श्री-शुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायन-सुतो बुधः । प्रीणयन्न् इव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ bruvāṇaṃ maitreyaṃ dvaipāyana-suto budhaḥ / prīṇayann iva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata //
विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश् चिन्-मात्रस्याविकारिणः । लीलया चापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः ॥
vidura uvāca brahman kathaṃ bhagavataś cin-mātrasyāvikāriṇaḥ / līlayā cāpi yujyeran nirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ //
क्रीडायाम् उद्यमो ऽर्भस्य कामश् चिक्रीडिषान्यतः । स्वतस्-तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः ॥
krīḍāyām udyamo 'rbhasya kāmaś cikrīḍiṣānyataḥ / svatas-tṛptasya ca kathaṃ nivṛttasya sadānyataḥ //
अस्राक्षीद् भगवान् विश्वं गुण-मय्यात्म-मायया । तया संस्थापयत्य् एतद् भूयः प्रत्यपिधास्यति ॥
asrākṣīd bhagavān viśvaṃ guṇa-mayyātma-māyayā / tayā saṃsthāpayaty etad bhūyaḥ pratyapidhāsyati //
देशतः कालतो यो ऽसाव् अवस्थातः स्वतो ऽन्यतः । अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥
deśataḥ kālato yo 'sāv avasthātaḥ svato 'nyataḥ / aviluptāvabodhātmā sa yujyetājayā katham //
भगवान् एक एवैष सर्व-क्षेत्रेष्व् अवस्थितः । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः ॥
bhagavān eka evaiṣa sarva-kṣetreṣv avasthitaḥ / amuṣya durbhagatvaṃ vā kleśo vā karmabhiḥ kutaḥ //
एतस्मिन् मे मनो विद्वन् खिद्यते ऽज्ञान-सङ्कटे । तन् नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत् ॥
etasmin me mano vidvan khidyate 'jñāna-saṅkaṭe / tan naḥ parāṇuda vibho kaśmalaṃ mānasaṃ mahat //
श्री-शुक उवाच स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्व-जिज्ञासुना मुनिः । प्रत्याह भगवच्-चित्तः स्मयन्न् इव गत-स्मयः ॥
śrī-śuka uvāca sa itthaṃ coditaḥ kṣattrā tattva-jijñāsunā muniḥ / pratyāha bhagavac-cittaḥ smayann iva gata-smayaḥ //
मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन् नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यम् उत बन्धनम् ॥
maitreya uvāca seyaṃ bhagavato māyā yan nayena virudhyate / īśvarasya vimuktasya kārpaṇyam uta bandhanam //
यद् अर्थेन विनामुष्य पुंस आत्म-विपर्ययः । प्रतीयत उपद्रष्टुः स्व-शिरश् छेदनादिकः ॥
yad arthena vināmuṣya puṃsa ātma-viparyayaḥ / pratīyata upadraṣṭuḥ sva-śiraś chedanādikaḥ //
यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस् तत्-कृतो गुणः । दृश्यते ऽसन्न् अपि द्रष्टुर् आत्मनो ऽनात्मनो गुणः ॥
yathā jale candramasaḥ kampādis tat-kṛto guṇaḥ / dṛśyate 'sann api draṣṭur ātmano 'nātmano guṇaḥ //
स वै निवृत्ति-धर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्-भक्ति-योगेन तिरोधत्ते शनैर् इह ॥
sa vai nivṛtti-dharmeṇa vāsudevānukampayā / bhagavad-bhakti-yogena tirodhatte śanair iha //
यदेन्द्रियोपरामो ऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः ॥
yadendriyoparāmo 'tha draṣṭrātmani pare harau / vilīyante tadā kleśāḥ saṃsuptasyeva kṛtsnaśaḥ //
अशेष-सङ्क्लेश-शमं विधत्ते गुणानुवाद-श्रवणं मुरारेः । किं वा पुनस् तच्-चरणारविन्द- पराग-सेवा-रतिर् आत्म-लब्धा ॥
aśeṣa-saṅkleśa-śamaṃ vidhatte guṇānuvāda-śravaṇaṃ murāreḥ / kiṃ vā punas tac-caraṇāravinda- parāga-sevā-ratir ātma-labdhā //
