श्री-शुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरेः कथां कारण-सूकरात्मनः । पुनः स पप्रच्छ तम् उद्यताञ्जलिर् न चातितृप्तो विदुरो धृत-व्रतः ॥
śrī-śuka uvāca niśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṃ hareḥ kathāṃ kāraṇa-sūkarātmanaḥ / punaḥ sa papraccha tam udyatāñjalir na cātitṛpto viduro dhṛta-vrataḥ //
विदुर उवाच तेनैव तु मुनि-श्रेष्ठ हरिणा यज्ञ-मूर्तिना । आदि-दैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्य् अनुशुश्रुम ॥
vidura uvāca tenaiva tu muni-śreṣṭha hariṇā yajña-mūrtinā / ādi-daityo hiraṇyākṣo hata ity anuśuśruma //
तस्य चोद्धरतः क्षौणीं स्व-दंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्य-राजस्य च ब्रह्मन् कस्माद् धेतोर् अभून् मृधः ॥
tasya coddharataḥ kṣauṇīṃ sva-daṃṣṭrāgreṇa līlayā / daitya-rājasya ca brahman kasmād dhetor abhūn mṛdhaḥ //
श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्-जन्म-विस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मनः परं कौतूहलं हि मे ॥
śraddadhānāya bhaktāya brūhi taj-janma-vistaram / ṛṣe na tṛpyati manaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me //
मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टम् अवतार-कथां हरेः । यत् त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्यु-पाश-विशातनीम् ॥
maitreya uvāca sādhu vīra tvayā pṛṣṭam avatāra-kathāṃ hareḥ / yat tvaṃ pṛcchasi martyānāṃ mṛtyu-pāśa-viśātanīm //
ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयार्भकः । मृत्योः कृत्वैव मूर्ध्न्य् अङ्घ्रिम् आरुरोह हरेः पदम् ॥
yayottānapadaḥ putro muninā gītayārbhakaḥ / mṛtyoḥ kṛtvaiva mūrdhny aṅghrim āruroha hareḥ padam //
अथात्रापीतिहासो ऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा । ब्रह्मणा देव-देवेन देवानाम् अनुपृच्छताम् ॥
athātrāpītihāso 'yaṃ śruto me varṇitaḥ purā / brahmaṇā deva-devena devānām anupṛcchatām //
दितिर् दाक्षायणी क्षत्तर् मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्य-कामा चकमे सन्ध्यायां हृच्-छयार्दिता ॥
ditir dākṣāyaṇī kṣattar mārīcaṃ kaśyapaṃ patim / apatya-kāmā cakame sandhyāyāṃ hṛc-chayārditā //
इष्ट्वाग्नि-जिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्लोचत्य् अर्क आसीनम् अग्न्य्-अगारे समाहितम् ॥
iṣṭvāgni-jihvaṃ payasā puruṣaṃ yajuṣāṃ patim / nimlocaty arka āsīnam agny-agāre samāhitam //
दितिर् उवाच एष मां त्वत्-कृते विद्वन् काम आत्त-शरासनः । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भाम् इव मतङ्गजः ॥
ditir uvāca eṣa māṃ tvat-kṛte vidvan kāma ātta-śarāsanaḥ / dunoti dīnāṃ vikramya rambhām iva mataṅgajaḥ //
तद् भवान् दह्यमानायां स-पत्नीनां समृद्धिभिः । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्य् आयुङ्क्ताम् अनुग्रहम् ॥
tad bhavān dahyamānāyāṃ sa-patnīnāṃ samṛddhibhiḥ / prajāvatīnāṃ bhadraṃ te mayy āyuṅktām anugraham //
भर्तर्य् आप्तोरुमानानां लोकान् आविशते यशः । पतिर् भवद्-विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥
bhartary āptorumānānāṃ lokān āviśate yaśaḥ / patir bhavad-vidho yāsāṃ prajayā nanu jāyate //
पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृ-वत्सलः । कं वृणीत वरं वत्सा इत्य् अपृच्छत नः पृथक् ॥
purā pitā no bhagavān dakṣo duhitṛ-vatsalaḥ / kaṃ vṛṇīta varaṃ vatsā ity apṛcchata naḥ pṛthak //
स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तान-भावनः । त्रयोदशाददात् तासां यास् ते शीलम् अनुव्रताः ॥
sa viditvātmajānāṃ no bhāvaṃ santāna-bhāvanaḥ / trayodaśādadāt tāsāṃ yās te śīlam anuvratāḥ //
अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमल-लोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्न् अमोघं हि महीयसि ॥
atha me kuru kalyāṇaṃ kāmaṃ kamala-locana / ārtopasarpaṇaṃ bhūmann amoghaṃ hi mahīyasi //
इति तां वीर मारीचः कृपणां बहु-भाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्ग-कश्मलाम् ॥
iti tāṃ vīra mārīcaḥ kṛpaṇāṃ bahu-bhāṣiṇīm / pratyāhānunayan vācā pravṛddhānaṅga-kaśmalām //
एष ते ऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यद् इच्छसि । तस्याः कामं न कः कुर्यात् सिद्धिस् त्रैवर्गिकी यतः ॥
eṣa te 'haṃ vidhāsyāmi priyaṃ bhīru yad icchasi / tasyāḥ kāmaṃ na kaḥ kuryāt siddhis traivargikī yataḥ //
सर्वाश्रमान् उपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवम् अत्येति जल-यानैर् यथार्णवम् ॥
sarvāśramān upādāya svāśrameṇa kalatravān / vyasanārṇavam atyeti jala-yānair yathārṇavam //
याम् आहुर् आत्मनो ह्य् अर्धं श्रेयस्-कामस्य मानिनि । यस्यां स्व-धुरम् अध्यस्य पुमांश् चरति विज्वरः ॥
yām āhur ātmano hy ardhaṃ śreyas-kāmasya mānini / yasyāṃ sva-dhuram adhyasya pumāṃś carati vijvaraḥ //
याम् आश्रित्येन्द्रियारातीन् दुर्जयान् इतराश्रमैः । वयं जयेम हेलाभिर् दस्यून् दुर्ग-पतिर् यथा ॥
yām āśrityendriyārātīn durjayān itarāśramaiḥ / vayaṃ jayema helābhir dasyūn durga-patir yathā //
न वयं प्रभवस् तां त्वाम् अनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्य् आयुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुण-गृध्नवः ॥
na vayaṃ prabhavas tāṃ tvām anukartuṃ gṛheśvari / apy āyuṣā vā kārtsnyena ye cānye guṇa-gṛdhnavaḥ //
अथापि कामम् एतं ते प्रजात्यै करवाण्य् अलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥
athāpi kāmam etaṃ te prajātyai karavāṇy alam / yathā māṃ nātirocanti muhūrtaṃ pratipālaya //
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोर-दर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥
eṣā ghoratamā velā ghorāṇāṃ ghora-darśanā / caranti yasyāṃ bhūtāni bhūteśānucarāṇi ha //
एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूत-भावनः । परीतो भूत-पर्षद्भिर् वृषेणाटति भूतराट् ॥
etasyāṃ sādhvi sandhyāyāṃ bhagavān bhūta-bhāvanaḥ / parīto bhūta-parṣadbhir vṛṣeṇāṭati bhūtarāṭ //
श्मशान-चक्रानिल-धूलि-धूम्र- विकीर्ण-विद्योत-जटा-कलापः । भस्मावगुण्ठामल-रुक्म-देहो देवस् त्रिभिः पश्यति देवरस् ते ॥
śmaśāna-cakrānila-dhūli-dhūmra- vikīrṇa-vidyota-jaṭā-kalāpaḥ / bhasmāvaguṇṭhāmala-rukma-deho devas tribhiḥ paśyati devaras te //
न यस्य लोके स्व-जनः परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद् विगर्ह्यः । वयं व्रतैर् यच्-चरणापविद्धाम् आशास्महे ऽजां बत भुक्त-भोगाम् ॥
