श्री-शुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप । भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेव-कथादृतः ॥
śrī-śuka uvāca niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa / bhūyaḥ papraccha kauravyo vāsudeva-kathādṛtaḥ //
विदुर उवाच स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥
vidura uvāca sa vai svāyambhuvaḥ samrāṭ priyaḥ putraḥ svayambhuvaḥ / pratilabhya priyāṃ patnīṃ kiṃ cakāra tato mune //
चरितं तस्य राजर्षेर् आदि-राजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्य् असौ ॥
caritaṃ tasya rājarṣer ādi-rājasya sattama / brūhi me śraddadhānāya viṣvaksenāśrayo hy asau //
श्रुतस्य पुंसां सुचिर-श्रमस्य नन्व् अञ्जसा सूरिभिर् ईडितो ऽर्थः । तत्-तद्-गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्दं हृदयेषु येषाम् ॥
śrutasya puṃsāṃ sucira-śramasya nanv añjasā sūribhir īḍito 'rthaḥ / tat-tad-guṇānuśravaṇaṃ mukunda- pādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām //
श्री-शुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्र-शीर्ष्णश् चरणोपधानम् । प्रहृष्ट-रोमा भगवत्-कथायां प्रणीयमानो मुनिर् अभ्यचष्ट ॥
śrī-śuka uvāca iti bruvāṇaṃ viduraṃ vinītaṃ sahasra-śīrṣṇaś caraṇopadhānam / prahṛṣṭa-romā bhagavat-kathāyāṃ praṇīyamāno munir abhyacaṣṭa //
मैत्रेय उवाच यदा स्व-भार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः । प्राञ्जलिः प्रणतश् चेदं वेद-गर्भम् अभाषत ॥
maitreya uvāca yadā sva-bhāryayā sārdhaṃ jātaḥ svāyambhuvo manuḥ / prāñjaliḥ praṇataś cedaṃ veda-garbham abhāṣata //
त्वम् एकः सर्व-भूतानां जन्म-कृद् वृत्तिदः पिता । तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥
tvam ekaḥ sarva-bhūtānāṃ janma-kṛd vṛttidaḥ pitā / tathāpi naḥ prajānāṃ te śuśrūṣā kena vā bhavet //
तद् विधेहि नमस् तुभ्यं कर्मस्व् ईड्यात्म-शक्तिषु । यत् कृत्वेह यशो विष्वग् अमुत्र च भवेद् गतिः ॥
tad vidhehi namas tubhyaṃ karmasv īḍyātma-śaktiṣu / yat kṛtveha yaśo viṣvag amutra ca bhaved gatiḥ //
ब्रह्मोवाच प्रीतस् तुभ्यम् अहं तात स्वस्ति स्ताद् वां क्षितीश्वर । यन् निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्य् आत्मनार्पितम् ॥
brahmovāca prītas tubhyam ahaṃ tāta svasti stād vāṃ kṣitīśvara / yan nirvyalīkena hṛdā śādhi mety ātmanārpitam //
एतावत्य् आत्मजैर् वीर कार्या ह्य् अपचितिर् गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर् गृह्येत सादरं गत-मत्सरैः ॥
etāvaty ātmajair vīra kāryā hy apacitir gurau / śaktyāpramattair gṛhyeta sādaraṃ gata-matsaraiḥ //
स त्वम् अस्याम् अपत्यानि सदृशान्य् आत्मनो गुणैः । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज ॥
sa tvam asyām apatyāni sadṛśāny ātmano guṇaiḥ / utpādya śāsa dharmeṇa gāṃ yajñaiḥ puruṣaṃ yaja //
परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात् प्रजा-रक्षया नृप । भगवांस् ते प्रजा-भर्तुर् हृषीकेशो ऽनुतुष्यति ॥
paraṃ śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ syāt prajā-rakṣayā nṛpa / bhagavāṃs te prajā-bhartur hṛṣīkeśo 'nutuṣyati //
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञ-लिङ्गो जनार्दनः । तेषां श्रमो ह्य् अपार्थाय यद् आत्मा नादृतः स्वयम् ॥
yeṣāṃ na tuṣṭo bhagavān yajña-liṅgo janārdanaḥ / teṣāṃ śramo hy apārthāya yad ātmā nādṛtaḥ svayam //
मनुर् उवाच आदेशे ऽहं भगवतो वर्तेयामीव-सूदन । स्थानं त्व् इहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥
manur uvāca ādeśe 'haṃ bhagavato varteyāmīva-sūdana / sthānaṃ tv ihānujānīhi prajānāṃ mama ca prabho //
यद् ओकः सर्व-भूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥
yad okaḥ sarva-bhūtānāṃ mahī magnā mahāmbhasi / asyā uddharaṇe yatno deva devyā vidhīyatām //
मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्व् अपां मध्ये तथा सन्नाम् अवेक्ष्य गाम् । कथम् एनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥
maitreya uvāca parameṣṭhī tv apāṃ madhye tathā sannām avekṣya gām / katham enāṃ samunneṣya iti dadhyau dhiyā ciram //
सृजतो मे क्षितिर् वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किम् अनुष्ठेयम् अस्माभिः सर्ग-योजितैः । यस्याहं हृदयाद् आसं स ईशो विदधातु मे ॥
sṛjato me kṣitir vārbhiḥ plāvyamānā rasāṃ gatā / athātra kim anuṣṭheyam asmābhiḥ sarga-yojitaiḥ / yasyāhaṃ hṛdayād āsaṃ sa īśo vidadhātu me //
इत्य् अभिध्यायतो नासा- विवरात् सहसानघ । वराह-तोको निरगाद् अङ्गुष्ठ-परिमाणकः ॥
ity abhidhyāyato nāsā- vivarāt sahasānagha / varāha-toko niragād aṅguṣṭha-parimāṇakaḥ //
तस्याभिपश्यतः ख-स्थः क्षणेन किल भारत । गज-मात्रः प्रववृधे तद् अद्भुतम् अभून् महत् ॥
tasyābhipaśyataḥ kha-sthaḥ kṣaṇena kila bhārata / gaja-mātraḥ pravavṛdhe tad adbhutam abhūn mahat //
मरीचि-प्रमुखैर् विप्रैः कुमारैर् मनुना सह । दृष्ट्वा तत् सौकरं रूपं तर्कयाम् आस चित्रधा ॥
marīci-pramukhair vipraiḥ kumārair manunā saha / dṛṣṭvā tat saukaraṃ rūpaṃ tarkayām āsa citradhā //
किम् एतत् सूकर-व्याजं सत्त्वं दिव्यम् अवस्थितम् । अहो बताश्चर्यम् इदं नासाया मे विनिःसृतम् ॥
kim etat sūkara-vyājaṃ sattvaṃ divyam avasthitam / aho batāścaryam idaṃ nāsāyā me viniḥsṛtam //
दृष्टो ऽङ्गुष्ठ-शिरो-मात्रः क्षणाद् गण्ड-शिला-समः । अपि स्विद् भगवान् एष यज्ञो मे खेदयन् मनः ॥
dṛṣṭo 'ṅguṣṭha-śiro-mātraḥ kṣaṇād gaṇḍa-śilā-samaḥ / api svid bhagavān eṣa yajño me khedayan manaḥ //
इति मीमांसतस् तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः । भगवान् यज्ञ-पुरुषो जगर्जागेन्द्र-सन्निभः ॥
iti mīmāṃsatas tasya brahmaṇaḥ saha sūnubhiḥ / bhagavān yajña-puruṣo jagarjāgendra-sannibhaḥ //
