मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुण-कर्मभिः । छन्दयाम् आस तान् कामैः प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥
maitreya uvāca evaṃ sa bhagavān vainyaḥ khyāpito guṇa-karmabhiḥ / chandayām āsa tān kāmaiḥ pratipūjyābhinandya ca //
ब्राह्मण-प्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्य-पुरोधसः । पौरान् जान-पदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत् ॥
brāhmaṇa-pramukhān varṇān bhṛtyāmātya-purodhasaḥ / paurān jāna-padān śreṇīḥ prakṛtīḥ samapūjayat //
विदुर उवाच कस्माद् दधार गो-रूपं धरित्री बहु-रूपिणी । यां दुदोह पृथुस् तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥
vidura uvāca kasmād dadhāra go-rūpaṃ dharitrī bahu-rūpiṇī / yāṃ dudoha pṛthus tatra ko vatso dohanaṃ ca kim //
प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोर् अपाहरत् ॥
prakṛtyā viṣamā devī kṛtā tena samā katham / tasya medhyaṃ hayaṃ devaḥ kasya hetor apāharat //
सनत्-कुमाराद् भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्म-विद्-उत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं स-विज्ञानं राजर्षिः कां गतिं गतः ॥
sanat-kumārād bhagavato brahman brahma-vid-uttamāt / labdhvā jñānaṃ sa-vijñānaṃ rājarṣiḥ kāṃ gatiṃ gataḥ //
यच् चान्यद् अपि कृष्णस्य भवान् भगवतः प्रभोः । श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्व-देह-कथाश्रयम् ॥
yac cānyad api kṛṣṇasya bhavān bhagavataḥ prabhoḥ / śravaḥ suśravasaḥ puṇyaṃ pūrva-deha-kathāśrayam //
भक्ताय मे ऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुम् अर्हसि यो ऽदुह्यद् वैन्य-रूपेण गाम् इमाम् ॥
bhaktāya me 'nuraktāya tava cādhokṣajasya ca / vaktum arhasi yo 'duhyad vainya-rūpeṇa gām imām //
सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेव-कथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीत-मना मैत्रेयः प्रत्यभाषत ॥
sūta uvāca codito vidureṇaivaṃ vāsudeva-kathāṃ prati / praśasya taṃ prīta-manā maitreyaḥ pratyabhāṣata //
मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्तः पृथुर् अङ्ग विप्रैर् आमन्त्रितो जनतायाश् च पालः । प्रजा निरन्ने क्षिति-पृष्ठ एत्य क्षुत्-क्षाम-देहाः पतिम् अभ्यवोचन् ॥
maitreya uvāca yadābhiṣiktaḥ pṛthur aṅga viprair āmantrito janatāyāś ca pālaḥ / prajā niranne kṣiti-pṛṣṭha etya kṣut-kṣāma-dehāḥ patim abhyavocan //
वयं राजञ् जाठरेणाभितप्ता यथाग्निना कोटर-स्थेन वृक्षाः । त्वाम् अद्य याताः शरणं शरण्यं यः साधितो वृत्ति-करः पतिर् नः ॥
vayaṃ rājañ jāṭhareṇābhitaptā yathāgninā koṭara-sthena vṛkṣāḥ / tvām adya yātāḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ yaḥ sādhito vṛtti-karaḥ patir naḥ //
तन् नो भवान् ईहतु रातवे ऽन्नं क्षुधार्दितानां नरदेव-देव । यावन् न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जा वार्ता-पतिस् त्वं किल लोक-पालः ॥
tan no bhavān īhatu rātave 'nnaṃ kṣudhārditānāṃ naradeva-deva / yāvan na naṅkṣyāmaha ujjhitorjā vārtā-patis tvaṃ kila loka-pālaḥ //
मैत्रेय उवाच पृथुः प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सो ऽन्वपद्यत ॥
