शौनक उवाच कपिलस् तत्त्व-सङ्ख्याता भगवान् आत्म-मायया । जातः स्वयम् अजः साक्षाद् आत्म-प्रज्ञप्तये नृणाम् ॥
śaunaka uvāca kapilas tattva-saṅkhyātā bhagavān ātma-māyayā / jātaḥ svayam ajaḥ sākṣād ātma-prajñaptaye nṛṇām //
न ह्य् अस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्व-योगिनाम् । विश्रुतौ श्रुत-देवस्य भूरि तृप्यन्ति मे ऽसवः ॥
na hy asya varṣmaṇaḥ puṃsāṃ varimṇaḥ sarva-yoginām / viśrutau śruta-devasya bhūri tṛpyanti me 'savaḥ //
यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्म-मायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्य् अनुकीर्तय ॥
yad yad vidhatte bhagavān svacchandātmātma-māyayā / tāni me śraddadhānasya kīrtanyāny anukīrtaya //
सूत उवाच द्वैपायन-सखस् त्व् एवं मैत्रेयो भगवांस् तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः ॥
sūta uvāca dvaipāyana-sakhas tv evaṃ maitreyo bhagavāṃs tathā / prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracoditaḥ //
मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थिते ऽरण्यं मातुः प्रिय-चिकीर्षया । तस्मिन् बिन्दुसरे ऽवात्सीद् भगवान् कपिलः किल ॥
maitreya uvāca pitari prasthite 'raṇyaṃ mātuḥ priya-cikīrṣayā / tasmin bindusare 'vātsīd bhagavān kapilaḥ kila //
तम् आसीनम् अकर्माणं तत्त्व-मार्गाग्र-दर्शनम् । स्व-सुतं देवहूत्य् आह धातुः संस्मरती वचः ॥
tam āsīnam akarmāṇaṃ tattva-mārgāgra-darśanam / sva-sutaṃ devahūty āha dhātuḥ saṃsmaratī vacaḥ //
देवहूतिर् उवाच निर्विण्णा नितरां भूमन्न् असद्-इन्द्रिय-तर्षणात् । येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो ॥
devahūtir uvāca nirviṇṇā nitarāṃ bhūmann asad-indriya-tarṣaṇāt / yena sambhāvyamānena prapannāndhaṃ tamaḥ prabho //
तस्य त्वं तमसो ऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्-चक्षुर् जन्मनाम् अन्ते लब्धं मे त्वद्-अनुग्रहात् ॥
tasya tvaṃ tamaso 'ndhasya duṣpārasyādya pāragam / sac-cakṣur janmanām ante labdhaṃ me tvad-anugrahāt //
य आद्यो भगवान् पुंसाम् ईश्वरो वै भवान् किल । लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः ॥
ya ādyo bhagavān puṃsām īśvaro vai bhavān kila / lokasya tamasāndhasya cakṣuḥ sūrya ivoditaḥ //
अथ मे देव सम्मोहम् अपाक्रष्टुं त्वम् अर्हसि । यो ऽवग्रहो ऽहं ममेतीत्य् एतस्मिन् योजितस् त्वया ॥
atha me deva sammoham apākraṣṭuṃ tvam arhasi / yo 'vagraho 'haṃ mametīty etasmin yojitas tvayā //
तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्व-भृत्य-संसार-तरोः कुठारम् । जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य नमामि सद्-धर्म-विदां वरिष्ठम् ॥
taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ sva-bhṛtya-saṃsāra-taroḥ kuṭhāram / jijñāsayāhaṃ prakṛteḥ pūruṣasya namāmi sad-dharma-vidāṃ variṣṭham //
मैत्रेय उवाच इति स्व-मातुर् निरवद्यम् ईप्सितं निशम्य पुंसाम् अपवर्ग-वर्धनम् । धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गतिर् बभाष ईषत्-स्मित-शोभिताननः ॥
maitreya uvāca iti sva-mātur niravadyam īpsitaṃ niśamya puṃsām apavarga-vardhanam / dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gatir babhāṣa īṣat-smita-śobhitānanaḥ //
श्री-भगवान् उवाच योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे । अत्यन्तोपरतिर् यत्र दुःखस्य च सुखस्य च ॥
śrī-bhagavān uvāca yoga ādhyātmikaḥ puṃsāṃ mato niḥśreyasāya me / atyantoparatir yatra duḥkhasya ca sukhasya ca //
तम् इमं ते प्रवक्ष्यामि यम् अवोचं पुरानघे । ऋषीणां श्रोतु-कामानां योगं सर्वाङ्ग-नैपुणम् ॥
tam imaṃ te pravakṣyāmi yam avocaṃ purānaghe / ṛṣīṇāṃ śrotu-kāmānāṃ yogaṃ sarvāṅga-naipuṇam //
चेतः खल्व् अस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥
cetaḥ khalv asya bandhāya muktaye cātmano matam / guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye //
अहं ममाभिमानोत्थैः काम-लोभादिभिर् मलैः । वीतं यदा मनः शुद्धम् अदुःखम् असुखं समम् ॥