ब्रह्माणं हर्षयाम् आस हरिस् तांश् च द्विजोत्तमान् । स्व-गर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः ॥
brahmāṇaṃ harṣayām āsa haris tāṃś ca dvijottamān / sva-garjitena kakubhaḥ pratisvanayatā vibhuḥ //
निशम्य ते घर्घरितं स्व-खेद- क्षयिष्णु मायामय-सूकरस्य । जनस्-तपः-सत्य-निवासिनस् ते त्रिभिः पवित्रैर् मुनयो ऽगृणन् स्म ॥
niśamya te ghargharitaṃ sva-kheda- kṣayiṣṇu māyāmaya-sūkarasya / janas-tapaḥ-satya-nivāsinas te tribhiḥ pavitrair munayo 'gṛṇan sma //
तेषां सतां वेद-वितान-मूर्तिर् ब्रह्मावधार्यात्म-गुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्र-लीलो जलम् आविवेश ॥
teṣāṃ satāṃ veda-vitāna-mūrtir brahmāvadhāryātma-guṇānuvādam / vinadya bhūyo vibudhodayāya gajendra-līlo jalam āviveśa //
उत्क्षिप्त-वालः ख-चरः कठोरः सटा विधुन्वन् खर-रोमश-त्वक् । खुराहताभ्रः सित-दंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर् बभासे भगवान् महीध्रः ॥
utkṣipta-vālaḥ kha-caraḥ kaṭhoraḥ saṭā vidhunvan khara-romaśa-tvak / khurāhatābhraḥ sita-daṃṣṭra īkṣā- jyotir babhāse bhagavān mahīdhraḥ //
घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेशः स्वयम् अध्वराङ्गः । कराल-दंष्ट्रो ऽप्य् अकराल-दृग्भ्याम् उद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतो ऽविशत् कम् ॥
ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṃ vijighran kroḍāpadeśaḥ svayam adhvarāṅgaḥ / karāla-daṃṣṭro 'py akarāla-dṛgbhyām udvīkṣya viprān gṛṇato 'viśat kam //
स वज्र-कूटाङ्ग-निपात-वेग- विशीर्ण-कुक्षिः स्तनयन्न् उदन्वान् । उत्सृष्ट-दीर्घोर्मि-भुजैर् इवार्तश् चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥
sa vajra-kūṭāṅga-nipāta-vega- viśīrṇa-kukṣiḥ stanayann udanvān / utsṛṣṭa-dīrghormi-bhujair ivārtaś cukrośa yajñeśvara pāhi meti //
खुरैः क्षुरप्रैर् दरयंस् तद् आप उत्पार-पारं त्रि-परू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुर् अग्रे यां जीव-धानीं स्वयम् अभ्यधत्त ॥
khuraiḥ kṣuraprair darayaṃs tad āpa utpāra-pāraṃ tri-parū rasāyām / dadarśa gāṃ tatra suṣupsur agre yāṃ jīva-dhānīṃ svayam abhyadhatta //
पाताल-मूलेश्वर-भोग-संहतौ विन्यस्य पादौ पृथिवीं च बिभ्रतः । यस्योपमानो न बभूव सो ऽच्युतो ममास्तु माङ्गल्य-विवृद्धये हरिः ॥
pātāla-mūleśvara-bhoga-saṃhatau vinyasya pādau pṛthivīṃ ca bibhrataḥ / yasyopamāno na babhūva so 'cyuto mamāstu māṅgalya-vivṛddhaye hariḥ //
स्व-दंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थितः संरुरुचे रसायाः । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभ-सन्दीपित-तीव्र-मन्युः ॥
sva-daṃṣṭrayoddhṛtya mahīṃ nimagnāṃ sa utthitaḥ saṃruruce rasāyāḥ / tatrāpi daityaṃ gadayāpatantaṃ sunābha-sandīpita-tīvra-manyuḥ //
जघान रुन्धानम् असह्य-विक्रमं स लीलयेभं मृगराड् इवाम्भसि । तद्-रक्त-पङ्काङ्कित-गण्ड-तुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥
jaghāna rundhānam asahya-vikramaṃ sa līlayebhaṃ mṛgarāḍ ivāmbhasi / tad-rakta-paṅkāṅkita-gaṇḍa-tuṇḍo yathā gajendro jagatīṃ vibhindan //
तमाल-नीलं सित-दन्त-कोट्या क्ष्माम् उत्क्षिपन्तं गज-लीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयो ऽनुवाकैर् विरिञ्चि-मुख्या उपतस्थुर् ईशम् ॥
tamāla-nīlaṃ sita-danta-koṭyā kṣmām utkṣipantaṃ gaja-līlayāṅga / prajñāya baddhāñjalayo 'nuvākair viriñci-mukhyā upatasthur īśam //
ऋषय ऊचुः जितं जितं ते ऽजित यज्ञ-भावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः । यद्-रोम-गर्तेषु निलिल्युर् अद्धयस् तस्मै नमः कारण-सूकराय ते ॥
ṛṣaya ūcuḥ jitaṃ jitaṃ te 'jita yajña-bhāvana trayīṃ tanuṃ svāṃ paridhunvate namaḥ / yad-roma-garteṣu nililyur addhayas tasmai namaḥ kāraṇa-sūkarāya te //
रूपं तवैतन् ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यद् अध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हि-रोमस्व् आज्यं दृशि त्व् अङ्घ्रिषु चातुर्-होत्रम् ॥
rūpaṃ tavaitan nanu duṣkṛtātmanāṃ durdarśanaṃ deva yad adhvarātmakam / chandāṃsi yasya tvaci barhi-romasv ājyaṃ dṛśi tv aṅghriṣu cātur-hotram //
स्रक् तुण्ड आसीत् स्रुव ईश नासयोर् इडोदरे चमसाः कर्ण-रन्ध्रे । प्राशित्रम् आस्ये ग्रसने ग्रहास् तु ते यच् चर्वणं ते भगवन्न् अग्नि-होत्रम् ॥
srak tuṇḍa āsīt sruva īśa nāsayor iḍodare camasāḥ karṇa-randhre / prāśitram āsye grasane grahās tu te yac carvaṇaṃ te bhagavann agni-hotram //
दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीय-दंष्ट्रः । जिह्वा प्रवर्ग्यस् तव शीर्षकं क्रतोः सत्यावसथ्यं चितयो ऽसवो हि ते ॥
dīkṣānujanmopasadaḥ śirodharaṃ tvaṃ prāyaṇīyodayanīya-daṃṣṭraḥ / jihvā pravargyas tava śīrṣakaṃ kratoḥ satyāvasathyaṃ citayo 'savo hi te //
सोमस् तु रेतः सवनान्य् अवस्थितिः संस्था-विभेदास् तव देव धातवः । सत्राणि सर्वाणि शरीर-सन्धिस् त्वं सर्व-यज्ञ-क्रतुर् इष्टि-बन्धनः ॥
somas tu retaḥ savanāny avasthitiḥ saṃsthā-vibhedās tava deva dhātavaḥ / satrāṇi sarvāṇi śarīra-sandhis tvaṃ sarva-yajña-kratur iṣṭi-bandhanaḥ //
नमो नमस् ते ऽखिल-मन्त्र-देवता- द्रव्याय सर्व-क्रतवे क्रियात्मने । वैराग्य-भक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्या-गुरवे नमो नमः ॥
namo namas te 'khila-mantra-devatā- dravyāya sarva-kratave kriyātmane / vairāgya-bhaktyātmajayānubhāvita- jñānāya vidyā-gurave namo namaḥ //
दंष्ट्राग्र-कोट्या भगवंस् त्वया धृता विराजते भूधर भूः स-भूधरा । यथा वनान् निःसरतो दता धृता मतङ्-गजेन्द्रस्य स-पत्र-पद्मिनी ॥
daṃṣṭrāgra-koṭyā bhagavaṃs tvayā dhṛtā virājate bhūdhara bhūḥ sa-bhūdharā / yathā vanān niḥsarato datā dhṛtā mataṅ-gajendrasya sa-patra-padminī //
त्रयीमयं रूपम् इदं च सौकरं भू-मण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढ-घनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः ॥
