श्री-भगवान् उवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्-पथम् ॥
śrī-bhagavān uvāca yogasya lakṣaṇaṃ vakṣye sabījasya nṛpātmaje / mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti sat-patham //
स्व-धर्माचरणं शक्त्या विधर्माच् च निवर्तनम् । दैवाल् लब्धेन सन्तोष आत्मविच्-चरणार्चनम् ॥
sva-dharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmāc ca nivartanam / daivāl labdhena santoṣa ātmavic-caraṇārcanam //
ग्राम्य-धर्म-निवृत्तिश् च मोक्ष-धर्म-रतिस् तथा । मित-मेध्यादनं शश्वद् विविक्त-क्षेम-सेवनम् ॥
grāmya-dharma-nivṛttiś ca mokṣa-dharma-ratis tathā / mita-medhyādanaṃ śaśvad vivikta-kṣema-sevanam //
अहिंसा सत्यम् अस्तेयं यावद्-अर्थ-परिग्रहः । ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम् ॥
ahiṃsā satyam asteyaṃ yāvad-artha-parigrahaḥ / brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ svādhyāyaḥ puruṣārcanam //
मौनं सद्-आसन-जयः स्थैर्यं प्राण-जयः शनैः । प्रत्याहारश् चेन्द्रियाणां विषयान् मनसा हृदि ॥
maunaṃ sad-āsana-jayaḥ sthairyaṃ prāṇa-jayaḥ śanaiḥ / pratyāhāraś cendriyāṇāṃ viṣayān manasā hṛdi //
स्व-धिष्ण्यानाम् एक-देशे मनसा प्राण-धारणम् । वैकुण्ठ-लीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मनः ॥
sva-dhiṣṇyānām eka-deśe manasā prāṇa-dhāraṇam / vaikuṇṭha-līlābhidhyānaṃ samādhānaṃ tathātmanaḥ //
एतैर् अन्यैश् च पथिभिर् मनो दुष्टम् असत्-पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर् जित-प्राणो ह्य् अतन्द्रितः ॥
etair anyaiś ca pathibhir mano duṣṭam asat-patham / buddhyā yuñjīta śanakair jita-prāṇo hy atandritaḥ //
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजु-कायः समभ्यसेत् ॥
śucau deśe pratiṣṭhāpya vijitāsana āsanam / tasmin svasti samāsīna ṛju-kāyaḥ samabhyaset //
प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूर-कुम्भक-रेचकैः । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरम् अचञ्चलम् ॥
prāṇasya śodhayen mārgaṃ pūra-kumbhaka-recakaiḥ / pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiram acañcalam //
मनो ऽचिरात् स्याद् विरजं जित-श्वासस्य योगिनः । वाय्व्-अग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥
mano 'cirāt syād virajaṃ jita-śvāsasya yoginaḥ / vāyv-agnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam //
प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥
prāṇāyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣān / pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān //
यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्व-नासाग्रावलोकनः ॥
yadā manaḥ svaṃ virajaṃ yogena susamāhitam / kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyet sva-nāsāgrāvalokanaḥ //
प्रसन्न-वदनाम्भोजं पद्म-गर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पल-दल-श्यामं शङ्ख-चक्र-गदा-धरम् ॥
prasanna-vadanāmbhojaṃ padma-garbhāruṇekṣaṇam / nīlotpala-dala-śyāmaṃ śaṅkha-cakra-gadā-dharam //
लसत्-पङ्कज-किञ्जल्क- पीत-कौशेय-वाससम् । श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभामुक्त-कन्धरम् ॥
lasat-paṅkaja-kiñjalka- pīta-kauśeya-vāsasam / śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhāmukta-kandharam //
मत्त-द्विरेफ-कलया परीतं वन-मालया । परार्ध्य-हार-वलय- किरीटाङ्गद-नूपुरम् ॥
matta-dvirepha-kalayā parītaṃ vana-mālayā / parārdhya-hāra-valaya- kirīṭāṅgada-nūpuram //
काञ्ची-गुणोल्लसच्-छ्रोणिं हृदयाम्भोज-विष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनो-नयन-वर्धनम् ॥
kāñcī-guṇollasac-chroṇiṃ hṛdayāmbhoja-viṣṭaram / darśanīyatamaṃ śāntaṃ mano-nayana-vardhanam //
अपीच्य-दर्शनं शश्वत् सर्व-लोक-नमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रह-कातरम् ॥
apīcya-darśanaṃ śaśvat sarva-loka-namaskṛtam / santaṃ vayasi kaiśore bhṛtyānugraha-kātaram //
कीर्तन्य-तीर्थ-यशसं पुण्य-श्लोक-यशस्करम् । ध्यायेद् देवं समग्राङ्गं यावन् न च्यवते मनः ॥