maitreya uvāca pṛthuḥ prajānāṃ karuṇaṃ niśamya paridevitam / dīrghaṃ dadhyau kuruśreṣṭha nimittaṃ so 'nvapadyata //
इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीत-शरासनः । सन्दधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस् त्रिपुर-हा यथा ॥
iti vyavasito buddhyā pragṛhīta-śarāsanaḥ / sandadhe viśikhaṃ bhūmeḥ kruddhas tripura-hā yathā //
प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौः सत्य् अपाद्रवद् भीता मृगीव मृगयु-द्रुता ॥
pravepamānā dharaṇī niśāmyodāyudhaṃ ca tam / gauḥ saty apādravad bhītā mṛgīva mṛgayu-drutā //
ताम् अन्वधावत् तद् वैन्यः कुपितो ऽत्यरुणेक्षणः । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥
tām anvadhāvat tad vainyaḥ kupito 'tyaruṇekṣaṇaḥ / śaraṃ dhanuṣi sandhāya yatra yatra palāyate //
सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥
sā diśo vidiśo devī rodasī cāntaraṃ tayoḥ / dhāvantī tatra tatrainaṃ dadarśānūdyatāyudham //
लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान् मृत्योर् इव प्रजाः । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥
loke nāvindata trāṇaṃ vainyān mṛtyor iva prajāḥ / trastā tadā nivavṛte hṛdayena vidūyatā //
उवाच च महा-भागं धर्म-ज्ञापन्न-वत्सल । त्राहि माम् अपि भूतानां पालने ऽवस्थितो भवान् ॥
uvāca ca mahā-bhāgaṃ dharma-jñāpanna-vatsala / trāhi mām api bhūtānāṃ pālane 'vasthito bhavān //
स त्वं जिघांससे कस्माद् दीनाम् अकृत-किल्बिषाम् । अहनिष्यत् कथं योषां धर्म-ज्ञ इति यो मतः ॥
sa tvaṃ jighāṃsase kasmād dīnām akṛta-kilbiṣām / ahaniṣyat kathaṃ yoṣāṃ dharma-jña iti yo mataḥ //
प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृतागःस्व् अपि जन्तवः । किम् उत त्वद्-विधा राजन् करुणा दीन-वत्सलाः ॥
praharanti na vai strīṣu kṛtāgaḥsv api jantavaḥ / kim uta tvad-vidhā rājan karuṇā dīna-vatsalāḥ //
मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश् चेमाः कथम् अम्भसि धास्यसि ॥
māṃ vipāṭyājarāṃ nāvaṃ yatra viśvaṃ pratiṣṭhitam / ātmānaṃ ca prajāś cemāḥ katham ambhasi dhāsyasi //
पृथुर् उवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्-छासन-पराङ्-मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥
pṛthur uvāca vasudhe tvāṃ vadhiṣyāmi mac-chāsana-parāṅ-mukhīm / bhāgaṃ barhiṣi yā vṛṅkte na tanoti ca no vasu //
यवसं जग्ध्य् अनुदिनं नैव दोग्ध्य् औधसं पयः । तस्याम् एवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥
yavasaṃ jagdhy anudinaṃ naiva dogdhy audhasaṃ payaḥ / tasyām evaṃ hi duṣṭāyāṃ daṇḍo nātra na śasyate //
त्वं खल्व् ओषधि-बीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्य् आत्म-रुद्धानि माम् अवज्ञाय मन्द-धीः ॥
tvaṃ khalv oṣadhi-bījāni prāk sṛṣṭāni svayambhuvā / na muñcasy ātma-ruddhāni mām avajñāya manda-dhīḥ //
अमूषां क्षुत्-परीतानाम् आर्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्-बाणैर् भिन्नायास् तव मेदसा ॥
amūṣāṃ kṣut-parītānām ārtānāṃ paridevitam / śamayiṣyāmi mad-bāṇair bhinnāyās tava medasā //
पुमान् योषिद् उत क्लीब आत्म-सम्भावनो ऽधमः । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्-वधो ऽवधः ॥
pumān yoṣid uta klība ātma-sambhāvano 'dhamaḥ / bhūteṣu niranukrośo nṛpāṇāṃ tad-vadho 'vadhaḥ //