trayīmayaṃ rūpam idaṃ ca saukaraṃ bhū-maṇḍalenātha datā dhṛtena te / cakāsti śṛṅgoḍha-ghanena bhūyasā kulācalendrasya yathaiva vibhramaḥ //
संस्थापयैनां जगतां स-तस्थुषां लोकाय पत्नीम् असि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्व-तेजो ऽग्निम् इवारणाव् अधाः ॥
saṃsthāpayaināṃ jagatāṃ sa-tasthuṣāṃ lokāya patnīm asi mātaraṃ pitā / vidhema cāsyai namasā saha tvayā yasyāṃ sva-tejo 'gnim ivāraṇāv adhāḥ //
कः श्रद्दधीतान्यतमस् तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयो ऽसौ त्वयि विश्व-विस्मये यो माययेदं ससृजे ऽतिविस्मयम् ॥
kaḥ śraddadhītānyatamas tava prabho rasāṃ gatāyā bhuva udvibarhaṇam / na vismayo 'sau tvayi viśva-vismaye yo māyayedaṃ sasṛje 'tivismayam //
विधुन्वता वेदमयं निजं वपुर् जनस्-तपः-सत्य-निवासिनो वयम् । सटा-शिखोद्धूत-शिवाम्बु-बिन्दुभिर् विमृज्यमाना भृशम् ईश पाविताः ॥
vidhunvatā vedamayaṃ nijaṃ vapur janas-tapaḥ-satya-nivāsino vayam / saṭā-śikhoddhūta-śivāmbu-bindubhir vimṛjyamānā bhṛśam īśa pāvitāḥ //
स वै बत भ्रष्ट-मतिस् तवैषते यः कर्मणां पारम् अपार-कर्मणः । यद्-योगमाया-गुण-योग-मोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥
sa vai bata bhraṣṭa-matis tavaiṣate yaḥ karmaṇāṃ pāram apāra-karmaṇaḥ / yad-yogamāyā-guṇa-yoga-mohitaṃ viśvaṃ samastaṃ bhagavan vidhehi śam //
मैत्रेय उवाच इत्य् उपस्थीयमानो ऽसौ मुनिभिर् ब्रह्म-वादिभिः । सलिले स्व-खुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥
maitreya uvāca ity upasthīyamāno 'sau munibhir brahma-vādibhiḥ / salile sva-khurākrānta upādhattāvitāvanim //
स इत्थं भगवान् उर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः । रसाया लीलयोन्नीताम् अप्सु न्यस्य ययौ हरिः ॥
sa itthaṃ bhagavān urvīṃ viṣvaksenaḥ prajāpatiḥ / rasāyā līlayonnītām apsu nyasya yayau hariḥ //
य एवम् एतां हरि-मेधसो हरेः कथां सुभद्रां कथनीय-मायिनः । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनो ऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥
ya evam etāṃ hari-medhaso hareḥ kathāṃ subhadrāṃ kathanīya-māyinaḥ / śṛṇvīta bhaktyā śravayeta vośatīṃ janārdano 'syāśu hṛdi prasīdati //
तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिर् अलं लवात्मभिः । अनन्य-दृष्ट्या भजतां गुहाशयः स्वयं विधत्ते स्व-गतिं परः पराम् ॥
tasmin prasanne sakalāśiṣāṃ prabhau kiṃ durlabhaṃ tābhir alaṃ lavātmabhiḥ / ananya-dṛṣṭyā bhajatāṃ guhāśayaḥ svayaṃ vidhatte sva-gatiṃ paraḥ parām //
को नाम लोके पुरुषार्थ-सारवित् पुरा-कथानां भगवत्-कथा-सुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर् भवापहाम् अहो विरज्येत विना नरेतरम् ॥
ko nāma loke puruṣārtha-sāravit purā-kathānāṃ bhagavat-kathā-sudhām / āpīya karṇāñjalibhir bhavāpahām aho virajyeta vinā naretaram //