kīrtanya-tīrtha-yaśasaṃ puṇya-śloka-yaśaskaram / dhyāyed devaṃ samagrāṅgaṃ yāvan na cyavate manaḥ //
स्थितं व्रजन्तम् आसीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच् छुद्ध-भावेन चेतसा ॥
sthitaṃ vrajantam āsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam / prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyec chuddha-bhāvena cetasā //
तस्मिन् लब्ध-पदं चित्तं सर्वावयव-संस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्याद् अङ्गे भगवतो मुनिः ॥
tasmin labdha-padaṃ cittaṃ sarvāvayava-saṃsthitam / vilakṣyaikatra saṃyujyād aṅge bhagavato muniḥ //
सञ्चिन्तयेद् भगवतश् चरणारविन्दं वज्राङ्कुश-ध्वज-सरोरुह-लाञ्छनाढ्यम् अम्प्; उत्तुङ्ग-रक्त-विलसन्-नख-चक्रवाल- ज्योत्स्नाभिर् आहत-महद्-धृदयान्धकारम् ॥
sañcintayed bhagavataś caraṇāravindaṃ vajrāṅkuśa-dhvaja-saroruha-lāñchanāḍhyam amp; uttuṅga-rakta-vilasan-nakha-cakravāla- jyotsnābhir āhata-mahad-dhṛdayāndhakāram //
यच्-छौच-निःसृत-सरित्-प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् यच्-छौच-निःसृत-सरित्-प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् ध्यातुर् मनः-शमल-शैल-निसृष्ट-वज्रं ध्यायेच् चिरं भगवतश् चरणारविन्दम् ॥
yac-chauca-niḥsṛta-sarit-pravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt yac-chauca-niḥsṛta-sarit-pravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt dhyātur manaḥ-śamala-śaila-nisṛṣṭa-vajraṃ dhyāyec ciraṃ bhagavataś caraṇāravindam //
जानु-द्वयं जलज-लोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुर-वन्दितया विधातुः जानु-द्वयं जलज-लोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुर-वन्दितया विधातुः ऊर्वोर् निधाय कर-पल्लव-रोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोर् अभवस्य कुर्यात् ॥
jānu-dvayaṃ jalaja-locanayā jananyā lakṣmyākhilasya sura-vanditayā vidhātuḥ jānu-dvayaṃ jalaja-locanayā jananyā lakṣmyākhilasya sura-vanditayā vidhātuḥ ūrvor nidhāya kara-pallava-rociṣā yat saṃlālitaṃ hṛdi vibhor abhavasya kuryāt //
ऊरू सुपर्ण-भुजयोर् अधि शोभमानाव् ओजो-निधी अतसिका-कुसुमावभासौ ऊरू सुपर्ण-भुजयोर् अधि शोभमानाव् ओजो-निधी अतसिका-कुसुमावभासौ व्यालम्बि-पीत-वर-वाससि वर्तमान- काञ्ची-कलाप-परिरम्भि नितम्ब-बिम्बम् ॥
ūrū suparṇa-bhujayor adhi śobhamānāv ojo-nidhī atasikā-kusumāvabhāsau ūrū suparṇa-bhujayor adhi śobhamānāv ojo-nidhī atasikā-kusumāvabhāsau vyālambi-pīta-vara-vāsasi vartamāna- kāñcī-kalāpa-parirambhi nitamba-bimbam //
नाभि-ह्रदं भुवन-कोश-गुहोदर-स्थं यत्रात्म-योनि-धिषणाखिल-लोक-पद्मम् नाभि-ह्रदं भुवन-कोश-गुहोदर-स्थं यत्रात्म-योनि-धिषणाखिल-लोक-पद्मम् व्यूढं हरिन्-मणि-वृष-स्तनयोर् अमुष्य ध्यायेद् द्वयं विशद-हार-मयूख-गौरम् ॥
nābhi-hradaṃ bhuvana-kośa-guhodara-sthaṃ yatrātma-yoni-dhiṣaṇākhila-loka-padmam nābhi-hradaṃ bhuvana-kośa-guhodara-sthaṃ yatrātma-yoni-dhiṣaṇākhila-loka-padmam vyūḍhaṃ harin-maṇi-vṛṣa-stanayor amuṣya dhyāyed dvayaṃ viśada-hāra-mayūkha-gauram //
वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महा-विभूतेः पुंसां मनो-नयन-निर्वृतिम् आदधानम् वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महा-विभूतेः पुंसां मनो-नयन-निर्वृतिम् आदधानम् कण्ठं च कौस्तुभ-मणेर् अधिभूषणार्थं कुर्यान् मनस्य् अखिल-लोक-नमस्कृतस्य ॥
vakṣo 'dhivāsam ṛṣabhasya mahā-vibhūteḥ puṃsāṃ mano-nayana-nirvṛtim ādadhānam vakṣo 'dhivāsam ṛṣabhasya mahā-vibhūteḥ puṃsāṃ mano-nayana-nirvṛtim ādadhānam kaṇṭhaṃ ca kaustubha-maṇer adhibhūṣaṇārthaṃ kuryān manasy akhila-loka-namaskṛtasya //
बाहूंश् च मन्दर-गिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्त-बाहु-वलयान् अधिलोक-पालान् बाहूंश् च मन्दर-गिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्त-बाहु-वलयान् अधिलोक-पालान् सञ्चिन्तयेद् दश-शतारम् असह्य-तेजः शङ्खं च तत्-कर-सरोरुह-राज-हंसम् ॥
