मैत्रेय उवाच सत्-सेवनीयो बत पूरु-वंशो यल् लोक-पालो भगवत्-प्रधानः । बभूविथेहाजित-कीर्ति-मालां पदे पदे नूतनयस्य् अभीक्ष्णम् ॥
maitreya uvāca sat-sevanīyo bata pūru-vaṃśo yal loka-pālo bhagavat-pradhānaḥ / babhūvithehājita-kīrti-mālāṃ pade pade nūtanayasy abhīkṣṇam //
सो ऽहं नृणां क्षुल्ल-सुखाय दुःखं महद् गतानां विरमाय तस्य । प्रवर्तये भागवतं पुराणं यद् आह साक्षाद् भगवान् ऋषिभ्यः ॥
so 'haṃ nṛṇāṃ kṣulla-sukhāya duḥkhaṃ mahad gatānāṃ viramāya tasya / pravartaye bhāgavataṃ purāṇaṃ yad āha sākṣād bhagavān ṛṣibhyaḥ //
आसीनम् उर्व्यां भगवन्तम् आद्यं सङ्कर्षणं देवम् अकुण्ठ-सत्त्वम् । विवित्सवस् तत्त्वम् अतः परस्य कुमार-मुख्या मुनयो ऽन्वपृच्छन् ॥
āsīnam urvyāṃ bhagavantam ādyaṃ saṅkarṣaṇaṃ devam akuṇṭha-sattvam / vivitsavas tattvam ataḥ parasya kumāra-mukhyā munayo 'nvapṛcchan //
स्वम् एव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद् वासुदेवाभिधम् आमनन्ति । प्रत्यग्-धृताक्षाम्बुज-कोशम् ईषद् उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥
svam eva dhiṣṇyaṃ bahu mānayantaṃ yad vāsudevābhidham āmananti / pratyag-dhṛtākṣāmbuja-kośam īṣad unmīlayantaṃ vibudhodayāya //
स्वर्धुन्य्-उदार्द्रैः स्व-जटा-कलापैर् उपस्पृशन्तश् चरणोपधानम् । पद्मं यद् अर्चन्त्य् अहि-राज-कन्याः स-प्रेम नाना-बलिभिर् वरार्थाः ॥
svardhuny-udārdraiḥ sva-jaṭā-kalāpair upaspṛśantaś caraṇopadhānam / padmaṃ yad arcanty ahi-rāja-kanyāḥ sa-prema nānā-balibhir varārthāḥ //
मुहुर् गृणन्तो वचसानुराग- स्खलत्-पदेनास्य कृतानि तज्-ज्ञाः । किरीट-साहस्र-मणि-प्रवेक- प्रद्योतितोद्दाम-फणा-सहस्रम् ॥
muhur gṛṇanto vacasānurāga- skhalat-padenāsya kṛtāni taj-jñāḥ / kirīṭa-sāhasra-maṇi-praveka- pradyotitoddāma-phaṇā-sahasram //
प्रोक्तं किलैतद् भगवत्तमेन निवृत्ति-धर्माभिरताय तेन । सनत्-कुमाराय स चाह पृष्टः साङ्ख्यायनायाङ्ग धृत-व्रताय ॥
proktaṃ kilaitad bhagavattamena nivṛtti-dharmābhiratāya tena / sanat-kumārāya sa cāha pṛṣṭaḥ sāṅkhyāyanāyāṅga dhṛta-vratāya //
साङ्ख्यायनः पारमहंस्य-मुख्यो विवक्षमाणो भगवद्-विभूतीः । जगाद सो ऽस्मद्-गुरवे ऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश् च ॥
sāṅkhyāyanaḥ pāramahaṃsya-mukhyo vivakṣamāṇo bhagavad-vibhūtīḥ / jagāda so 'smad-gurave 'nvitāya parāśarāyātha bṛhaspateś ca //
प्रोवाच मह्यं स दयालुर् उक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणम् आद्यम् । सो ऽहं तवैतत् कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यम् अनुव्रताय ॥
provāca mahyaṃ sa dayālur ukto muniḥ pulastyena purāṇam ādyam / so 'haṃ tavaitat kathayāmi vatsa śraddhālave nityam anuvratāya //
उदाप्लुतं विश्वम् इदं तदासीद् यन् निद्रयामीलित-दृङ् न्यमीलयत् । अहीन्द्र-तल्पे ऽधिशयान एकः कृत-क्षणः स्वात्म-रतौ निरीहः ॥
udāplutaṃ viśvam idaṃ tadāsīd yan nidrayāmīlita-dṛṅ nyamīlayat / ahīndra-talpe 'dhiśayāna ekaḥ kṛta-kṣaṇaḥ svātma-ratau nirīhaḥ //
सो ऽन्तः शरीरे ऽर्पित-भूत-सूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिम् उदीरयाणः । उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्ध-वीर्यः ॥
so 'ntaḥ śarīre 'rpita-bhūta-sūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktim udīrayāṇaḥ / uvāsa tasmin salile pade sve yathānalo dāruṇi ruddha-vīryaḥ //
