-aṅghri-kāmāpta-samasta-kāmaṃ kva padma-kośaḥ patitaḥ karāgrāt //
नासां वरोर्व् अन्यतमा भुवि-स्पृक् पुरीम् इमां वीर-वरेण साकम् । अर्हस्य् अलङ्कर्तुम् अदभ्र-कर्मणा लोकं परं श्रीर् इव यज्ञ-पुंसा ॥
nāsāṃ varorv anyatamā bhuvi-spṛk purīm imāṃ vīra-vareṇa sākam / arhasy alaṅkartum adabhra-karmaṇā lokaṃ paraṃ śrīr iva yajña-puṃsā //
यद् एष मापाङ्ग-विखण्डितेन्द्रियं सव्रीड-भाव-स्मित-विभ्रमद्-भ्रुवा । त्वयोपसृष्टो भगवान् मनो-भवः प्रबाधते ऽथानुगृहाण शोभने ॥
yad eṣa māpāṅga-vikhaṇḍitendriyaṃ savrīḍa-bhāva-smita-vibhramad-bhruvā / tvayopasṛṣṭo bhagavān mano-bhavaḥ prabādhate 'thānugṛhāṇa śobhane //
त्वद्-आननं सुभ्रु सुतार-लोचनं व्यालम्बि-नीलालक-वृन्द-संवृतम् । उन्नीय मे दर्शय वल्गु-वाचकं यद् व्रीडया नाभिमुखं शुचि-स्मिते ॥
tvad-ānanaṃ subhru sutāra-locanaṃ vyālambi-nīlālaka-vṛnda-saṃvṛtam / unnīya me darśaya valgu-vācakaṃ yad vrīḍayā nābhimukhaṃ śuci-smite //
नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानम् अधीरवत् । अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥
nārada uvāca itthaṃ purañjanaṃ nārī yācamānam adhīravat / abhyanandata taṃ vīraṃ hasantī vīra mohitā //
न विदाम वयं सम्यक् कर्तारं पुरुषर्षभ । आत्मनश् च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्-कृतम् ॥
na vidāma vayaṃ samyak kartāraṃ puruṣarṣabha / ātmanaś ca parasyāpi gotraṃ nāma ca yat-kṛtam //
इहाद्य सन्तम् आत्मानं विदाम न ततः परम् । येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणम् आत्मनः ॥
ihādya santam ātmānaṃ vidāma na tataḥ param / yeneyaṃ nirmitā vīra purī śaraṇam ātmanaḥ //
एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश् च मानद । सुप्तायां मयि जागर्ति नागो ऽयं पालयन् पुरीम् ॥
ete sakhāyaḥ sakhyo me narā nāryaś ca mānada / suptāyāṃ mayi jāgarti nāgo 'yaṃ pālayan purīm //
दिष्ट्यागतो ऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामान् अभीप्ससे । उद्वहिष्यामि तांस् ते ऽहं स्व-बन्धुभिर् अरिन्दम ॥
diṣṭyāgato 'si bhadraṃ te grāmyān kāmān abhīpsase / udvahiṣyāmi tāṃs te 'haṃ sva-bandhubhir arindama //
इमां त्वम् अधितिष्ठस्व पुरीं नव-मुखीं विभो । मयोपनीतान् गृह्णानः काम-भोगान् शतं समाः ॥
imāṃ tvam adhitiṣṭhasva purīṃ nava-mukhīṃ vibho / mayopanītān gṛhṇānaḥ kāma-bhogān śataṃ samāḥ //
कं नु त्वद्-अन्यं रमये ह्य् अरति-ज्ञम् अकोविदम् । असम्परायाभिमुखम् अश्वस्तन-विदं पशुम् ॥
kaṃ nu tvad-anyaṃ ramaye hy arati-jñam akovidam / asamparāyābhimukham aśvastana-vidaṃ paśum //
धर्मो ह्य् अत्रार्थ-कामौ च प्रजानन्दो ऽमृतं यशः । लोका विशोका विरजा यान् न केवलिनो विदुः ॥
dharmo hy atrārtha-kāmau ca prajānando 'mṛtaṃ yaśaḥ / lokā viśokā virajā yān na kevalino viduḥ //
पितृ-देवर्षि-मर्त्यानां भूतानाम् आत्मनश् च ह । क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवे ऽस्मिन् यद् गृहाश्रमः ॥
pitṛ-devarṣi-martyānāṃ bhūtānām ātmanaś ca ha / kṣemyaṃ vadanti śaraṇaṃ bhave 'smin yad gṛhāśramaḥ //
का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रिय-दर्शनम् । न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम् ॥
kā nāma vīra vikhyātaṃ vadānyaṃ priya-darśanam / na vṛṇīta priyaṃ prāptaṃ mādṛśī tvādṛśaṃ patim //
कस्या मनस् ते भुवि भोगि-भोगयोः स्त्रिया न सज्जेद् भुजयोर् महा-भुज । यो ऽनाथ-वर्गाधिम् अलं घृणोद्धत- स्मितावलोकेन चरत्य् अपोहितुम् ॥
kasyā manas te bhuvi bhogi-bhogayoḥ striyā na sajjed bhujayor mahā-bhuja / yo 'nātha-vargādhim alaṃ ghṛṇoddhata- smitāvalokena caraty apohitum //
नारद उवाच इति तौ दम्-पती तत्र समुद्य समयं मिथः । तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः ॥
nārada uvāca iti tau dam-patī tatra samudya samayaṃ mithaḥ / tāṃ praviśya purīṃ rājan mumudāte śataṃ samāḥ //
उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः । क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिर् ह्रदिनीम् आविशच् छुचौ ॥
upagīyamāno lalitaṃ tatra tatra ca gāyakaiḥ / krīḍan parivṛtaḥ strībhir hradinīm āviśac chucau //
सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस् तस्यास् तु द्वे अधः । पृथग्-विषय-गत्य्-अर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः ॥
saptopari kṛtā dvāraḥ puras tasyās tu dve adhaḥ / pṛthag-viṣaya-gaty-arthaṃ tasyāṃ yaḥ kaścaneśvaraḥ //
पञ्च द्वारस् तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये ॥
pañca dvāras tu paurastyā dakṣiṇaikā tathottarā / paścime dve amūṣāṃ te nāmāni nṛpa varṇaye //
खद्योताविर्मुखी च प्राग् द्वाराव् एकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्-सखः ॥
khadyotāvirmukhī ca prāg dvārāv ekatra nirmite / vibhrājitaṃ janapadaṃ yāti tābhyāṃ dyumat-sakhaḥ //
नलिनी नालिनी च प्राग् द्वाराव् एकत्र निर्मिते । अवधूत-सखस् ताभ्यां विषयं याति सौरभम् ॥
nalinī nālinī ca prāg dvārāv ekatra nirmite / avadhūta-sakhas tābhyāṃ viṣayaṃ yāti saurabham //
मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास् तयापण-बहूदनौ । विषयौ याति पुर-राड् रसज्ञ-विपणान्वितः ॥
mukhyā nāma purastād dvās tayāpaṇa-bahūdanau / viṣayau yāti pura-rāḍ rasajña-vipaṇānvitaḥ //
पितृहूर् नृप पुर्या द्वार् दक्षिणेन पुरञ्जनः । राष्ट्रं दक्षिण-पञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥
pitṛhūr nṛpa puryā dvār dakṣiṇena purañjanaḥ / rāṣṭraṃ dakṣiṇa-pañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ //
देवहूर् नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः । राष्ट्रम् उत्तर-पञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥
devahūr nāma puryā dvā uttareṇa purañjanaḥ / rāṣṭram uttara-pañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ //
आसुरी नाम पश्चाद् द्वास् तया याति पुरञ्जनः । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः ॥
āsurī nāma paścād dvās tayā yāti purañjanaḥ / grāmakaṃ nāma viṣayaṃ durmadena samanvitaḥ //
निरृतिर् नाम पश्चाद् द्वास् तया याति पुरञ्जनः । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः ॥
nirṛtir nāma paścād dvās tayā yāti purañjanaḥ / vaiśasaṃ nāma viṣayaṃ lubdhakena samanvitaḥ //
अन्धाव् अमीषां पौराणां निर्वाक्-पेशस्कृताव् उभौ । अक्षण्वताम् अधिपतिस् ताभ्यां याति करोति च ॥
andhāv amīṣāṃ paurāṇāṃ nirvāk-peśaskṛtāv ubhau / akṣaṇvatām adhipatis tābhyāṃ yāti karoti ca //
स यर्ह्य् अन्तःपुर-गतो विषूचीन-समन्वितः । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम् ॥
sa yarhy antaḥpura-gato viṣūcīna-samanvitaḥ / mohaṃ prasādaṃ harṣaṃ vā yāti jāyātmajodbhavam //
एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितो ऽबुधः । महिषी यद् यद् ईहेत तत् तद् एवान्ववर्तत ॥
evaṃ karmasu saṃsaktaḥ kāmātmā vañcito 'budhaḥ / mahiṣī yad yad īheta tat tad evānvavartata //
क्वचित् पिबन्त्यां पिबति मदिरां मद-विह्वलः । अश्नन्त्यां क्वचिद् अश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥
kvacit pibantyāṃ pibati madirāṃ mada-vihvalaḥ / aśnantyāṃ kvacid aśnāti jakṣatyāṃ saha jakṣiti //
क्वचिद् गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद् धसन्त्यां हसति जल्पन्त्याम् अनु जल्पति ॥
kvacid gāyati gāyantyāṃ rudatyāṃ rudati kvacit / kvacid dhasantyāṃ hasati jalpantyām anu jalpati //
क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्याम् अनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायाम् अन्वास्ते क्वचिद् आसतीम् ॥
kvacid dhāvati dhāvantyāṃ tiṣṭhantyām anu tiṣṭhati / anu śete śayānāyām anvāste kvacid āsatīm //
क्वचिच् छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्याम् अनु पश्यति । क्वचिज् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥
kvacic chṛṇoti śṛṇvantyāṃ paśyantyām anu paśyati / kvacij jighrati jighrantyāṃ spṛśantyāṃ spṛśati kvacit //
क्वचिच् च शोचतीं जायाम् अनु शोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदिताम् अनु मोदते ॥
kvacic ca śocatīṃ jāyām anu śocati dīnavat / anu hṛṣyati hṛṣyantyāṃ muditām anu modate //
विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्व-प्रकृति-वञ्चितः । नेच्छन्न् अनुकरोत्य् अज्ञः क्लैब्यात् क्रीडा-मृगो यथा ॥
vipralabdho mahiṣyaivaṃ sarva-prakṛti-vañcitaḥ / necchann anukaroty ajñaḥ klaibyāt krīḍā-mṛgo yathā //