श्री-शुक उवाच द्वारि द्यु-नद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयम् आसीनम् अगाध-बोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युत-भाव-सिद्धः पप्रच्छ सौशील्य-गुणाभितृप्तः ॥
śrī-śuka uvāca dvāri dyu-nadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ maitreyam āsīnam agādha-bodham / kṣattopasṛtyācyuta-bhāva-siddhaḥ papraccha sauśīlya-guṇābhitṛptaḥ //
विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वान्यद्-उपारमं वा । विन्देत भूयस् तत एव दुःखं यद् अत्र युक्तं भगवान् वदेन् नः ॥
vidura uvāca sukhāya karmāṇi karoti loko na taiḥ sukhaṃ vānyad-upāramaṃ vā / vindeta bhūyas tata eva duḥkhaṃ yad atra yuktaṃ bhagavān vaden naḥ //
जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद् अधर्म-शीलस्य सुदुःखितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥
janasya kṛṣṇād vimukhasya daivād adharma-śīlasya suduḥkhitasya / anugrahāyeha caranti nūnaṃ bhūtāni bhavyāni janārdanasya //
तत् साधु-वर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्ति-पूते ज्ञानं स-तत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥
tat sādhu-varyādiśa vartma śaṃ naḥ saṃrādhito bhagavān yena puṃsām / hṛdi sthito yacchati bhakti-pūte jñānaṃ sa-tattvādhigamaṃ purāṇam //
करोति कर्माणि कृतावतारो यान्य् आत्म-तन्त्रो भगवांस् त्र्यधीशः । यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥
karoti karmāṇi kṛtāvatāro yāny ātma-tantro bhagavāṃs tryadhīśaḥ / yathā sasarjāgra idaṃ nirīhaḥ saṃsthāpya vṛttiṃ jagato vidhatte //
यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्त-वृत्तिः । योगेश्वराधीश्वर एक एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥
yathā punaḥ sve kha idaṃ niveśya śete guhāyāṃ sa nivṛtta-vṛttiḥ / yogeśvarādhīśvara eka etad anupraviṣṭo bahudhā yathāsīt //
क्रीडन् विधत्ते द्विज-गो-सुराणां क्षेमाय कर्माण्य् अवतार-भेदैः । मनो न तृप्यत्य् अपि शृण्वतां नः सुश्लोक-मौलेश् चरितामृतानि ॥
krīḍan vidhatte dvija-go-surāṇāṃ kṣemāya karmāṇy avatāra-bhedaiḥ / mano na tṛpyaty api śṛṇvatāṃ naḥ suśloka-mauleś caritāmṛtāni //
यैस् तत्त्व-भेदैर् अधिलोक-नाथो लोकान् अलोकान् सह लोकपालान् । अचीकॢपद् यत्र हि सर्व-सत्त्व- निकाय-भेदो ऽधिकृतः प्रतीतः ॥
yais tattva-bhedair adhiloka-nātho lokān alokān saha lokapālān / acīkḷpad yatra hi sarva-sattva- nikāya-bhedo 'dhikṛtaḥ pratītaḥ //
येन प्रजानाम् उत आत्म-कर्म- रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृग् आत्म-योनिर् एतच् च नो वर्णय विप्र-वर्य ॥
yena prajānām uta ātma-karma- rūpābhidhānāṃ ca bhidāṃ vyadhatta / nārāyaṇo viśvasṛg ātma-yonir etac ca no varṇaya vipra-varya //
परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यास-मुखाद् अभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्ल-सुखावहानां तेषाम् ऋते कृष्ण-कथामृतौघात् ॥
parāvareṣāṃ bhagavan vratāni śrutāni me vyāsa-mukhād abhīkṣṇam / atṛpnuma kṣulla-sukhāvahānāṃ teṣām ṛte kṛṣṇa-kathāmṛtaughāt //
कस् तृप्नुयात् तीर्थ-पदो ऽभिधानात् सत्रेषु वः सूरिभिर् ईड्यमानात् । यः कर्ण-नाडीं पुरुषस्य यातो भव-प्रदां गेह-रतिं छिनत्ति ॥
kas tṛpnuyāt tīrtha-pado 'bhidhānāt satreṣu vaḥ sūribhir īḍyamānāt / yaḥ karṇa-nāḍīṃ puruṣasya yāto bhava-pradāṃ geha-ratiṃ chinatti //
मुनिर् विवक्षुर् भगवद्-गुणानां सखापि ते भारतम् आह कृष्णः । यस्मिन् नृणां ग्राम्य-सुखानुवादैर् मतिर् गृहीता नु हरेः कथायाम् ॥