चतुर्-युगानां च सहस्रम् अप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्व-शक्त्या । कालाख्ययासादित-कर्म-तन्त्रो लोकान् अपीतान् ददृशे स्व-देहे ॥
catur-yugānāṃ ca sahasram apsu svapan svayodīritayā sva-śaktyā / kālākhyayāsādita-karma-tantro lokān apītān dadṛśe sva-dehe //
तस्यार्थ-सूक्ष्माभिनिविष्ट-दृष्टेर् अन्तर्-गतो ऽर्थो रजसा तनीयान् । गुणेन कालानुगतेन विद्धः सूष्यंस् तदाभिद्यत नाभि-देशात् ॥
tasyārtha-sūkṣmābhiniviṣṭa-dṛṣṭer antar-gato 'rtho rajasā tanīyān / guṇena kālānugatena viddhaḥ sūṣyaṃs tadābhidyata nābhi-deśāt //
स पद्म-कोशः सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्म-प्रतिबोधनेन । स्व-रोचिषा तत् सलिलं विशालं विद्योतयन्न् अर्क इवात्म-योनिः ॥
sa padma-kośaḥ sahasodatiṣṭhat kālena karma-pratibodhanena / sva-rociṣā tat salilaṃ viśālaṃ vidyotayann arka ivātma-yoniḥ //
तल् लोक-पद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत् सर्व-गुणावभासम् । तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सो ऽभूत् ॥
tal loka-padmaṃ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśat sarva-guṇāvabhāsam / tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā svayambhuvaṃ yaṃ sma vadanti so 'bhūt //
तस्यां स चाम्भो-रुह-कर्णिकायाम् अवस्थितो लोकम् अपश्यमानः । परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्त-नेत्रश् चत्वारि लेभे ऽनुदिशं मुखानि ॥
tasyāṃ sa cāmbho-ruha-karṇikāyām avasthito lokam apaśyamānaḥ / parikraman vyomni vivṛtta-netraś catvāri lebhe 'nudiśaṃ mukhāni //
तस्माद् युगान्त-श्वसनावघूर्ण- जलोर्मि-चक्रात् सलिलाद् विरूढम् । उपाश्रितः कञ्जम् उ लोक-तत्त्वं नात्मानम् अद्धाविदद् आदि-देवः ॥
tasmād yugānta-śvasanāvaghūrṇa- jalormi-cakrāt salilād virūḍham / upāśritaḥ kañjam u loka-tattvaṃ nātmānam addhāvidad ādi-devaḥ //
क एष यो ऽसाव् अहम् अब्ज-पृष्ठ एतत् कुतो वाब्जम् अनन्यद् अप्सु । अस्ति ह्य् अधस्ताद् इह किञ्चनैतद् अधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥
ka eṣa yo 'sāv aham abja-pṛṣṭha etat kuto vābjam ananyad apsu / asti hy adhastād iha kiñcanaitad adhiṣṭhitaṃ yatra satā nu bhāvyam //
स इत्थम् उद्वीक्ष्य तद्-अब्ज-नाल- नाडीभिर् अन्तर्-जलम् आविवेश । नार्वाग्-गतस् तत्-खर-नाल-नाल- नाभिं विचिन्वंस् तद् अविन्दताजः ॥
sa ittham udvīkṣya tad-abja-nāla- nāḍībhir antar-jalam āviveśa / nārvāg-gatas tat-khara-nāla-nāla- nābhiṃ vicinvaṃs tad avindatājaḥ //
तमस्य् अपारे विदुरात्म-सर्गं विचिन्वतो ऽभूत् सुमहांस् त्रि-णेमिः । यो देह-भाजां भयम् ईरयाणः परिक्षिणोत्य् आयुर् अजस्य हेतिः ॥
tamasy apāre vidurātma-sargaṃ vicinvato 'bhūt sumahāṃs tri-ṇemiḥ / yo deha-bhājāṃ bhayam īrayāṇaḥ parikṣiṇoty āyur ajasya hetiḥ //
ततो निवृत्तो ऽप्रतिलब्ध-कामः स्व-धिष्ण्यम् आसाद्य पुनः स देवः । शनैर् जित-श्वास-निवृत्त-चित्तो न्यषीदद् आरूढ-समाधि-योगः ॥
tato nivṛtto 'pratilabdha-kāmaḥ sva-dhiṣṇyam āsādya punaḥ sa devaḥ / śanair jita-śvāsa-nivṛtta-citto nyaṣīdad ārūḍha-samādhi-yogaḥ //
कालेन सो ऽजः पुरुषायुषाभि- प्रवृत्त-योगेन विरूढ-बोधः । स्वयं तद् अन्तर्-हृदये ऽवभातम् अपश्यतापश्यत यन् न पूर्वम् ॥
kālena so 'jaḥ puruṣāyuṣābhi- pravṛtta-yogena virūḍha-bodhaḥ / svayaṃ tad antar-hṛdaye 'vabhātam apaśyatāpaśyata yan na pūrvam //