विदुर उवाच सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति ॥
vidura uvāca sañchinnaḥ saṃśayo mahyaṃ tava sūktāsinā vibho / ubhayatrāpi bhagavan mano me sampradhāvati //
साध्व् एतद् व्याहृतं विद्वन् नात्म-मायायनं हरेः । आभात्य् अपार्थं निर्मूलं विश्व-मूलं न यद् बहिः ॥
sādhv etad vyāhṛtaṃ vidvan nātma-māyāyanaṃ hareḥ / ābhāty apārthaṃ nirmūlaṃ viśva-mūlaṃ na yad bahiḥ //
यश् च मूढतमो लोके यश् च बुद्धेः परं गतः । ताव् उभौ सुखम् एधेते क्लिश्यत्य् अन्तरितो जनः ॥
yaś ca mūḍhatamo loke yaś ca buddheḥ paraṃ gataḥ / tāv ubhau sukham edhete kliśyaty antarito janaḥ //
अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः । तां चापि युष्मच्-चरण- सेवयाहं पराणुदे ॥
arthābhāvaṃ viniścitya pratītasyāpi nātmanaḥ / tāṃ cāpi yuṣmac-caraṇa- sevayāhaṃ parāṇude //
यत्-सेवया भगवतः कूट-स्थस्य मधु-द्विषः । रति-रासो भवेत् तीव्रः पादयोर् व्यसनार्दनः ॥
yat-sevayā bhagavataḥ kūṭa-sthasya madhu-dviṣaḥ / rati-rāso bhavet tīvraḥ pādayor vyasanārdanaḥ //
दुरापा ह्य् अल्प-तपसः सेवा वैकुण्ठ-वर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देव-देवो जनार्दनः ॥
durāpā hy alpa-tapasaḥ sevā vaikuṇṭha-vartmasu / yatropagīyate nityaṃ deva-devo janārdanaḥ //
सृष्ट्वाग्रे महद्-आदीनि स-विकाराण्य् अनुक्रमात् । तेभ्यो विराजम् उद्धृत्य तम् अनु प्राविशद् विभुः ॥
sṛṣṭvāgre mahad-ādīni sa-vikārāṇy anukramāt / tebhyo virājam uddhṛtya tam anu prāviśad vibhuḥ //
यम् आहुर् आद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्य्-ऊरु-बाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोकाः स-विकाशं त आसते ॥
yam āhur ādyaṃ puruṣaṃ sahasrāṅghry-ūru-bāhukam / yatra viśva ime lokāḥ sa-vikāśaṃ ta āsate //
यस्मिन् दश-विधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस् त्रि-वृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास् तद्-विभूतीर् वदस्व नः ॥
yasmin daśa-vidhaḥ prāṇaḥ sendriyārthendriyas tri-vṛt / tvayerito yato varṇās tad-vibhūtīr vadasva naḥ //
यत्र पुत्रैश् च पौत्रैश् च नप्तृभिः सह गोत्रजैः । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिर् इदं ततम् ॥
yatra putraiś ca pautraiś ca naptṛbhiḥ saha gotrajaiḥ / prajā vicitrākṛtaya āsan yābhir idaṃ tatam //
प्रजापतीनां स पतिश् चकॢपे कान् प्रजापतीन् । सर्गांश् चैवानुसर्गांश् च मनून् मन्वन्तराधिपान् ॥
prajāpatīnāṃ sa patiś cakḷpe kān prajāpatīn / sargāṃś caivānusargāṃś ca manūn manvantarādhipān //
एतेषाम् अपि वेदांश् च वंशानुचरितानि च । उपर्य् अधश् च ये लोका भूमेर् मित्रात्मजासते ॥
eteṣām api vedāṃś ca vaṃśānucaritāni ca / upary adhaś ca ye lokā bhūmer mitrātmajāsate //
तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्-लोकस्य च वर्णय । तिर्यङ्-मानुष-देवानां सरीसृप-पतत्त्रिणाम् । वद नः सर्ग-संव्यूहं गार्भ-स्वेद-द्विजोद्भिदाम् ॥
teṣāṃ saṃsthāṃ pramāṇaṃ ca bhūr-lokasya ca varṇaya / tiryaṅ-mānuṣa-devānāṃ sarīsṛpa-patattriṇām / vada naḥ sarga-saṃvyūhaṃ gārbha-sveda-dvijodbhidām //
गुणावतारैर् विश्वस्य सर्ग-स्थित्य्-अप्ययाश्रयम् । सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदार-विक्रमम् ॥
guṇāvatārair viśvasya sarga-sthity-apyayāśrayam / sṛjataḥ śrīnivāsasya vyācakṣvodāra-vikramam //