munir vivakṣur bhagavad-guṇānāṃ sakhāpi te bhāratam āha kṛṣṇaḥ / yasmin nṛṇāṃ grāmya-sukhānuvādair matir gṛhītā nu hareḥ kathāyām //
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिम् अन्यत्र करोति पुंसः । हरेः पदानुस्मृति-निर्वृतस्य समस्त-दुःखाप्ययम् आशु धत्ते ॥
sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktim anyatra karoti puṃsaḥ / hareḥ padānusmṛti-nirvṛtasya samasta-duḥkhāpyayam āśu dhatte //
ताञ् छोच्य-शोच्यान् अविदो ऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखान् अघेन । क्षिणोति देवो ऽनिमिषस् तु येषाम् आयुर् वृथा-वाद-गति-स्मृतीनाम् ॥
tāñ chocya-śocyān avido 'nuśoce hareḥ kathāyāṃ vimukhān aghena / kṣiṇoti devo 'nimiṣas tu yeṣām āyur vṛthā-vāda-gati-smṛtīnām //
तद् अस्य कौषारव शर्म-दातुर् हरेः कथाम् एव कथासु सारम् । उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्त-बन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थ-कीर्तेः ॥
tad asya kauṣārava śarma-dātur hareḥ kathām eva kathāsu sāram / uddhṛtya puṣpebhya ivārta-bandho śivāya naḥ kīrtaya tīrtha-kīrteḥ //
स विश्व-जन्म-स्थिति-संयमार्थे कृतावतारः प्रगृहीत-शक्तिः । चकार कर्माण्य् अतिपूरुषाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम् ॥
sa viśva-janma-sthiti-saṃyamārthe kṛtāvatāraḥ pragṛhīta-śaktiḥ / cakāra karmāṇy atipūruṣāṇi yānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam //
श्री-शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः । पुंसां निःश्रेयसार्थेन तम् आह बहु-मानयन् ॥
śrī-śuka uvāca sa evaṃ bhagavān pṛṣṭaḥ kṣattrā kauṣāravo muniḥ / puṃsāṃ niḥśreyasārthena tam āha bahu-mānayan //
मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्व् अनुगृह्णता । कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनो ऽधोक्षजात्मनः ॥
maitreya uvāca sādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādho lokān sādhv anugṛhṇatā / kīrtiṃ vitanvatā loke ātmano 'dhokṣajātmanaḥ //
नैतच् चित्रं त्वयि क्षत्तर् बादरायण-वीर्यजे । गृहीतो ऽनन्य-भावेन यत् त्वया हरिर् ईश्वरः ॥
naitac citraṃ tvayi kṣattar bādarāyaṇa-vīryaje / gṛhīto 'nanya-bhāvena yat tvayā harir īśvaraḥ //
माण्डव्य-शापाद् भगवान् प्रजा-संयमनो यमः । भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवती-सुतात् ॥
māṇḍavya-śāpād bhagavān prajā-saṃyamano yamaḥ / bhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṃ jātaḥ satyavatī-sutāt //
भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह । यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद् भगवान् व्रजन् ॥
bhavān bhagavato nityaṃ sammataḥ sānugasya ha / yasya jñānopadeśāya mādiśad bhagavān vrajan //
अथ ते भगवल्-लीला योग-मायोरुबृंहिताः । विश्व-स्थित्य्-उद्भवान्तार्था वर्णयाम्य् अनुपूर्वशः ॥
atha te bhagaval-līlā yoga-māyorubṛṃhitāḥ / viśva-sthity-udbhavāntārthā varṇayāmy anupūrvaśaḥ //
भगवान् एक आसेदम् अग्र आत्मात्मनां विभुः । आत्मेच्छानुगताव् आत्मा नाना-मत्य्-उपलक्षणः ॥
bhagavān eka āsedam agra ātmātmanāṃ vibhuḥ / ātmecchānugatāv ātmā nānā-maty-upalakṣaṇaḥ //
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यम् एकराट् । मेने ऽसन्तम् इवात्मानं सुप्त-शक्तिर् असुप्त-दृक् ॥
sa vā eṣa tadā draṣṭā nāpaśyad dṛśyam ekarāṭ / mene 'santam ivātmānaṃ supta-śaktir asupta-dṛk //
सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सद्-असद्-आत्मिका । माया नाम महा-भाग ययेदं निर्ममे विभुः ॥