मृणाल-गौरायत-शेष-भोग- पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् । फणातपत्रायुत-मूर्ध-रत्न- द्युभिर् हत-ध्वान्त-युगान्त-तोये ॥
mṛṇāla-gaurāyata-śeṣa-bhoga- paryaṅka ekaṃ puruṣaṃ śayānam / phaṇātapatrāyuta-mūrdha-ratna- dyubhir hata-dhvānta-yugānta-toye //
प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः सन्ध्याभ्र-नीवेर् उरु-रुक्म-मूर्ध्नः । रत्नोदधारौषधि-सौमनस्य वन-स्रजो वेणु-भुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रेः ॥
prekṣāṃ kṣipantaṃ haritopalādreḥ sandhyābhra-nīver uru-rukma-mūrdhnaḥ / ratnodadhārauṣadhi-saumanasya vana-srajo veṇu-bhujāṅghripāṅghreḥ //
आयामतो विस्तरतः स्व-मान- देहेन लोक-त्रय-सङ्ग्रहेण । विचित्र-दिव्याभरणांशुकानां कृत-श्रियापाश्रित-वेष-देहम् ॥
āyāmato vistarataḥ sva-māna- dehena loka-traya-saṅgraheṇa / vicitra-divyābharaṇāṃśukānāṃ kṛta-śriyāpāśrita-veṣa-deham //
पुंसां स्व-कामाय विविक्त-मार्गैर् अभ्यर्चतां काम-दुघाङ्घ्रि-पद्मम् । प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु- मयूख-भिन्नाङ्गुलि-चारु-पत्रम् ॥
puṃsāṃ sva-kāmāya vivikta-mārgair abhyarcatāṃ kāma-dughāṅghri-padmam / pradarśayantaṃ kṛpayā nakhendu- mayūkha-bhinnāṅguli-cāru-patram //
मुखेन लोकार्ति-हर-स्मितेन परिस्फुरत्-कुण्डल-मण्डितेन । शोणायितेनाधर-बिम्ब-भासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा ॥
mukhena lokārti-hara-smitena parisphurat-kuṇḍala-maṇḍitena / śoṇāyitenādhara-bimba-bhāsā pratyarhayantaṃ sunasena subhrvā //
कदम्ब-किञ्जल्क-पिशङ्ग-वाससा स्वलङ्कृतं मेखलया नितम्बे । हारेण चानन्त-धनेन वत्स श्रीवत्स-वक्षः-स्थल-वल्लभेन ॥
kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasā svalaṅkṛtaṃ mekhalayā nitambe / hāreṇa cānanta-dhanena vatsa śrīvatsa-vakṣaḥ-sthala-vallabhena //
परार्ध्य-केयूर-मणि-प्रवेक- पर्यस्त-दोर्दण्ड-सहस्र-शाखम् । अव्यक्त-मूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्रम् अहीन्द्र-भोगैर् अधिवीत-वल्शम् ॥
parārdhya-keyūra-maṇi-praveka- paryasta-dordaṇḍa-sahasra-śākham / avyakta-mūlaṃ bhuvanāṅghripendram ahīndra-bhogair adhivīta-valśam //
चराचरौको भगवन्-महीध्रम् अहीन्द्र-बन्धुं सलिलोपगूढम् । किरीट-साहस्र-हिरण्य-शृङ्गम् आविर्भवत् कौस्तुभ-रत्न-गर्भम् ॥
carācarauko bhagavan-mahīdhram ahīndra-bandhuṃ salilopagūḍham / kirīṭa-sāhasra-hiraṇya-śṛṅgam āvirbhavat kaustubha-ratna-garbham //
निवीतम् आम्नाय-मधु-व्रत-श्रिया स्व-कीर्ति-मय्या वन-मालया हरिम् । सूर्येन्दु-वाय्व्-अग्न्य्-अगमं त्रि-धामभिः परिक्रमत्-प्राधनिकैर् दुरासदम् ॥
nivītam āmnāya-madhu-vrata-śriyā sva-kīrti-mayyā vana-mālayā harim / sūryendu-vāyv-agny-agamaṃ tri-dhāmabhiḥ parikramat-prādhanikair durāsadam //
तर्ह्य् एव तन्-नाभि-सरः-सरोजम् आत्मानम् अम्भः श्वसनं वियच् च । ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोक-विसर्ग-दृष्टिः ॥
tarhy eva tan-nābhi-saraḥ-sarojam ātmānam ambhaḥ śvasanaṃ viyac ca / dadarśa devo jagato vidhātā nātaḥ paraṃ loka-visarga-dṛṣṭiḥ //
स कर्म-बीजं रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्न् इयद् एव दृष्ट्वा । अस्तौद् विसर्गाभिमुखस् तम् ईड्यम् अव्यक्त-वर्त्मन्य् अभिवेशितात्मा ॥
sa karma-bījaṃ rajasoparaktaḥ prajāḥ sisṛkṣann iyad eva dṛṣṭvā / astaud visargābhimukhas tam īḍyam avyakta-vartmany abhiveśitātmā //