मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसम् एकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेष- स्वानुसर्गः प्रजापतिः ॥
maitreya uvāca dṛṣṭvātmānaṃ pravayasam ekadā vainya ātmavān / ātmanā vardhitāśeṣa- svānusargaḥ prajāpatiḥ //
जगतस् तस्थुषश् चापि वृत्तिदो धर्म-भृत् सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यद्-अर्थम् इह जज्ञिवान् ॥
jagatas tasthuṣaś cāpi vṛttido dharma-bhṛt satām / niṣpāditeśvarādeśo yad-artham iha jajñivān //
आत्मजेष्व् आत्मजां न्यस्य विरहाद् रुदतीम् इव । प्रजासु विमनःस्व् एकः स-दारो ऽगात् तपो-वनम् ॥
ātmajeṣv ātmajāṃ nyasya virahād rudatīm iva / prajāsu vimanaḥsv ekaḥ sa-dāro 'gāt tapo-vanam //
तत्राप्य् अदाभ्य-नियमो वैखानस-सुसम्मते । आरब्ध उग्र-तपसि यथा स्व-विजये पुरा ॥
tatrāpy adābhya-niyamo vaikhānasa-susammate / ārabdha ugra-tapasi yathā sva-vijaye purā //
कन्द-मूल-फलाहारः शुष्क-पर्णाशनः क्वचित् । अब्-भक्षः कतिचित् पक्षान् वायु-भक्षस् ततः परम् ॥
kanda-mūla-phalāhāraḥ śuṣka-parṇāśanaḥ kvacit / ab-bhakṣaḥ katicit pakṣān vāyu-bhakṣas tataḥ param //
ग्रीष्मे पञ्च-तपा वीरो वर्षास्व् आसारषाण् मुनिः । आकण्ठ-मग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिले-शयः ॥
grīṣme pañca-tapā vīro varṣāsv āsāraṣāṇ muniḥ / ākaṇṭha-magnaḥ śiśire udake sthaṇḍile-śayaḥ //
तितिक्षुर् यत-वाग् दान्त ऊर्ध्व-रेता जितानिलः । आरिराधयिषुः कृष्णम् अचरत् तप उत्तमम् ॥
titikṣur yata-vāg dānta ūrdhva-retā jitānilaḥ / ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇam acarat tapa uttamam //
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्त-कर्म-मलाशयः । प्राणायामैः सन्निरुद्ध- षड्-वर्गश् छिन्न-बन्धनः ॥
tena kramānusiddhena dhvasta-karma-malāśayaḥ / prāṇāyāmaiḥ sanniruddha- ṣaḍ-vargaś chinna-bandhanaḥ //
सनत्-कुमारो भगवान् यद् आहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषम् अभजत् पुरुषर्षभः ॥
sanat-kumāro bhagavān yad āhādhyātmikaṃ param / yogaṃ tenaiva puruṣam abhajat puruṣarṣabhaḥ //
भगवद्-धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा । भक्तिर् भगवति ब्रह्मण्य् अनन्य-विषयाभवत् ॥
bhagavad-dharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā / bhaktir bhagavati brahmaṇy ananya-viṣayābhavat //
तस्यानया भगवतः परिकर्म-शुद्ध- सत्त्वात्मनस् तद्-अनुसंस्मरणानुपूर्त्या अम्प्; ज्ञानं विरक्तिमद् अभून् निशितेन येन चिच्छेद संशय-पदं निज-जीव-कोशम् ॥
tasyānayā bhagavataḥ parikarma-śuddha- sattvātmanas tad-anusaṃsmaraṇānupūrtyā amp; jñānaṃ viraktimad abhūn niśitena yena ciccheda saṃśaya-padaṃ nija-jīva-kośam //
छिन्नान्य-धीर् अधिगतात्म-गतिर् निरीहस् तत् तत्यजे ऽच्छिनद् इदं वयुनेन येन छिन्नान्य-धीर् अधिगतात्म-गतिर् निरीहस् तत् तत्यजे ऽच्छिनद् इदं वयुनेन येन तावन् न योग-गतिभिर् यतिर् अप्रमत्तो यावद् गदाग्रज-कथासु रतिं न कुर्यात् ॥
chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhas tat tatyaje 'cchinad idaṃ vayunena yena chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhas tat tatyaje 'cchinad idaṃ vayunena yena tāvan na yoga-gatibhir yatir apramatto yāvad gadāgraja-kathāsu ratiṃ na kuryāt //
एवं स वीर-प्रवरः संयोज्यात्मानम् आत्मनि । ब्रह्म-भूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥
evaṃ sa vīra-pravaraḥ saṃyojyātmānam ātmani / brahma-bhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram //
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुम् उत्सारयञ् छनैः । नाभ्यां कोष्ठेष्व् अवस्थाप्य हृद्-उरः-कण्ठ-शीर्षणि ॥
sampīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyum utsārayañ chanaiḥ / nābhyāṃ koṣṭheṣv avasthāpya hṛd-uraḥ-kaṇṭha-śīrṣaṇi //
उत्सर्पयंस् तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस् तेजस्य् अयूयुजत् ॥
utsarpayaṃs tu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ / vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejas tejasy ayūyujat //
खान्य् आकाशे द्रवं तोये यथा-स्थानं विभागशः । क्षितिम् अम्भसि तत् तेजस्य् अदो वायौ नभस्य् अमुम् ॥
khāny ākāśe dravaṃ toye yathā-sthānaṃ vibhāgaśaḥ / kṣitim ambhasi tat tejasy ado vāyau nabhasy amum //
इन्द्रियेषु मनस् तानि तन्-मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्य् उत्कृष्य महत्य् आत्मनि सन्दधे ॥
indriyeṣu manas tāni tan-mātreṣu yathodbhavam / bhūtādināmūny utkṛṣya mahaty ātmani sandadhe //
तं सर्व-गुण-विन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयम् आत्म-स्थम् असाव् अनुशयी पुमान् । नान-वैराग्य-वीर्येण स्वरूप-स्थो ऽजहात् प्रभुः ॥
taṃ sarva-guṇa-vinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt / taṃ cānuśayam ātma-stham asāv anuśayī pumān / nāna-vairāgya-vīryeṇa svarūpa-stho 'jahāt prabhuḥ //
अर्चिर् नाम महा-राज्ञी तत्-पत्न्य् अनुगता वनम् । सुकुमार्य् अतद्-अर्हा च यत्-पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः ॥
arcir nāma mahā-rājñī tat-patny anugatā vanam / sukumāry atad-arhā ca yat-padbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ //
अतीव भर्तुर् व्रत-धर्म-निष्ठया शुश्रूषया चार्ष-देह-यात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्कर-स्पर्शन-मान-निर्वृतिः ॥
atīva bhartur vrata-dharma-niṣṭhayā śuśrūṣayā cārṣa-deha-yātrayā / nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā preyaskara-sparśana-māna-nirvṛtiḥ //
देहं विपन्नाखिल-चेतनादिकं पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः । आलक्ष्य किञ्चिच् च विलप्य सा सती चिताम् अथारोपयद् अद्रि-सानुनि ॥
dehaṃ vipannākhila-cetanādikaṃ patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ / ālakṣya kiñcic ca vilapya sā satī citām athāropayad adri-sānuni //
विधाय कृत्यं ह्रदिनी-जलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुर् उदार-कर्मणः । नत्वा दिवि-स्थांस् त्रिदशांस् त्रिः परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृ-पादौ ॥
vidhāya kṛtyaṃ hradinī-jalāplutā dattvodakaṃ bhartur udāra-karmaṇaḥ / natvā divi-sthāṃs tridaśāṃs triḥ parītya viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛ-pādau //
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीर-वरं पतिम् । तुष्टुवुर् वरदा देवैर् देव-पत्न्यः सहस्रशः ॥
vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīra-varaṃ patim / tuṣṭuvur varadā devair deva-patnyaḥ sahasraśaḥ //
कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दर-सानुनि । नदत्स्व् अमर-तूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥
kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasmin mandara-sānuni / nadatsv amara-tūryeṣu gṛṇanti sma parasparam //
देव्य ऊचुः अहो इयं वधूर् धन्या या चैवं भू-भुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर् वधूर् इव ॥
devya ūcuḥ aho iyaṃ vadhūr dhanyā yā caivaṃ bhū-bhujāṃ patim / sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīr vadhūr iva //
सैषा नूनं व्रजत्य् ऊर्ध्वम् अनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मान् अतीत्यार्चिर् दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥
saiṣā nūnaṃ vrajaty ūrdhvam anu vainyaṃ patiṃ satī / paśyatāsmān atītyārcir durvibhāvyena karmaṇā //
तेषां दुरापं किं त्व् अन्यन् मर्त्यानां भगवत्-पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्य् उत ॥
teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tv anyan martyānāṃ bhagavat-padam / bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayanty uta //
स वञ्चितो बतात्म-ध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥
sa vañcito batātma-dhruk kṛcchreṇa mahatā bhuvi / labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate //
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्व् अमर-स्त्रीषु पति-लोकं गता वधूः । यं वा आत्म-विदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः ॥
maitreya uvāca stuvatīṣv amara-strīṣu pati-lokaṃ gatā vadhūḥ / yaṃ vā ātma-vidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ //
इत्थम्-भूतानुभावो ऽसौ पृथुः स भगवत्तमः । कीर्तितं तस्य चरितम् उद्दाम-चरितस्य ते ॥
ittham-bhūtānubhāvo 'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ / kīrtitaṃ tasya caritam uddāma-caritasya te //
य इदं सुमहत् पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् । श्रावयेच् छृणुयाद् वापि स पृथोः पदवीम् इयात् ॥
ya idaṃ sumahat puṇyaṃ śraddhayāvahitaḥ paṭhet / śrāvayec chṛṇuyād vāpi sa pṛthoḥ padavīm iyāt //
ब्राह्मणो ब्रह्म-वर्चस्वी राजन्यो जगती-पतिः । वैश्यः पठन् विट्-पतिः स्याच् छूद्रः सत्तमताम् इयात् ॥
brāhmaṇo brahma-varcasvī rājanyo jagatī-patiḥ / vaiśyaḥ paṭhan viṭ-patiḥ syāc chūdraḥ sattamatām iyāt //
त्रिः कृत्व इदम् आकर्ण्य नरो नार्य् अथवादृता । अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः ॥
triḥ kṛtva idam ākarṇya naro nāry athavādṛtā / aprajaḥ suprajatamo nirdhano dhanavattamaḥ //
अस्पष्ट-कीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः । इदं स्वस्त्य्-अयनं पुंसाम् अमङ्गल्य-निवारणम् ॥
aspaṣṭa-kīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ / idaṃ svasty-ayanaṃ puṃsām amaṅgalya-nivāraṇam //
धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं कलि-मलापहम् । धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां सम्यक् सिद्धिम् अभीप्सुभिः । श्रद्धयैतद् अनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ kali-malāpaham / dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ samyak siddhim abhīpsubhiḥ / śraddhayaitad anuśrāvyaṃ caturṇāṃ kāraṇaṃ param //
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतद् अभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्य् अग्रे राजानः पृथवे यथा ॥
vijayābhimukho rājā śrutvaitad abhiyāti yān / baliṃ tasmai haranty agre rājānaḥ pṛthave yathā //
मुक्तान्य-सङ्गो भगवत्य् अमलां भक्तिम् उद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच् छ्रावयेत् पठेत् ॥
muktānya-saṅgo bhagavaty amalāṃ bhaktim udvahan / vainyasya caritaṃ puṇyaṃ śṛṇuyāc chrāvayet paṭhet //
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्-माहात्म्य-सूचकम् । अस्मिन् कृतम् अतिमर्त्यं पार्थवीं गतिम् आप्नुयात् ॥
vaicitravīryābhihitaṃ mahan-māhātmya-sūcakam / asmin kṛtam atimartyaṃ pārthavīṃ gatim āpnuyāt //
अनुदिनम् इदम् आदरेण शृण्वन् पृथु-चरितं प्रथयन् विमुक्त-सङ्गः । भगवति भव-सिन्धु-पोत-पादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः ॥
anudinam idam ādareṇa śṛṇvan pṛthu-caritaṃ prathayan vimukta-saṅgaḥ / bhagavati bhava-sindhu-pota-pāde sa ca nipuṇāṃ labhate ratiṃ manuṣyaḥ //