वर्णाश्रम-विभागांश् च रूप-शील-स्वभावतः । ऋषीणां जन्म-कर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ॥
varṇāśrama-vibhāgāṃś ca rūpa-śīla-svabhāvataḥ / ṛṣīṇāṃ janma-karmāṇi vedasya ca vikarṣaṇam //
यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो । नैष्कर्म्यस्य च साङ्ख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्-स्मृतम् ॥
yajñasya ca vitānāni yogasya ca pathaḥ prabho / naiṣkarmyasya ca sāṅkhyasya tantraṃ vā bhagavat-smṛtam //
पाषण्ड-पथ-वैषम्यं प्रतिलोम-निवेशनम् । जीवस्य गतयो याश् च यावतीर् गुण-कर्मजाः ॥
pāṣaṇḍa-patha-vaiṣamyaṃ pratiloma-niveśanam / jīvasya gatayo yāś ca yāvatīr guṇa-karmajāḥ //
धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां निमित्तान्य् अविरोधतः । वार्ताया दण्ड-नीतेश् च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥
dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ nimittāny avirodhataḥ / vārtāyā daṇḍa-nīteś ca śrutasya ca vidhiṃ pṛthak //
श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पित्-णां सर्गम् एव च । ग्रह-नक्षत्र-ताराणां कालावयव-संस्थितिम् ॥
śrāddhasya ca vidhiṃ brahman pit-ṇāṃ sargam eva ca / graha-nakṣatra-tārāṇāṃ kālāvayava-saṃsthitim //
दानस्य तपसो वापि यच् चेष्टा-पूर्तयोः फलम् । प्रवास-स्थस्य यो धर्मो यश् च पुंस उतापदि ॥
dānasya tapaso vāpi yac ceṣṭā-pūrtayoḥ phalam / pravāsa-sthasya yo dharmo yaś ca puṃsa utāpadi //
येन वा भगवांस् तुष्येद् धर्म-योनिर् जनार्दनः । सम्प्रसीदति वा येषाम् एतद् आख्याहि मे ऽनघ ॥
yena vā bhagavāṃs tuṣyed dharma-yonir janārdanaḥ / samprasīdati vā yeṣām etad ākhyāhi me 'nagha //
अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । अनापृष्टम् अपि ब्रूयुर् गुरवो दीन-वत्सलाः ॥
anuvratānāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ ca dvijottama / anāpṛṣṭam api brūyur guravo dīna-vatsalāḥ //
तत्त्वानां भगवंस् तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विद् अनुशेरते ॥
tattvānāṃ bhagavaṃs teṣāṃ katidhā pratisaṅkramaḥ / tatremaṃ ka upāsīran ka u svid anuśerate //
पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत् तद् गुरु-शिष्य-प्रयोजनम् ॥
puruṣasya ca saṃsthānaṃ svarūpaṃ vā parasya ca / jñānaṃ ca naigamaṃ yat tad guru-śiṣya-prayojanam //
निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्य् अनघ-सूरिभिः । स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर् वैराग्यम् एव वा ॥
nimittāni ca tasyeha proktāny anagha-sūribhiḥ / svato jñānaṃ kutaḥ puṃsāṃ bhaktir vairāgyam eva vā //
एतान् मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्म-विवित्सया । ब्रूहि मे ऽज्ञस्य मित्रत्वाद् अजया नष्ट-चक्षुषः ॥
etān me pṛcchataḥ praśnān hareḥ karma-vivitsayā / brūhi me 'jñasya mitratvād ajayā naṣṭa-cakṣuṣaḥ //
सर्वे वेदाश् च यज्ञाश् च तपो दानानि चानघ । जीवाभय-प्रदानस्य न कुर्वीरन् कलाम् अपि ॥
sarve vedāś ca yajñāś ca tapo dānāni cānagha / jīvābhaya-pradānasya na kurvīran kalām api //
श्री-शुक उवाच स इत्थम् आपृष्ट-पुराण-कल्पः कुरु-प्रधानेन मुनि-प्रधानः । प्रवृद्ध-हर्षो भगवत्-कथायां सञ्चोदितस् तं प्रहसन्न् इवाह ॥
śrī-śuka uvāca sa ittham āpṛṣṭa-purāṇa-kalpaḥ kuru-pradhānena muni-pradhānaḥ / pravṛddha-harṣo bhagavat-kathāyāṃ sañcoditas taṃ prahasann ivāha //