bāhūṃś ca mandara-gireḥ parivartanena nirṇikta-bāhu-valayān adhiloka-pālān bāhūṃś ca mandara-gireḥ parivartanena nirṇikta-bāhu-valayān adhiloka-pālān sañcintayed daśa-śatāram asahya-tejaḥ śaṅkhaṃ ca tat-kara-saroruha-rāja-haṃsam //
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धाम् अराति-भट-शोणित-कर्दमेन कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धाम् अराति-भट-शोणित-कर्दमेन मालां मधुव्रत-वरूथ-गिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वम् अमलं मणिम् अस्य कण्ठे ॥
kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhām arāti-bhaṭa-śoṇita-kardamena kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhām arāti-bhaṭa-śoṇita-kardamena mālāṃ madhuvrata-varūtha-giropaghuṣṭāṃ caityasya tattvam amalaṃ maṇim asya kaṇṭhe //
भृत्यानुकम्पित-धियेह गृहीत-मूर्तेः सञ्चिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् भृत्यानुकम्पित-धियेह गृहीत-मूर्तेः सञ्चिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् यद् विस्फुरन्-मकर-कुण्डल-वल्गितेन विद्योतितामल-कपोलम् उदार-नासम् ॥
bhṛtyānukampita-dhiyeha gṛhīta-mūrteḥ sañcintayed bhagavato vadanāravindam bhṛtyānukampita-dhiyeha gṛhīta-mūrteḥ sañcintayed bhagavato vadanāravindam yad visphuran-makara-kuṇḍala-valgitena vidyotitāmala-kapolam udāra-nāsam //
यच् छ्री-निकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिल-कुन्तल-वृन्द-जुष्टम् यच् छ्री-निकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिल-कुन्तल-वृन्द-जुष्टम् मीन-द्वयाश्रयम् अधिक्षिपद् अब्ज-नेत्रं ध्यायेन् मनोमयम् अतन्द्रित उल्लसद्-भ्रु ॥
yac chrī-niketam alibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭila-kuntala-vṛnda-juṣṭam yac chrī-niketam alibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭila-kuntala-vṛnda-juṣṭam mīna-dvayāśrayam adhikṣipad abja-netraṃ dhyāyen manomayam atandrita ullasad-bhru //
तस्यावलोकम् अधिकं कृपयातिघोर- ताप-त्रयोपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः तस्यावलोकम् अधिकं कृपयातिघोर- ताप-त्रयोपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः स्निग्ध-स्मितानुगुणितं विपुल-प्रसादं ध्यायेच् चिरं विपुल-भावनया गुहायाम् ॥
tasyāvalokam adhikaṃ kṛpayātighora- tāpa-trayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥ tasyāvalokam adhikaṃ kṛpayātighora- tāpa-trayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥ snigdha-smitānuguṇitaṃ vipula-prasādaṃ dhyāyec ciraṃ vipula-bhāvanayā guhāyām //
हासं हरेर् अवनताखिल-लोक-तीव्र- शोकाश्रु-सागर-विशोषणम् अत्युदारम् हासं हरेर् अवनताखिल-लोक-तीव्र- शोकाश्रु-सागर-विशोषणम् अत्युदारम् सम्मोहनाय रचितं निज-माययास्य भ्रू-मण्डलं मुनि-कृते मकर-ध्वजस्य ॥
hāsaṃ harer avanatākhila-loka-tīvra- śokāśru-sāgara-viśoṣaṇam atyudāram hāsaṃ harer avanatākhila-loka-tīvra- śokāśru-sāgara-viśoṣaṇam atyudāram sammohanāya racitaṃ nija-māyayāsya bhrū-maṇḍalaṃ muni-kṛte makara-dhvajasya //
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायित-तनु-द्विज-कुन्द-पङ्क्ति ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायित-तनु-द्विज-कुन्द-पङ्क्ति ध्यायेत् स्वदेह-कुहरे ऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पित-मना न पृथग् दिदृक्षेत् ॥
dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha- bhāsāruṇāyita-tanu-dvija-kunda-paṅkti dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha- bhāsāruṇāyita-tanu-dvija-kunda-paṅkti dhyāyet svadeha-kuhare 'vasitasya viṣṇor bhaktyārdrayārpita-manā na pṛthag didṛkṣet //
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्ध-भावो भक्त्या द्रवद्-धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् एवं हरौ भगवति प्रतिलब्ध-भावो भक्त्या द्रवद्-धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् औत्कण्ठ्य-बाष्प-कलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् चापि चित्त-बडिशं शनकैर् वियुङ्क्ते ॥
