उद्धव उवाच अथ ते तद्-अनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशित-ज्ञाना दुरुक्तैर् मर्म पस्पृशुः ॥
uddhava uvāca atha te tad-anujñātā bhuktvā pītvā ca vāruṇīm / tayā vibhraṃśita-jñānā duruktair marma paspṛśuḥ //
तेषां मैरेय-दोषेण विषमीकृत-चेतसाम् । निम्लोचति रवाव् आसीद् वेणूनाम् इव मर्दनम् ॥
teṣāṃ maireya-doṣeṇa viṣamīkṛta-cetasām / nimlocati ravāv āsīd veṇūnām iva mardanam //
भगवान् स्वात्म-मायाया गतिं ताम् अवलोक्य सः । सरस्वतीम् उपस्पृश्य वृक्ष-मूलम् उपाविशत् ॥
bhagavān svātma-māyāyā gatiṃ tām avalokya saḥ / sarasvatīm upaspṛśya vṛkṣa-mūlam upāviśat //
अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्ति-हरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्व-कुलं सञ्जिहीर्षुणा ॥
ahaṃ cokto bhagavatā prapannārti-hareṇa ha / badarīṃ tvaṃ prayāhīti sva-kulaṃ sañjihīrṣuṇā //
तथापि तद्-अभिप्रेतं जानन्न् अहम् अरिन्दम । पृष्ठतो ऽन्वगमं भर्तुः पाद-विश्लेषणाक्षमः ॥
tathāpi tad-abhipretaṃ jānann aham arindama / pṛṣṭhato 'nvagamaṃ bhartuḥ pāda-viśleṣaṇākṣamaḥ //
अद्राक्षम् एकम् आसीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्री-निकेतं सरस्वत्यां कृत-केतम् अकेतनम् ॥
adrākṣam ekam āsīnaṃ vicinvan dayitaṃ patim / śrī-niketaṃ sarasvatyāṃ kṛta-ketam aketanam //
श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुण-लोचनम् । दोर्भिश् चतुर्भिर् विदितं पीत-कौशाम्बरेण च ॥
śyāmāvadātaṃ virajaṃ praśāntāruṇa-locanam / dorbhiś caturbhir viditaṃ pīta-kauśāmbareṇa ca //
वाम ऊराव् अधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि-सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थम् अकृशं त्यक्त-पिप्पलम् ॥
vāma ūrāv adhiśritya dakṣiṇāṅghri-saroruham / apāśritārbhakāśvattham akṛśaṃ tyakta-pippalam //
तस्मिन् महा-भागवतो द्वैपायन-सुहृत्-सखा । लोकान् अनुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥
tasmin mahā-bhāgavato dvaipāyana-suhṛt-sakhā / lokān anucaran siddha āsasāda yadṛcchayā //
तस्यानुरक्तस्य मुनेर् मुकुन्दः प्रमोद-भावानत-कन्धरस्य । आशृण्वतो माम् अनुराग-हास- समीक्षया विश्रमयन्न् उवाच ॥
tasyānuraktasya muner mukundaḥ pramoda-bhāvānata-kandharasya / āśṛṇvato mām anurāga-hāsa- samīkṣayā viśramayann uvāca //
श्री-भगवान् उवाच वेदाहम् अन्तर् मनसीप्सितं ते ददामि यत् तद् दुरवापम् अन्यैः । सत्रे पुरा विश्व-सृजां वसूनां मत्-सिद्धि-कामेन वसो त्वयेष्टः ॥
śrī-bhagavān uvāca vedāham antar manasīpsitaṃ te dadāmi yat tad duravāpam anyaiḥ / satre purā viśva-sṛjāṃ vasūnāṃ mat-siddhi-kāmena vaso tvayeṣṭaḥ //
स एष साधो चरमो भवानाम् आसादितस् ते मद्-अनुग्रहो यत् । यन् मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्ट्या ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥
sa eṣa sādho caramo bhavānām āsāditas te mad-anugraho yat / yan māṃ nṛlokān raha utsṛjantaṃ diṣṭyā dadṛśvān viśadānuvṛttyā //
पुरा मया प्रोक्तम् अजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादि-सर्गे । ज्ञानं परं मन्-महिमावभासं यत् सूरयो भागवतं वदन्ति ॥
purā mayā proktam ajāya nābhye padme niṣaṇṇāya mamādi-sarge / jñānaṃ paraṃ man-mahimāvabhāsaṃ yat sūrayo bhāgavataṃ vadanti //
इत्य् आदृतोक्तः परमस्य पुंसः प्रतिक्षणानुग्रह-भाजनो ऽहम् । स्नेहोत्थ-रोमा स्खलिताक्षरस् तं मुञ्चञ् छुचः प्राञ्जलिर् आबभाषे ॥
ity ādṛtoktaḥ paramasya puṃsaḥ pratikṣaṇānugraha-bhājano 'ham / snehottha-romā skhalitākṣaras taṃ muñcañ chucaḥ prāñjalir ābabhāṣe //
को न्व् ईश ते पाद-सरोज-भाजां सुदुर्लभो ऽर्थेषु चतुर्ष्व् अपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्-पदाम्भोज-निषेवणोत्सुकः ॥
ko nv īśa te pāda-saroja-bhājāṃ sudurlabho 'rtheṣu caturṣv apīha / tathāpi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman bhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ //
कर्माण्य् अनीहस्य भवो ऽभवस्य ते दुर्गाश्रयो ऽथारि-भयात् पलायनम् । कालात्मनो यत् प्रमदा-युताश्रमः स्वात्मन्-रतेः खिद्यति धीर् विदाम् इह ॥
karmāṇy anīhasya bhavo 'bhavasya te durgāśrayo 'thāri-bhayāt palāyanam / kālātmano yat pramadā-yutāśramaḥ svātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha //
मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत् त्वम् अकुण्ठिताखण्ड-सदात्म-बोधः । पृच्छेः प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्तस् तन् नो मनो मोहयतीव देव ॥
mantreṣu māṃ vā upahūya yat tvam akuṇṭhitākhaṇḍa-sadātma-bodhaḥ / pṛccheḥ prabho mugdha ivāpramattas tan no mano mohayatīva deva //
ज्ञानं परं स्वात्म-रहः-प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्तर् वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥
jñānaṃ paraṃ svātma-rahaḥ-prakāśaṃ provāca kasmai bhagavān samagram / api kṣamaṃ no grahaṇāya bhartar vadāñjasā yad vṛjinaṃ tarema //
इत्य् आवेदित-हार्दाय मह्यं स भगवान् परः । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम् ॥
ity āvedita-hārdāya mahyaṃ sa bhagavān paraḥ / ādideśāravindākṣa ātmanaḥ paramāṃ sthitim //
स एवम् आराधित-पाद-तीर्थाद् अधीत-तत्त्वात्म-विबोध-मार्गः । प्रणम्य पादौ परिवृत्य देवम् इहागतो ऽहं विरहातुरात्मा ॥
sa evam ārādhita-pāda-tīrthād adhīta-tattvātma-vibodha-mārgaḥ / praṇamya pādau parivṛtya devam ihāgato 'haṃ virahāturātmā //
सो ऽहं तद्-दर्शनाह्लाद- वियोगार्ति-युतः प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रम-मण्डलम् ॥
so 'haṃ tad-darśanāhlāda- viyogārti-yutaḥ prabho / gamiṣye dayitaṃ tasya badaryāśrama-maṇḍalam //
यत्र नारायणो देवो नरश् च भगवान् ऋषिः । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोक-भावनौ ॥
yatra nārāyaṇo devo naraś ca bhagavān ṛṣiḥ / mṛdu tīvraṃ tapo dīrghaṃ tepāte loka-bhāvanau //
श्री-शुक उवाच इत्य् उद्धवाद् उपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत् क्षत्ता शोकम् उत्पतितं बुधः ॥
śrī-śuka uvāca ity uddhavād upākarṇya suhṛdāṃ duḥsahaṃ vadham / jñānenāśamayat kṣattā śokam utpatitaṃ budhaḥ //
स तं महा-भागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभः । विश्रम्भाद् अभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्ण-परिग्रहे ॥
sa taṃ mahā-bhāgavataṃ vrajantaṃ kauravarṣabhaḥ / viśrambhād abhyadhattedaṃ mukhyaṃ kṛṣṇa-parigrahe //
विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्म-रहः-प्रकाशं यद् आह योगेश्वर ईश्वरस् ते । वक्तुं भवान् नो ऽर्हति यद् धि विष्णोर् भृत्याः स्व-भृत्यार्थ-कृतश् चरन्ति ॥
vidura uvāca jñānaṃ paraṃ svātma-rahaḥ-prakāśaṃ yad āha yogeśvara īśvaras te / vaktuṃ bhavān no 'rhati yad dhi viṣṇor bhṛtyāḥ sva-bhṛtyārtha-kṛtaś caranti //
उद्धव उवाच ननु ते तत्त्व-संराध्य ऋषिः कौषारवो ऽन्तिके । साक्षाद् भगवतादिष्टो मर्त्य-लोकं जिहासता ॥
uddhava uvāca nanu te tattva-saṃrādhya ṛṣiḥ kauṣāravo 'ntike / sākṣād bhagavatādiṣṭo martya-lokaṃ jihāsatā //
श्री-शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्व-मूर्तेर् गुण-कथया सुधया प्लावितोरुतापः । क्षणम् इव पुलिने यमस्वसुस् तां समुषित औपगविर् निशां ततो ऽगात् ॥
śrī-śuka uvāca iti saha vidureṇa viśva-mūrter guṇa-kathayā sudhayā plāvitorutāpaḥ / kṣaṇam iva puline yamasvasus tāṃ samuṣita aupagavir niśāṃ tato 'gāt //
राजोवाच निधनम् उपगतेषु वृष्णि-भोजेष्व् अधिरथ-यूथप-यूथपेषु मुख्यः । स तु कथम् अवशिष्ट उद्धवो यद् धरिर् अपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः ॥
rājovāca nidhanam upagateṣu vṛṣṇi-bhojeṣv adhiratha-yūthapa-yūthapeṣu mukhyaḥ / sa tu katham avaśiṣṭa uddhavo yad dharir api tatyaja ākṛtiṃ tryadhīśaḥ //
श्री-शुक उवाच ब्रह्म-शापापदेशेन कालेनामोघ-वाञ्छितः । संहृत्य स्व-कुलं स्फीतं त्यक्ष्यन् देहम् अचिन्तयत् ॥
śrī-śuka uvāca brahma-śāpāpadeśena kālenāmogha-vāñchitaḥ / saṃhṛtya sva-kulaṃ sphītaṃ tyakṣyan deham acintayat //
अस्माल् लोकाद् उपरते मयि ज्ञानं मद्-आश्रयम् । अर्हत्य् उद्धव एवाद्धा सम्प्रत्य् आत्मवतां वरः ॥
asmāl lokād uparate mayi jñānaṃ mad-āśrayam / arhaty uddhava evāddhā sampraty ātmavatāṃ varaḥ //
नोद्धवो ऽण्व् अपि मन्-न्यूनो यद् गुणैर् नार्दितः प्रभुः । अतो मद्-वयुनं लोकं ग्राहयन्न् इह तिष्ठतु ॥
noddhavo 'ṇv api man-nyūno yad guṇair nārditaḥ prabhuḥ / ato mad-vayunaṃ lokaṃ grāhayann iha tiṣṭhatu //
एवं त्रि-लोक-गुरुणा सन्दिष्टः शब्द-योनिना । बदर्याश्रमम् आसाद्य हरिम् ईजे समाधिना ॥
evaṃ tri-loka-guruṇā sandiṣṭaḥ śabda-yoninā / badaryāśramam āsādya harim īje samādhinā //
विदुरो ऽप्य् उद्धवाच् छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः । क्रीडयोपात्त-देहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥
viduro 'py uddhavāc chrutvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ / krīḍayopātta-dehasya karmāṇi ślāghitāni ca //
देह-न्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्य-वर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥
deha-nyāsaṃ ca tasyaivaṃ dhīrāṇāṃ dhairya-vardhanam / anyeṣāṃ duṣkarataraṃ paśūnāṃ viklavātmanām //
आत्मानं च कुरु-श्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेम-विह्वलः ॥
ātmānaṃ ca kuru-śreṣṭha kṛṣṇena manasekṣitam / dhyāyan gate bhāgavate ruroda prema-vihvalaḥ //
कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर् भरतर्षभ । प्रापद्यत स्वः-सरितं यत्र मित्रा-सुतो मुनिः ॥
kālindyāḥ katibhiḥ siddha ahobhir bharatarṣabha / prāpadyata svaḥ-saritaṃ yatra mitrā-suto muniḥ //