त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा माया-गां तिलशः शरैः । आत्म-योग-बलेनेमा धारयिष्याम्य् अहं प्रजाः ॥
tvāṃ stabdhāṃ durmadāṃ nītvā māyā-gāṃ tilaśaḥ śaraiḥ / ātma-yoga-balenemā dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ //
एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तम् इव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही सञ्जात-वेपथुः ॥
evaṃ manyumayīṃ mūrtiṃ kṛtāntam iva bibhratam / praṇatā prāñjaliḥ prāha mahī sañjāta-vepathuḥ //
धरोवाच नमः परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्त-नाना-तनवे गुणात्मने । नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत- द्रव्य-क्रिया-कारक-विभ्रमोर्मये ॥
dharovāca namaḥ parasmai puruṣāya māyayā vinyasta-nānā-tanave guṇātmane / namaḥ svarūpānubhavena nirdhuta- dravya-kriyā-kāraka-vibhramormaye //
येनाहम् आत्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतो ऽयं गुण-सर्ग-सङ्ग्रहः । स एव मां हन्तुम् उदायुधः स्वराड् उपस्थितो ऽन्यं शरणं कम् आश्रये ॥
yenāham ātmāyatanaṃ vinirmitā dhātrā yato 'yaṃ guṇa-sarga-saṅgrahaḥ / sa eva māṃ hantum udāyudhaḥ svarāḍ upasthito 'nyaṃ śaraṇaṃ kam āśraye //
य एतद् आदाव् असृजच् चराचरं स्व-माययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सो ऽयं किल गोप्तुम् उद्यतः कथं नु मां धर्म-परो जिघांसति ॥
ya etad ādāv asṛjac carācaraṃ sva-māyayātmāśrayayāvitarkyayā / tayaiva so 'yaṃ kila goptum udyataḥ kathaṃ nu māṃ dharma-paro jighāṃsati //
नूनं बतेशस्य समीहितं जनैस् तन्-मायया दुर्जययाकृतात्मभिः । न लक्ष्यते यस् त्व् अकरोद् अकारयद् यो ऽनेक एकः परतश् च ईश्वरः ॥
nūnaṃ bateśasya samīhitaṃ janais tan-māyayā durjayayākṛtātmabhiḥ / na lakṣyate yas tv akarod akārayad yo 'neka ekaḥ parataś ca īśvaraḥ //
सर्गादि यो ऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभिर् द्रव्य-क्रिया-कारक-चेतनात्मभिः । तस्मै समुन्नद्ध-निरुद्ध-शक्तये नमः परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥
sargādi yo 'syānuruṇaddhi śaktibhir dravya-kriyā-kāraka-cetanātmabhiḥ / tasmai samunnaddha-niruddha-śaktaye namaḥ parasmai puruṣāya vedhase //
स वै भवान् आत्म-विनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्तः-करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्न् अज मां रसातलाद् अभ्युज्जहाराम्भस आदि-सूकरः ॥
sa vai bhavān ātma-vinirmitaṃ jagad bhūtendriyāntaḥ-karaṇātmakaṃ vibho / saṃsthāpayiṣyann aja māṃ rasātalād abhyujjahārāmbhasa ādi-sūkaraḥ //
अपाम् उपस्थे मयि नाव्य् अवस्थिताः प्रजा भवान् अद्य रिरक्षिषुः किल । स वीर-मूर्तिः समभूद् धरा-धरो यो मां पयस्य् उग्र-शरो जिघांससि ॥
apām upasthe mayi nāvy avasthitāḥ prajā bhavān adya rirakṣiṣuḥ kila / sa vīra-mūrtiḥ samabhūd dharā-dharo yo māṃ payasy ugra-śaro jighāṃsasi //
नूनं जनैर् ईहितम् ईश्वराणाम् अस्मद्-विधैस् तद्-गुण-सर्ग-मायया । न ज्ञायते मोहित-चित्त-वर्त्मभिस् तेभ्यो नमो वीर-यशस्-करेभ्यः ॥
nūnaṃ janair īhitam īśvarāṇām asmad-vidhais tad-guṇa-sarga-māyayā / na jñāyate mohita-citta-vartmabhis tebhyo namo vīra-yaśas-karebhyaḥ //