मैत्रेय उवाच चरमः सद्-विशेषाणाम् अनेको ऽसंयुतः सदा । परमाणुः स विज्ञेयो नृणाम् ऐक्य-भ्रमो यतः ॥
maitreya uvāca caramaḥ sad-viśeṣāṇām aneko 'saṃyutaḥ sadā / paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇām aikya-bhramo yataḥ //
सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परम-महान् अविशेषो निरन्तरः ॥
sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat / kaivalyaṃ parama-mahān aviśeṣo nirantaraḥ //
एवं कालो ऽप्य् अनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थान-भुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्त-भुग् विभुः ॥
evaṃ kālo 'py anumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama / saṃsthāna-bhuktyā bhagavān avyakto vyakta-bhug vibhuḥ //
स कालः परमाणुर् वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतो ऽविशेष-भुग् यस् तु स कालः परमो महान् ॥
sa kālaḥ paramāṇur vai yo bhuṅkte paramāṇutām / sato 'viśeṣa-bhug yas tu sa kālaḥ paramo mahān //
अणुर् द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस् त्रयः स्मृतः । जालार्क-रश्म्य्-अवगतः खम् एवानुपतन्न् अगात् ॥
aṇur dvau paramāṇū syāt trasareṇus trayaḥ smṛtaḥ / jālārka-raśmy-avagataḥ kham evānupatann agāt //
त्रसरेणु-त्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः । शत-भागस् तु वेधः स्यात् तैस् त्रिभिस् तु लवः स्मृतः ॥
trasareṇu-trikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ / śata-bhāgas tu vedhaḥ syāt tais tribhis tu lavaḥ smṛtaḥ //
निमेषस् त्रि-लवो ज्ञेय आम्नातस् ते त्रयः क्षणः । क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥
nimeṣas tri-lavo jñeya āmnātas te trayaḥ kṣaṇaḥ / kṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca //
लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम् ॥
laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā / te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍ yāmaḥ sapta vā nṛṇām //
द्वादशार्ध-पलोन्मानं चतुर्भिश् चतुर्-अङ्गुलैः । स्वर्ण-माषैः कृत-च्छिद्रं यावत् प्रस्थ-जल-प्लुतम् ॥
dvādaśārdha-palonmānaṃ caturbhiś catur-aṅgulaiḥ / svarṇa-māṣaiḥ kṛta-cchidraṃ yāvat prastha-jala-plutam //
यामाश् चत्वारश् चत्वारो मर्त्यानाम् अहनी उभे । पक्षः पञ्च-दशाहानि शुक्लः कृष्णश् च मानद ॥
yāmāś catvāraś catvāro martyānām ahanī ubhe / pakṣaḥ pañca-daśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaś ca mānada //
तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तद् अहर्-निशम् । द्वौ ताव् ऋतुः षड् अयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥
tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tad ahar-niśam / dvau tāv ṛtuḥ ṣaḍ ayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi //
अयने चाहनी प्राहुर् वत्सरो द्वादश स्मृतः । संवत्सर-शतं न्-णां परमायुर् निरूपितम् ॥
ayane cāhanī prāhur vatsaro dvādaśa smṛtaḥ / saṃvatsara-śataṃ n-ṇāṃ paramāyur nirūpitam //
ग्रहर्क्ष-तारा-चक्र-स्थः परमाण्व्-आदिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्य् अनिमिषो विभुः ॥
graharkṣa-tārā-cakra-sthaḥ paramāṇv-ādinā jagat / saṃvatsarāvasānena paryety animiṣo vibhuḥ //
संवत्सरः परिवत्सर इडा-वत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश् च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥
saṃvatsaraḥ parivatsara iḍā-vatsara eva ca / anuvatsaro vatsaraś ca viduraivaṃ prabhāṣyate //
यः सृज्य-शक्तिम् उरुधोच्छ्वसयन् स्व-शक्त्या पुंसो ऽभ्रमाय दिवि धावति भूत-भेदः अम्प्; कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर् वितन्वंस् तस्मै बलिं हरत वत्सर-पञ्चकाय ॥
yaḥ sṛjya-śaktim urudhocchvasayan sva-śaktyā puṃso 'bhramāya divi dhāvati bhūta-bhedaḥ amp; kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhir vitanvaṃs tasmai baliṃ harata vatsara-pañcakāya //
विदुर उवाच पितृ-देव-मनुष्याणाम् आयुः परम् इदं स्मृतम् । परेषां गतिम् आचक्ष्व ये स्युः कल्पाद् बहिर् विदः ॥
vidura uvāca pitṛ-deva-manuṣyāṇām āyuḥ param idaṃ smṛtam / pareṣāṃ gatim ācakṣva ye syuḥ kalpād bahir vidaḥ //
भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योग-राद्धेन चक्षुषा ॥
bhagavān veda kālasya gatiṃ bhagavato nanu / viśvaṃ vicakṣate dhīrā yoga-rāddhena cakṣuṣā //
मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चेति चतुर्-युगम् । दिव्यैर् द्वादशभिर् वर्षैः सावधानं निरूपितम् ॥
maitreya uvāca kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś ceti catur-yugam / divyair dvādaśabhir varṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam //
चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथा-क्रमम् । सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्वि-गुणानि शतानि च ॥
catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathā-kramam / saṅkhyātāni sahasrāṇi dvi-guṇāni śatāni ca //
सन्ध्या-सन्ध्यांशयोर् अन्तर् यः कालः शत-सङ्ख्ययोः । तम् एवाहुर् युगं तज्-ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥
sandhyā-sandhyāṃśayor antar yaḥ kālaḥ śata-saṅkhyayoḥ / tam evāhur yugaṃ taj-jñā yatra dharmo vidhīyate //
धर्मश् चतुष्-पान् मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्व् अधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥
dharmaś catuṣ-pān manujān kṛte samanuvartate / sa evānyeṣv adharmeṇa vyeti pādena vardhatā //
त्रि-लोक्या युग-साहस्रं बहिर् आब्रह्मणो दिनम् । तावत्य् एव निशा तात यन् निमीलति विश्व-सृक् ॥
tri-lokyā yuga-sāhasraṃ bahir ābrahmaṇo dinam / tāvaty eva niśā tāta yan nimīlati viśva-sṛk //
निशावसान आरब्धो लोक-कल्पो ऽनुवर्तते । यावद् दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश् चतुर्-दश ॥
niśāvasāna ārabdho loka-kalpo 'nuvartate / yāvad dinaṃ bhagavato manūn bhuñjaṃś catur-daśa //
स्वं स्वं कालं मनुर् भुङ्क्ते साधिकां ह्य् एक-सप्ततिम् । मन्वन्तरेषु मनवस् तद्-वंश्या ऋषयः सुराः । भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश् चानु ये च तान् ॥
svaṃ svaṃ kālaṃ manur bhuṅkte sādhikāṃ hy eka-saptatim / manvantareṣu manavas tad-vaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ / bhavanti caiva yugapat sureśāś cānu ye ca tān //
एष दैनन्-दिनः सर्गो ब्राह्मस् त्रैलोक्य-वर्तनः । तिर्यङ्-नृ-पितृ-देवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः ॥
eṣa dainan-dinaḥ sargo brāhmas trailokya-vartanaḥ / tiryaṅ-nṛ-pitṛ-devānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ //
मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत् सत्त्वं स्व-मूर्तिभिः । मन्व्-आदिभिर् इदं विश्वम् अवत्य् उदित-पौरुषः ॥
manvantareṣu bhagavān bibhrat sattvaṃ sva-mūrtibhiḥ / manv-ādibhir idaṃ viśvam avaty udita-pauruṣaḥ //
तमो-मात्राम् उपादाय प्रतिसंरुद्ध-विक्रमः । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥
tamo-mātrām upādāya pratisaṃruddha-vikramaḥ / kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye //
तम् एवान्व् अपि धीयन्ते लोका भूर्-आदयस् त्रयः । निशायाम् अनुवृत्तायां निर्मुक्त-शशि-भास्करम् ॥
tam evānv api dhīyante lokā bhūr-ādayas trayaḥ / niśāyām anuvṛttāyāṃ nirmukta-śaśi-bhāskaram //
त्रि-लोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्य् ऊष्मणा महर्लोकाज् जनं भृग्व्-आदयो ऽर्दिताः ॥
tri-lokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṅkarṣaṇāgninā / yānty ūṣmaṇā maharlokāj janaṃ bhṛgv-ādayo 'rditāḥ //
तावत् त्रि-भुवनं सद्यः कल्पान्तैधित-सिन्धवः । प्लावयन्त्य् उत्कटाटोप- चण्ड-वातेरितोर्मयः ॥
tāvat tri-bhuvanaṃ sadyaḥ kalpāntaidhita-sindhavaḥ / plāvayanty utkaṭāṭopa- caṇḍa-vāteritormayaḥ //
अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्ते ऽनन्तासनो हरिः । योग-निद्रा-निमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः ॥
antaḥ sa tasmin salila āste 'nantāsano hariḥ / yoga-nidrā-nimīlākṣaḥ stūyamāno janālayaiḥ //
एवं-विधैर् अहो-रात्रैः काल-गत्योपलक्षितैः । अपक्षितम् इवास्यापि परमायुर् वयः-शतम् ॥
evaṃ-vidhair aho-rātraiḥ kāla-gatyopalakṣitaiḥ / apakṣitam ivāsyāpi paramāyur vayaḥ-śatam //
यद् अर्धम् आयुषस् तस्य परार्धम् अभिधीयते । पूर्वः परार्धो ऽपक्रान्तो ह्य् अपरो ऽद्य प्रवर्तते ॥
yad ardham āyuṣas tasya parārdham abhidhīyate / pūrvaḥ parārdho 'pakrānto hy aparo 'dya pravartate //
पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महान् अभूत् । कल्पो यत्राभवद् ब्रह्मा शब्द-ब्रह्मेति यं विदुः ॥
pūrvasyādau parārdhasya brāhmo nāma mahān abhūt / kalpo yatrābhavad brahmā śabda-brahmeti yaṃ viduḥ //
तस्यैव चान्ते कल्पो ऽभूद् यं पाद्मम् अभिचक्षते । यद् धरेर् नाभि-सरस आसील् लोक-सरोरुहम् ॥
tasyaiva cānte kalpo 'bhūd yaṃ pādmam abhicakṣate / yad dharer nābhi-sarasa āsīl loka-saroruham //
अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच् छूकरो हरिः ॥
ayaṃ tu kathitaḥ kalpo dvitīyasyāpi bhārata / vārāha iti vikhyāto yatrāsīc chūkaro hariḥ //
कालो ऽयं द्वि-परार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्य् अनादेर् जगद्-आत्मनः ॥
kālo 'yaṃ dvi-parārdhākhyo nimeṣa upacaryate / avyākṛtasyānantasya hy anāder jagad-ātmanaḥ //
कालो ऽयं परमाण्व्-आदिर् द्वि-परार्धान्त ईश्वरः । नैवेशितुं प्रभुर् भूम्न ईश्वरो धाम-मानिनाम् ॥
kālo 'yaṃ paramāṇv-ādir dvi-parārdhānta īśvaraḥ / naiveśituṃ prabhur bhūmna īśvaro dhāma-māninām //
विकारैः सहितो युक्तैर् विशेषादिभिर् आवृतः । आण्डकोशो बहिर् अयं पञ्चाशत्-कोटि-विस्तृतः ॥
vikāraiḥ sahito yuktair viśeṣādibhir āvṛtaḥ / āṇḍakośo bahir ayaṃ pañcāśat-koṭi-vistṛtaḥ //
दशोत्तराधिकैर् यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् । लक्ष्यते ऽन्तर्-गताश् चान्ये कोटिशो ह्य् अण्ड-राशयः ॥
daśottarādhikair yatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat / lakṣyate 'ntar-gatāś cānye koṭiśo hy aṇḍa-rāśayaḥ //
तद् आहुर् अक्षरं ब्रह्म सर्व-कारण-कारणम् । विष्णोर् धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥
tad āhur akṣaraṃ brahma sarva-kāraṇa-kāraṇam / viṣṇor dhāma paraṃ sākṣāt puruṣasya mahātmanaḥ //