sā vā etasya saṃdraṣṭuḥ śaktiḥ sad-asad-ātmikā / māyā nāma mahā-bhāga yayedaṃ nirmame vibhuḥ //
काल-वृत्त्या तु मायायां गुण-मय्याम् अधोक्षजः । पुरुषेणात्म-भूतेन वीर्यम् आधत्त वीर्यवान् ॥
kāla-vṛttyā tu māyāyāṃ guṇa-mayyām adhokṣajaḥ / puruṣeṇātma-bhūtena vīryam ādhatta vīryavān //
ततो ऽभवन् महत्-तत्त्वम् अव्यक्तात् काल-चोदितात् । विज्ञानात्मात्म-देह-स्थं विश्वं व्यञ्जंस् तमो-नुदः ॥
tato 'bhavan mahat-tattvam avyaktāt kāla-coditāt / vijñānātmātma-deha-sthaṃ viśvaṃ vyañjaṃs tamo-nudaḥ //
सो ऽप्य् अंश-गुण-कालात्मा भगवद्-दृष्टि-गोचरः । आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥
so 'py aṃśa-guṇa-kālātmā bhagavad-dṛṣṭi-gocaraḥ / ātmānaṃ vyakarod ātmā viśvasyāsya sisṛkṣayā //
महत्-तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् अहं-तत्त्वं व्यजायत । कार्य-कारण-कर्त्रात्मा भूतेन्द्रिय-मनो-मयः ॥
mahat-tattvād vikurvāṇād ahaṃ-tattvaṃ vyajāyata / kārya-kāraṇa-kartrātmā bhūtendriya-mano-mayaḥ //
वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रिधा । अहं-तत्त्वाद् विकुर्वाणान् मनो वैकारिकाद् अभूत् । वैकारिकाश् च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः ॥
vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tridhā / ahaṃ-tattvād vikurvāṇān mano vaikārikād abhūt / vaikārikāś ca ye devā arthābhivyañjanaṃ yataḥ //
तैजसानीन्द्रियाण्य् एव ज्ञान-कर्म-मयानि च । तामसो भूत-सूक्ष्मादिर् यतः खं लिङ्गम् आत्मनः ॥
taijasānīndriyāṇy eva jñāna-karma-mayāni ca / tāmaso bhūta-sūkṣmādir yataḥ khaṃ liṅgam ātmanaḥ //
काल-मायांश-योगेन भगवद्-वीक्षितं नभः । नभसो ऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममे ऽनिलम् ॥
kāla-māyāṃśa-yogena bhagavad-vīkṣitaṃ nabhaḥ / nabhaso 'nusṛtaṃ sparśaṃ vikurvan nirmame 'nilam //
अनिलो ऽपि विकुर्वाणो नभसोरु-बलान्वितः । ससर्ज रूप-तन्मात्रं ज्योतिर् लोकस्य लोचनम् ॥
anilo 'pi vikurvāṇo nabhasoru-balānvitaḥ / sasarja rūpa-tanmātraṃ jyotir lokasya locanam //
अनिलेनान्वितं ज्योतिर् विकुर्वत् परवीक्षितम् । आधत्ताम्भो रस-मयं काल-मायांश-योगतः ॥
anilenānvitaṃ jyotir vikurvat paravīkṣitam / ādhattāmbho rasa-mayaṃ kāla-māyāṃśa-yogataḥ //
ज्योतिषाम्भो ऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्म-वीक्षितम् । महीं गन्ध-गुणाम् आधात् काल-मायांश-योगतः ॥
jyotiṣāmbho 'nusaṃsṛṣṭaṃ vikurvad brahma-vīkṣitam / mahīṃ gandha-guṇām ādhāt kāla-māyāṃśa-yogataḥ //
भूतानां नभ-आदीनां यद् यद् भव्यावरावरम् । तेषां परानुसंसर्गाद् यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः ॥
bhūtānāṃ nabha-ādīnāṃ yad yad bhavyāvarāvaram / teṣāṃ parānusaṃsargād yathā saṅkhyaṃ guṇān viduḥ //
एते देवाः कला विष्णोः काल-मायांश-लिङ्गिनः । नानात्वात् स्व-क्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम् ॥
ete devāḥ kalā viṣṇoḥ kāla-māyāṃśa-liṅginaḥ / nānātvāt sva-kriyānīśāḥ procuḥ prāñjalayo vibhum //
देवा ऊचुः नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्न-तापोपशमातपत्रम् । यन्-मूल-केता यतयो ऽञ्जसोरु- संसार-दुःखं बहिर् उत्क्षिपन्ति ॥
devā ūcuḥ namāma te deva padāravindaṃ prapanna-tāpopaśamātapatram / yan-mūla-ketā yatayo 'ñjasoru- saṃsāra-duḥkhaṃ bahir utkṣipanti //
धातर् यद् अस्मिन् भव ईश जीवास् ताप-त्रयेणाभिहता न शर्म । आत्मन् लभन्ते भगवंस् तवाङ्घ्रि- च्छायां स-विद्याम् अत आश्रयेम ॥