ahaṃ mamābhimānotthaiḥ kāma-lobhādibhir malaiḥ / vītaṃ yadā manaḥ śuddham aduḥkham asukhaṃ samam //
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् । निरन्तरं स्वयं-ज्योतिर् अणिमानम् अखण्डितम् ॥
tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛteḥ param / nirantaraṃ svayaṃ-jyotir aṇimānam akhaṇḍitam //
ज्ञान-वैराग्य-युक्तेन भक्ति-युक्तेन चात्मना । परिपश्यत्य् उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥
jñāna-vairāgya-yuktena bhakti-yuktena cātmanā / paripaśyaty udāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam //
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्य् अखिलात्मनि । सदृशो ऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्म-सिद्धये ॥
na yujyamānayā bhaktyā bhagavaty akhilātmani / sadṛśo 'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahma-siddhaye //
प्रसङ्गम् अजरं पाशम् आत्मनः कवयो विदुः । स एव साधुषु कृतो मोक्ष-द्वारम् अपावृतम् ॥
prasaṅgam ajaraṃ pāśam ātmanaḥ kavayo viduḥ / sa eva sādhuṣu kṛto mokṣa-dvāram apāvṛtam //
तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्व-देहिनाम् । अजात-शत्रवः शान्ताः साधवः साधु-भूषणाः ॥
titikṣavaḥ kāruṇikāḥ suhṛdaḥ sarva-dehinām / ajāta-śatravaḥ śāntāḥ sādhavaḥ sādhu-bhūṣaṇāḥ //
मय्य् अनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्-कृते त्यक्त-कर्माणस् त्यक्त-स्वजन-बान्धवाः ॥
mayy ananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām / mat-kṛte tyakta-karmāṇas tyakta-svajana-bāndhavāḥ //
मद्-आश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास् तापा नैतान् मद्-गत-चेतसः ॥
mad-āśrayāḥ kathā mṛṣṭāḥ śṛṇvanti kathayanti ca / tapanti vividhās tāpā naitān mad-gata-cetasaḥ //
त एते साधवः साध्वि सर्व-सङ्ग-विवर्जिताः । सङ्गस् तेष्व् अथ ते प्रार्थ्यः सङ्ग-दोष-हरा हि ते ॥
ta ete sādhavaḥ sādhvi sarva-saṅga-vivarjitāḥ / saṅgas teṣv atha te prārthyaḥ saṅga-doṣa-harā hi te //
सतां प्रसङ्गान् मम वीर्य-संविदो भवन्ति हृत्-कर्ण-रसायनाः कथाः । तज्-जोषणाद् आश्व् अपवर्ग-वर्त्मनि श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति ॥
satāṃ prasaṅgān mama vīrya-saṃvido bhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥ / taj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmani śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati //
भक्त्या पुमान् जात-विराग ऐन्द्रियाद् दृष्ट-श्रुतान् मद्-रचनानुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योग-युक्तो यतिष्यते ऋजुभिर् योग-मार्गैः ॥
bhaktyā pumān jāta-virāga aindriyād dṛṣṭa-śrutān mad-racanānucintayā / cittasya yatto grahaṇe yoga-yukto yatiṣyate ṛjubhir yoga-mārgaiḥ //
असेवयायं प्रकृतेर् गुणानां ज्ञानेन वैराग्य-विजृम्भितेन । योगेन मय्य् अर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यग्-आत्मानम् इहावरुन्धे ॥
asevayāyaṃ prakṛter guṇānāṃ jñānena vairāgya-vijṛmbhitena / yogena mayy arpitayā ca bhaktyā māṃ pratyag-ātmānam ihāvarundhe //
देवहूतिर् उवाच काचित् त्वय्य् उचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणम् अञ्जसान्वाश्नवा अहम् ॥
devahūtir uvāca kācit tvayy ucitā bhaktiḥ kīdṛśī mama gocarā / yayā padaṃ te nirvāṇam añjasānvāśnavā aham //
यो योगो भगवद्-बाणो निर्वाणात्मंस् त्वयोदितः । कीदृशः कति चाङ्गानि यतस् तत्त्वावबोधनम् ॥
yo yogo bhagavad-bāṇo nirvāṇātmaṃs tvayoditaḥ / kīdṛśaḥ kati cāṅgāni yatas tattvāvabodhanam //
तद् एतन् मे विजानीहि यथाहं मन्द-धीर् हरे । सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवद्-अनुग्रहात् ॥
tad etan me vijānīhi yathāhaṃ manda-dhīr hare / sukhaṃ buddhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavad-anugrahāt //
मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुर् इत्थं जात-स्नेहो यत्र तन्वाभिजातः । तत्त्वाम्नायं यत् प्रवदन्ति साङ्ख्यं प्रोवाच वै भक्ति-वितान-योगम् ॥