na yasya loke sva-janaḥ paro vā nātyādṛto nota kaścid vigarhyaḥ / vayaṃ vratair yac-caraṇāpaviddhām āśāsmahe 'jāṃ bata bhukta-bhogām //
यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्य् अविद्या-पटलं बिभित्सवः । निरस्त-साम्यातिशयो ऽपि यत् स्वयं पिशाच-चर्याम् अचरद् गतिः सताम् ॥
yasyānavadyācaritaṃ manīṣiṇo gṛṇanty avidyā-paṭalaṃ bibhitsavaḥ / nirasta-sāmyātiśayo 'pi yat svayaṃ piśāca-caryām acarad gatiḥ satām //
हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगाः स्वात्मन्-रतस्याविदुषः समीहितम् । यैर् वस्त्र-माल्याभरणानुलेपनैः श्व-भोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥
hasanti yasyācaritaṃ hi durbhagāḥ svātman-ratasyāviduṣaḥ samīhitam / yair vastra-mālyābharaṇānulepanaiḥ śva-bhojanaṃ svātmatayopalālitam //
ब्रह्मादयो यत्-कृत-सेतु-पाला यत्-कारणं विश्वम् इदं च माया । आज्ञा-करी यस्य पिशाच-चर्या अहो विभूम्नश् चरितं विडम्बनम् ॥
brahmādayo yat-kṛta-setu-pālā yat-kāraṇaṃ viśvam idaṃ ca māyā / ājñā-karī yasya piśāca-caryā aho vibhūmnaś caritaṃ viḍambanam //
मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर् वृषलीव गत-त्रपा ॥
maitreya uvāca saivaṃ saṃvidite bhartrā manmathonmathitendriyā / jagrāha vāso brahmarṣer vṛṣalīva gata-trapā //
स विदित्वाथ भार्यायास् तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥
sa viditvātha bhāryāyās taṃ nirbandhaṃ vikarmaṇi / natvā diṣṭāya rahasi tayāthopaviveśa hi //
अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणान् आयम्य वाग्-यतः । ध्यायञ् जजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ॥
athopaspṛśya salilaṃ prāṇān āyamya vāg-yataḥ / dhyāyañ jajāpa virajaṃ brahma jyotiḥ sanātanam //
दितिस् तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिम् अधो-मुख्य् अभ्यभाषत ॥
ditis tu vrīḍitā tena karmāvadyena bhārata / upasaṅgamya viprarṣim adho-mukhy abhyabhāṣata //
दितिर् उवाच न मे गर्भम् इमं ब्रह्मन् भूतानाम् ऋषभो ऽवधीत् । रुद्रः पतिर् हि भूतानां यस्याकरवम् अंहसम् ॥
ditir uvāca na me garbham imaṃ brahman bhūtānām ṛṣabho 'vadhīt / rudraḥ patir hi bhūtānāṃ yasyākaravam aṃhasam //
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्त-दण्डाय धृत-दण्डाय मन्यवे ॥
namo rudrāya mahate devāyogrāya mīḍhuṣe / śivāya nyasta-daṇḍāya dhṛta-daṇḍāya manyave //
स नः प्रसीदतां भामो भगवान् उर्व्-अनुग्रहः । व्याधस्याप्य् अनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सती-पतिः ॥
sa naḥ prasīdatāṃ bhāmo bhagavān urv-anugrahaḥ / vyādhasyāpy anukampyānāṃ strīṇāṃ devaḥ satī-patiḥ //
मैत्रेय उवाच स्व-सर्गस्याशिषं लोक्याम् आशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्त-सन्ध्या-नियमो भार्याम् आह प्रजापतिः ॥
maitreya uvāca sva-sargasyāśiṣaṃ lokyām āśāsānāṃ pravepatīm / nivṛtta-sandhyā-niyamo bhāryām āha prajāpatiḥ //
कश्यप उवाच अप्रायत्याद् आत्मनस् ते दोषान् मौहूर्तिकाद् उत । मन्-निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥
kaśyapa uvāca aprāyatyād ātmanas te doṣān mauhūrtikād uta / man-nideśāticāreṇa devānāṃ cātihelanāt //