dhātar yad asmin bhava īśa jīvās tāpa-trayeṇābhihatā na śarma / ātman labhante bhagavaṃs tavāṅghri- cchāyāṃ sa-vidyām ata āśrayema //
मार्गन्ति यत् ते मुख-पद्म-नीडैश् छन्दः-सुपर्णैर् ऋषयो विविक्ते । यस्याघ-मर्षोद-सरिद्-वरायाः पदं पदं तीर्थ-पदः प्रपन्नाः ॥
mārganti yat te mukha-padma-nīḍaiś chandaḥ-suparṇair ṛṣayo vivikte / yasyāgha-marṣoda-sarid-varāyāḥ padaṃ padaṃ tīrtha-padaḥ prapannāḥ //
यच् छ्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या सम्मृज्यमाने हृदये ऽवधाय । ज्ञानेन वैराग्य-बलेन धीरा व्रजेम तत् ते ऽङ्घ्रि-सरोज-पीठम् ॥
yac chraddhayā śrutavatyā ca bhaktyā sammṛjyamāne hṛdaye 'vadhāya / jñānena vairāgya-balena dhīrā vrajema tat te 'ṅghri-saroja-pīṭham //
विश्वस्य जन्म-स्थिति-संयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । व्रजेम सर्वे शरणं यद् ईश स्मृतं प्रयच्छत्य् अभयं स्व-पुंसाम् ॥
viśvasya janma-sthiti-saṃyamārthe kṛtāvatārasya padāmbujaṃ te / vrajema sarve śaraṇaṃ yad īśa smṛtaṃ prayacchaty abhayaṃ sva-puṃsām //
यत् सानुबन्धे ऽसति देह-गेहे ममाहम् इत्य् ऊढ-दुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतो ऽपि पुर्यां भजेम तत् ते भगवन् पदाब्जम् ॥
yat sānubandhe 'sati deha-gehe mamāham ity ūḍha-durāgrahāṇām / puṃsāṃ sudūraṃ vasato 'pi puryāṃ bhajema tat te bhagavan padābjam //
तान् वै ह्य् असद्-वृत्तिभिर् अक्षिभिर् ये पराहृतान्तर्-मनसः परेश । अथो न पश्यन्त्य् उरुगाय नूनं ये ते पदन्यास-विलास-लक्ष्याः ॥
tān vai hy asad-vṛttibhir akṣibhir ye parāhṛtāntar-manasaḥ pareśa / atho na paśyanty urugāya nūnaṃ ye te padanyāsa-vilāsa-lakṣyāḥ //
पानेन ते देव कथा-सुधायाः प्रवृद्ध-भक्त्या विशदाशया ये । वैराग्य-सारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुर् अकुण्ठ-धिष्ण्यम् ॥
pānena te deva kathā-sudhāyāḥ pravṛddha-bhaktyā viśadāśayā ye / vairāgya-sāraṃ pratilabhya bodhaṃ yathāñjasānvīyur akuṇṭha-dhiṣṇyam //
तथापरे चात्म-समाधि-योग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वाम् एव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान् न तु सेवया ते ॥
tathāpare cātma-samādhi-yoga- balena jitvā prakṛtiṃ baliṣṭhām / tvām eva dhīrāḥ puruṣaṃ viśanti teṣāṃ śramaḥ syān na tu sevayā te //
तत् ते वयं लोक-सिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास् त्रिभिर् आत्मभिः स्म । सर्वे वियुक्ताः स्व-विहार-तन्त्रं न शक्नुमस् तत् प्रतिहर्तवे ते ॥
tat te vayaṃ loka-sisṛkṣayādya tvayānusṛṣṭās tribhir ātmabhiḥ sma / sarve viyuktāḥ sva-vihāra-tantraṃ na śaknumas tat pratihartave te //
यावद् बलिं ते ऽज हराम काले यथा वयं चान्नम् अदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तो ऽन्नम् अदन्त्य् अनूहाः ॥
yāvad baliṃ te 'ja harāma kāle yathā vayaṃ cānnam adāma yatra / yathobhayeṣāṃ ta ime hi lokā baliṃ haranto 'nnam adanty anūhāḥ //
त्वं नः सुराणाम् असि सान्वयानां कूट-स्थ आद्यः पुरुषः पुराणः । त्वं देव शक्त्यां गुण-कर्म-योनौ रेतस् त्व् अजायां कविम् आदधे ऽजः ॥
tvaṃ naḥ surāṇām asi sānvayānāṃ kūṭa-stha ādyaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ / tvaṃ deva śaktyāṃ guṇa-karma-yonau retas tv ajāyāṃ kavim ādadhe 'jaḥ //
ततो वयं मत्-प्रमुखा यद्-अर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते । त्वं नः स्व-चक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यद्-अनुग्रहाणाम् ॥
tato vayaṃ mat-pramukhā yad-arthe babhūvimātman karavāma kiṃ te / tvaṃ naḥ sva-cakṣuḥ paridehi śaktyā deva kriyārthe yad-anugrahāṇām //