maitreya uvāca viditvārthaṃ kapilo mātur itthaṃ jāta-sneho yatra tanvābhijātaḥ / tattvāmnāyaṃ yat pravadanti sāṅkhyaṃ provāca vai bhakti-vitāna-yogam //
श्री-भगवान् उवाच देवानां गुण-लिङ्गानाम् आनुश्रविक-कर्मणाम् । सत्त्व एवैक-मनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥
śrī-bhagavān uvāca devānāṃ guṇa-liṅgānām ānuśravika-karmaṇām / sattva evaika-manaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā //
अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी । जरयत्य् आशु या कोशं निगीर्णम् अनलो यथा ॥
animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddher garīyasī / jarayaty āśu yā kośaṃ nigīrṇam analo yathā //
नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्-पाद-सेवाभिरता मद्-ईहाः । ये ऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥
naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin mat-pāda-sevābhiratā mad-īhāḥ / ye 'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya sabhājayante mama pauruṣāṇi //
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्य् अम्ब सन्तः प्रसन्न-वक्त्रारुण-लोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वर-प्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥
paśyanti te me rucirāṇy amba santaḥ prasanna-vaktrāruṇa-locanāni / rūpāṇi divyāni vara-pradāni sākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti //
तैर् दर्शनीयावयवैर् उदार- विलास-हासेक्षित-वाम-सूक्तैः । हृतात्मनो हृत-प्राणांश् च भक्तिर् अनिच्छतो मे गतिम् अण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥
tair darśanīyāvayavair udāra- vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥ / hṛtātmano hṛta-prāṇāṃś ca bhaktir anicchato me gatim aṇvīṃ prayuṅkte //
अथो विभूतिं मम मायाविनस् ताम् ऐश्वर्यम् अष्टाङ्गम् अनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे ते ऽश्नुवते तु लोके ॥
atho vibhūtiṃ mama māyāvinas tām aiśvaryam aṣṭāṅgam anupravṛttam / śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃ parasya me te 'śnuvate tu loke //
न कर्हिचिन् मत्-पराः शान्त-रूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मे ऽनिमिषो लेढि हेतिः । येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् ॥
na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpe naṅkṣyanti no me 'nimiṣo leḍhi hetiḥ / yeṣām ahaṃ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam //
इमं लोकं तथैवामुम् आत्मानम् उभयायिनम् । आत्मानम् अनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः ॥
imaṃ lokaṃ tathaivāmum ātmānam ubhayāyinam / ātmānam anu ye ceha ye rāyaḥ paśavo gṛhāḥ //
विसृज्य सर्वान् अन्यांश् च माम् एवं विश्वतो-मुखम् । भजन्त्य् अनन्यया भक्त्या तान् मृत्योर् अतिपारये ॥
visṛjya sarvān anyāṃś ca mām evaṃ viśvato-mukham / bhajanty ananyayā bhaktyā tān mṛtyor atipāraye //
नान्यत्र मद् भगवतः प्रधान-पुरुषेश्वरात् । आत्मनः सर्व-भूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥
nānyatra mad bhagavataḥ pradhāna-puruṣeśvarāt / ātmanaḥ sarva-bhūtānāṃ bhayaṃ tīvraṃ nivartate //
मद्-भयाद् वाति वातो ऽयं सूर्यस् तपति मद्-भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्य् अग्निर् मृत्युश् चरति मद्-भयात् ॥
mad-bhayād vāti vāto 'yaṃ sūryas tapati mad-bhayāt / varṣatīndro dahaty agnir mṛtyuś carati mad-bhayāt //
ज्ञान-वैराग्य-युक्तेन भक्ति-योगेन योगिनः । क्षेमाय पाद-मूलं मे प्रविशन्त्य् अकुतो-भयम् ॥
jñāna-vairāgya-yuktena bhakti-yogena yoginaḥ / kṣemāya pāda-mūlaṃ me praviśanty akuto-bhayam //
एतावान् एव लोके ऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीव्रेण भक्ति-योगेन मनो मय्य् अर्पितं स्थिरम् ॥
etāvān eva loke 'smin puṃsāṃ niḥśreyasodayaḥ / tīvreṇa bhakti-yogena mano mayy arpitaṃ sthiram //