भविष्यतस् तवाभद्राव् अभद्रे जाठराधमौ । लोकान् स-पालांस् त्रींश् चण्डि मुहुर् आक्रन्दयिष्यतः ॥
bhaviṣyatas tavābhadrāv abhadre jāṭharādhamau / lokān sa-pālāṃs trīṃś caṇḍi muhur ākrandayiṣyataḥ //
प्राणिनां हन्यमानानां दीनानाम् अकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥
prāṇināṃ hanyamānānāṃ dīnānām akṛtāgasām / strīṇāṃ nigṛhyamāṇānāṃ kopiteṣu mahātmasu //
तदा विश्वेश्वरः क्रुद्धो भगवाल् लोक-भावनः । हनिष्यत्य् अवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्व-धृक् ॥
tadā viśveśvaraḥ kruddho bhagavāl loka-bhāvanaḥ / haniṣyaty avatīryāsau yathādrīn śataparva-dhṛk //
दितिर् उवाच वधं भगवता साक्षात् सुनाभोदार-बाहुना । आशासे पुत्रयोर् मह्यं मा क्रुद्धाद् ब्राह्मणाद् प्रभो ॥
ditir uvāca vadhaṃ bhagavatā sākṣāt sunābhodāra-bāhunā / āśāse putrayor mahyaṃ mā kruddhād brāhmaṇād prabho //
न ब्रह्म-दण्ड-दग्धस्य न भूत-भयदस्य च । नारकाश् चानुगृह्णन्ति यां यां योनिम् असौ गतः ॥
na brahma-daṇḍa-dagdhasya na bhūta-bhayadasya ca / nārakāś cānugṛhṇanti yāṃ yāṃ yonim asau gataḥ //
कश्यप उवाच कृत-शोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्य् उरु-मानाच् च भवे मय्य् अपि चादरात् ॥
kaśyapa uvāca kṛta-śokānutāpena sadyaḥ pratyavamarśanāt / bhagavaty uru-mānāc ca bhave mayy api cādarāt //
पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैकः सतां मतः । गास्यन्ति यद्-यशः शुद्धं भगवद्-यशसा समम् ॥
putrasyaiva ca putrāṇāṃ bhavitaikaḥ satāṃ mataḥ / gāsyanti yad-yaśaḥ śuddhaṃ bhagavad-yaśasā samam //
योगैर् हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधवः । निर्वैरादिभिर् आत्मानं यच्-छीलम् अनुवर्तितुम् ॥
yogair hemeva durvarṇaṃ bhāvayiṣyanti sādhavaḥ / nirvairādibhir ātmānaṃ yac-chīlam anuvartitum //
यत्-प्रसादाद् इदं विश्वं प्रसीदति यद्-आत्मकम् । स स्व-दृग् भगवान् यस्य तोष्यते ऽनन्यया दृशा ॥
yat-prasādād idaṃ viśvaṃ prasīdati yad-ātmakam / sa sva-dṛg bhagavān yasya toṣyate 'nanyayā dṛśā //
स वै महा-भागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठः । प्रवृद्ध-भक्त्या ह्य् अनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठम् इमं विहास्यति ॥
sa vai mahā-bhāgavato mahātmā mahānubhāvo mahatāṃ mahiṣṭhaḥ / pravṛddha-bhaktyā hy anubhāvitāśaye niveśya vaikuṇṭham imaṃ vihāsyati //
अलम्पटः शील-धरो गुणाकरो हृष्टः परर्द्ध्या व्यथितो दुःखितेषु । अभूत-शत्रुर् जगतः शोक-हर्ता नैदाघिकं तापम् इवोडुराजः ॥
alampaṭaḥ śīla-dharo guṇākaro hṛṣṭaḥ pararddhyā vyathito duḥkhiteṣu / abhūta-śatrur jagataḥ śoka-hartā naidāghikaṃ tāpam ivoḍurājaḥ //
अन्तर् बहिश् चामलम् अब्ज-नेत्रं स्व-पूरुषेच्छानुगृहीत-रूपम् । पौत्रस् तव श्री-ललना-ललामं द्रष्टा स्फुरत्-कुण्डल-मण्डिताननम् ॥
antar bahiś cāmalam abja-netraṃ sva-pūruṣecchānugṛhīta-rūpam / pautras tava śrī-lalanā-lalāmaṃ draṣṭā sphurat-kuṇḍala-maṇḍitānanam //
मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रम् अमोदत दितिर् भृशम् । पुत्रयोश् च वधं कृष्णाद् विदित्वासीन् महा-मनाः ॥
maitreya uvāca śrutvā bhāgavataṃ pautram amodata ditir bhṛśam / putrayoś ca vadhaṃ kṛṣṇād viditvāsīn mahā-manāḥ //