evaṃ harau bhagavati pratilabdha-bhāvo bhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodāt evaṃ harau bhagavati pratilabdha-bhāvo bhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodāt autkaṇṭhya-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānas tac cāpi citta-baḍiśaṃ śanakair viyuṅkte //
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणम् ऋच्छति मनः सहसा यथार्चिः मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणम् ऋच्छति मनः सहसा यथार्चिः आत्मानम् अत्र पुरुषो ऽव्यवधानम् एकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्त-गुण-प्रवाहः ॥
muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ ātmānam atra puruṣo 'vyavadhānam ekam anvīkṣate pratinivṛtta-guṇa-pravāhaḥ //
सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुख-दुःख-बाह्ये सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुख-दुःख-बाह्ये हेतुत्वम् अप्य् असति कर्तरि दुःखयोर् यत् स्वात्मन् विधत्त उपलब्ध-परात्म-काष्ठः ॥
so 'py etayā caramayā manaso nivṛttyā tasmin mahimny avasitaḥ sukha-duḥkha-bāhye so 'py etayā caramayā manaso nivṛttyā tasmin mahimny avasitaḥ sukha-duḥkha-bāhye hetutvam apy asati kartari duḥkhayor yat svātman vidhatta upalabdha-parātma-kāṣṭhaḥ //
देहं च तं न चरमः स्थितम् उत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् देहं च तं न चरमः स्थितम् उत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् दैवाद् उपेतम् अथ दैव-वशाद् अपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरा-मदान्धः ॥
dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitam utthitaṃ vā siddho vipaśyati yato 'dhyagamat svarūpam dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitam utthitaṃ vā siddho vipaśyati yato 'dhyagamat svarūpam daivād upetam atha daiva-vaśād apetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirā-madāndhaḥ //
देहो ऽपि दैव-वशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः देहो ऽपि दैव-वशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः तं स-प्रपञ्चम् अधिरूढ-समाधि-योगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्ध-वस्तुः ॥
deho 'pi daiva-vaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ deho 'pi daiva-vaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ taṃ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ //
यथा पुत्राच् च वित्ताच् च पृथङ् मर्त्यः प्रतीयते । अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् देहादेः पुरुषस् तथा ॥
yathā putrāc ca vittāc ca pṛthaṅ martyaḥ pratīyate / apy ātmatvenābhimatād dehādeḥ puruṣas tathā //
यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद् वापि स्व-सम्भवात् । अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथग् उल्मुकात् ॥
yatholmukād visphuliṅgād dhūmād vāpi sva-sambhavāt / apy ātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthag ulmukāt //
भूतेन्द्रियान्तः-करणात् प्रधानाज् जीव-संज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्म-संज्ञितः ॥
bhūtendriyāntaḥ-karaṇāt pradhānāj jīva-saṃjñitāt / ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahma-saṃjñitaḥ //
सर्व-भूतेषु चात्मानं सर्व-भूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्य-भावेन भूतेष्व् इव तद्-आत्मताम् ॥
sarva-bhūteṣu cātmānaṃ sarva-bhūtāni cātmani / īkṣetānanya-bhāvena bhūteṣv iva tad-ātmatām //
स्व-योनिषु यथा ज्योतिर् एकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुण-वैषम्यात् तथात्मा प्रकृतौ स्थितः ॥
sva-yoniṣu yathā jyotir ekaṃ nānā pratīyate / yonīnāṃ guṇa-vaiṣamyāt tathātmā prakṛtau sthitaḥ //
तस्माद् इमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सद्-असद्-आत्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥
tasmād imāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sad-asad-ātmikām / durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate //