मैत्रेय उवाच निशम्य गदताम् एवम् ऋषीणां धनुषि ध्रुवः । सन्दधे ऽस्त्रम् उपस्पृश्य यन् नारायण-निर्मितम् ॥
maitreya uvāca niśamya gadatām evam ṛṣīṇāṃ dhanuṣi dhruvaḥ / sandadhe 'stram upaspṛśya yan nārāyaṇa-nirmitam //
सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यक-निर्मिताः । क्षिप्रं विनेशुर् विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥
sandhīyamāna etasmin māyā guhyaka-nirmitāḥ / kṣipraṃ vineśur vidura kleśā jñānodaye yathā //
तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जतः सुवर्ण-पुङ्खाः कलहंस-वाससः । विनिःसृता आविविशुर् द्विषद्-बलं यथा वनं भीम-रवाः शिखण्डिनः ॥
tasyārṣāstraṃ dhanuṣi prayuñjataḥ suvarṇa-puṅkhāḥ kalahaṃsa-vāsasaḥ / viniḥsṛtā āviviśur dviṣad-balaṃ yathā vanaṃ bhīma-ravāḥ śikhaṇḍinaḥ //
तैस् तिग्म-धारैः प्रधने शिली-मुखैर् इतस् ततः पुण्य-जना उपद्रुताः । तम् अभ्यधावन् कुपिता उदायुधाः सुपर्णम् उन्नद्ध-फणा इवाहयः ॥
tais tigma-dhāraiḥ pradhane śilī-mukhair itas tataḥ puṇya-janā upadrutāḥ / tam abhyadhāvan kupitā udāyudhāḥ suparṇam unnaddha-phaṇā ivāhayaḥ //
स तान् पृषत्कैर् अभिधावतो मृधे निकृत्त-बाहूरु-शिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परम् अर्क-मण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यम् ऊर्ध्व-रेतसः ॥
sa tān pṛṣatkair abhidhāvato mṛdhe nikṛtta-bāhūru-śirodharodarān / nināya lokaṃ param arka-maṇḍalaṃ vrajanti nirbhidya yam ūrdhva-retasaḥ //
तान् हन्यमानान् अभिवीक्ष्य गुह्यकान् अनागसश् चित्र-रथेन भूरिशः । औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर् जगादोपगतः सहर्षिभिः ॥
tān hanyamānān abhivīkṣya guhyakān anāgasaś citra-rathena bhūriśaḥ / auttānapādiṃ kṛpayā pitāmaho manur jagādopagataḥ saharṣibhiḥ //
मनुर् उवाच अलं वत्सातिरोषेण तमो-द्वारेण पाप्मना । येन पुण्य-जनान् एतान् अवधीस् त्वम् अनागसः ॥
manur uvāca alaṃ vatsātiroṣeṇa tamo-dvāreṇa pāpmanā / yena puṇya-janān etān avadhīs tvam anāgasaḥ //
नास्मत्-कुलोचितं तात कर्मैतत् सद्-विगर्हितम् । वधो यद् उपदेवानाम् आरब्धस् ते ऽकृतैनसाम् ॥
nāsmat-kulocitaṃ tāta karmaitat sad-vigarhitam / vadho yad upadevānām ārabdhas te 'kṛtainasām //
नन्व् एकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हताः । भ्रातुर् वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृ-वत्सल ॥
nanv ekasyāparādhena prasaṅgād bahavo hatāḥ / bhrātur vadhābhitaptena tvayāṅga bhrātṛ-vatsala //
नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यद् आत्मानं पराग् गृह्य पशुवद् भूत-वैशसम् ॥
nāyaṃ mārgo hi sādhūnāṃ hṛṣīkeśānuvartinām / yad ātmānaṃ parāg gṛhya paśuvad bhūta-vaiśasam //
सर्व-भूतात्म-भावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस् तत् परमं पदम् ॥
sarva-bhūtātma-bhāvena bhūtāvāsaṃ hariṃ bhavān / ārādhyāpa durārādhyaṃ viṣṇos tat paramaṃ padam //
स त्वं हरेर् अनुध्यातस् तत्-पुंसाम् अपि सम्मतः । कथं त्व् अवद्यं कृतवान् अनुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥
sa tvaṃ harer anudhyātas tat-puṃsām api sammataḥ / kathaṃ tv avadyaṃ kṛtavān anuśikṣan satāṃ vratam //
तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिल-जन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥
titikṣayā karuṇayā maitryā cākhila-jantuṣu / samatvena ca sarvātmā bhagavān samprasīdati //
सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः । विमुक्तो जीव-निर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणम् ऋच्छति ॥
samprasanne bhagavati puruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥ / vimukto jīva-nirmukto brahma nirvāṇam ṛcchati //
भूतैः पञ्चभिर् आरब्धैर् योषित् पुरुष एव हि । तयोर् व्यवायात् सम्भूतिर् योषित्-पुरुषयोर् इह ॥
bhūtaiḥ pañcabhir ārabdhair yoṣit puruṣa eva hi / tayor vyavāyāt sambhūtir yoṣit-puruṣayor iha //
एवं प्रवर्तते सर्गः स्थितिः संयम एव च । गुण-व्यतिकराद् राजन् मायया परमात्मनः ॥
evaṃ pravartate sargaḥ sthitiḥ saṃyama eva ca / guṇa-vyatikarād rājan māyayā paramātmanaḥ //
निमित्त-मात्रं तत्रासीन् निर्गुणः पुरुषर्षभः । व्यक्ताव्यक्तम् इदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥
nimitta-mātraṃ tatrāsīn nirguṇaḥ puruṣarṣabhaḥ / vyaktāvyaktam idaṃ viśvaṃ yatra bhramati lohavat //
स खल्व् इदं भगवान् काल-शक्त्या गुण-प्रवाहेण विभक्त-वीर्यः । करोत्य् अकर्तैव निहन्त्य् अहन्ता चेष्टा विभूम्नः खलु दुर्विभाव्या ॥
sa khalv idaṃ bhagavān kāla-śaktyā guṇa-pravāheṇa vibhakta-vīryaḥ / karoty akartaiva nihanty ahantā ceṣṭā vibhūmnaḥ khalu durvibhāvyā //
सो ऽनन्तो ऽन्त-करः कालो ऽनादिर् आदि-कृद् अव्ययः । जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम् ॥
so 'nanto 'nta-karaḥ kālo 'nādir ādi-kṛd avyayaḥ / janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam //
न वै स्व-पक्षो ऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर् विशतः समं प्रजाः । तं धावमानम् अनुधावन्त्य् अनीशा यथा रजांस्य् अनिलं भूत-सङ्घाः ॥
na vai sva-pakṣo 'sya vipakṣa eva vā parasya mṛtyor viśataḥ samaṃ prajāḥ / taṃ dhāvamānam anudhāvanty anīśā yathā rajāṃsy anilaṃ bhūta-saṅghāḥ //
आयुषो ऽपचयं जन्तोस् तथैवोपचयं विभुः । उभाभ्यां रहितः स्व-स्थो दुःस्थस्य विदधात्य् असौ ॥
āyuṣo 'pacayaṃ jantos tathaivopacayaṃ vibhuḥ / ubhābhyāṃ rahitaḥ sva-stho duḥsthasya vidadhāty asau //
केचित् कर्म वदन्त्य् एनं स्वभावम् अपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंसः कामम् उतापरे ॥
kecit karma vadanty enaṃ svabhāvam apare nṛpa / eke kālaṃ pare daivaṃ puṃsaḥ kāmam utāpare //
अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नाना-शक्त्य्-उदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्व-सम्भवम् ॥
avyaktasyāprameyasya nānā-śakty-udayasya ca / na vai cikīrṣitaṃ tāta ko vedātha sva-sambhavam //
न चैते पुत्रक भ्रातुर् हन्तारो धनदानुगाः । विसर्गादानयोस् तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥
na caite putraka bhrātur hantāro dhanadānugāḥ / visargādānayos tāta puṃso daivaṃ hi kāraṇam //
स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्य् अनहङ्कारान् नाज्यते गुण-कर्मभिः ॥
sa eva viśvaṃ sṛjati sa evāvati hanti ca / athāpi hy anahaṅkārān nājyate guṇa-karmabhiḥ //
एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूत-भावनः । स्व-शक्त्या मायया युक्तः सृजत्य् अत्ति च पाति च ॥
eṣa bhūtāni bhūtātmā bhūteśo bhūta-bhāvanaḥ / sva-śaktyā māyayā yuktaḥ sṛjaty atti ca pāti ca //
तम् एव मृत्युम् अमृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्-परायणम् । यस्मै बलिं विश्व-सृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दाम-यन्त्रिताः ॥
tam eva mṛtyum amṛtaṃ tāta daivaṃ sarvātmanopehi jagat-parāyaṇam / yasmai baliṃ viśva-sṛjo haranti gāvo yathā vai nasi dāma-yantritāḥ //
यः पञ्च-वर्षो जननीं त्वं विहाय मातुः सपत्न्या वचसा भिन्न-मर्मा । वनं गतस् तपसा प्रत्यग्-अक्षम् आराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रि-लोक्याः ॥
yaḥ pañca-varṣo jananīṃ tvaṃ vihāya mātuḥ sapatnyā vacasā bhinna-marmā / vanaṃ gatas tapasā pratyag-akṣam ārādhya lebhe mūrdhni padaṃ tri-lokyāḥ //
तम् एनम् अङ्गात्मनि मुक्त-विग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणम् एकम् अक्षरम् । आत्मानम् अन्विच्छ विमुक्तम् आत्म-दृग् यस्मिन्न् इदं भेदम् असत् प्रतीयते ॥
tam enam aṅgātmani mukta-vigrahe vyapāśritaṃ nirguṇam ekam akṣaram / ātmānam anviccha vimuktam ātma-dṛg yasminn idaṃ bhedam asat pratīyate //
त्वं प्रत्यग्-आत्मनि तदा भगवत्य् अनन्त आनन्द-मात्र उपपन्न-समस्त-शक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैर् अविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहम् इति प्ररूढम् ॥
tvaṃ pratyag-ātmani tadā bhagavaty ananta ānanda-mātra upapanna-samasta-śaktau / bhaktiṃ vidhāya paramāṃ śanakair avidyā- granthiṃ vibhetsyasi mamāham iti prarūḍham //
संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्न् अगदेन यथामयम् ॥
saṃyaccha roṣaṃ bhadraṃ te pratīpaṃ śreyasāṃ param / śrutena bhūyasā rājann agadena yathāmayam //
येनोपसृष्टात् पुरुषाल् लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस् तद्-वशं गच्छेद् इच्छन्न् अभयम् आत्मनः ॥
yenopasṛṣṭāt puruṣāl loka udvijate bhṛśam / na budhas tad-vaśaṃ gacched icchann abhayam ātmanaḥ //
हेलनं गिरिश-भ्रातुर् धनदस्य त्वया कृतम् । यज् जघ्निवान् पुण्य-जनान् भ्रातृ-घ्नान् इत्य् अमर्षितः ॥
helanaṃ giriśa-bhrātur dhanadasya tvayā kṛtam / yaj jaghnivān puṇya-janān bhrātṛ-ghnān ity amarṣitaḥ //
तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः । न यावन् महतां तेजः कुलं नो ऽभिभविष्यति ॥
taṃ prasādaya vatsāśu sannatyā praśrayoktibhiḥ / na yāvan mahatāṃ tejaḥ kulaṃ no 'bhibhaviṣyati //
एवं स्वायम्भुवः पौत्रम् अनुशास्य मनुर् ध्रुवम् । तेनाभिवन्दितः साकम् ऋषिभिः स्व-पुरं ययौ ॥
evaṃ svāyambhuvaḥ pautram anuśāsya manur dhruvam / tenābhivanditaḥ sākam ṛṣibhiḥ sva-puraṃ yayau //