विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोक-पितामहः । प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर् मानसीर् विभुः ॥
vidura uvāca antarhite bhagavati brahmā loka-pitāmahaḥ / prajāḥ sasarja katidhā daihikīr mānasīr vibhuḥ //
ये च मे भगवन् पृष्टास् त्वय्य् अर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्व-संशयान् ॥
ye ca me bhagavan pṛṣṭās tvayy arthā bahuvittama / tān vadasvānupūrvyeṇa chindhi naḥ sarva-saṃśayān //
सूत उवाच एवं सञ्चोदितस् तेन क्षत्त्रा कौषारविर् मुनिः । प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदि-स्थान् अथ भार्गव ॥
sūta uvāca evaṃ sañcoditas tena kṣattrā kauṣāravir muniḥ / prītaḥ pratyāha tān praśnān hṛdi-sthān atha bhārgava //
मैत्रेय उवाच विरिञ्चो ऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्ष-शतं तपः । आत्मन्य् आत्मानम् आवेश्य यथाह भगवान् अजः ॥
maitreya uvāca viriñco 'pi tathā cakre divyaṃ varṣa-śataṃ tapaḥ / ātmany ātmānam āveśya yathāha bhagavān ajaḥ //
तद् विलोक्याब्ज-सम्भूतो वायुना यद्-अधिष्ठितः । पद्मम् अम्भश् च तत्-काल- कृत-वीर्येण कम्पितम् ॥
tad vilokyābja-sambhūto vāyunā yad-adhiṣṭhitaḥ / padmam ambhaś ca tat-kāla- kṛta-vīryeṇa kampitam //
तपसा ह्य् एधमानेन विद्यया चात्म-संस्थया । विवृद्ध-विज्ञान-बलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥
tapasā hy edhamānena vidyayā cātma-saṃsthayā / vivṛddha-vijñāna-balo nyapād vāyuṃ sahāmbhasā //
तद् विलोक्य वियद्-व्यापि पुष्करं यद्-अधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्-लीनान् कल्पितास्मीत्य् अचिन्तयत् ॥
tad vilokya viyad-vyāpi puṣkaraṃ yad-adhiṣṭhitam / anena lokān prāg-līnān kalpitāsmīty acintayat //
पद्म-कोशं तदाविश्य भगवत्-कर्म-चोदितः । एकं व्यभाङ्क्षीद् उरुधा त्रिधा भाव्यं द्वि-सप्तधा ॥
padma-kośaṃ tadāviśya bhagavat-karma-coditaḥ / ekaṃ vyabhāṅkṣīd urudhā tridhā bhāvyaṃ dvi-saptadhā //
एतावाञ् जीव-लोकस्य संस्था-भेदः समाहृतः । धर्मस्य ह्य् अनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्य् असौ ॥
etāvāñ jīva-lokasya saṃsthā-bhedaḥ samāhṛtaḥ / dharmasya hy animittasya vipākaḥ parameṣṭhy asau //
विदुर उवाच यथात्थ बहु-रूपस्य हरेर् अद्भुत-कर्मणः । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥
vidura uvāca yathāttha bahu-rūpasya harer adbhuta-karmaṇaḥ / kālākhyaṃ lakṣaṇaṃ brahman yathā varṇaya naḥ prabho //
मैत्रेय उवाच गुण-व्यतिकराकारो निर्विशेषो ऽप्रतिष्ठितः । पुरुषस् तद्-उपादानम् आत्मानं लीलयासृजत् ॥
maitreya uvāca guṇa-vyatikarākāro nirviśeṣo 'pratiṣṭhitaḥ / puruṣas tad-upādānam ātmānaṃ līlayāsṛjat //
विश्वं वै ब्रह्म-तन्-मात्रं संस्थितं विष्णु-मायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्त-मूर्तिना ॥
viśvaṃ vai brahma-tan-mātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇu-māyayā / īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyakta-mūrtinā //
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चाद् अप्य् एतद् ईदृशम् । सर्गो नव-विधस् तस्य प्राकृतो वैकृतस् तु यः ॥
yathedānīṃ tathāgre ca paścād apy etad īdṛśam / sargo nava-vidhas tasya prākṛto vaikṛtas tu yaḥ //
काल-द्रव्य-गुणैर् अस्य त्रि-विधः प्रतिसङ्क्रमः । आद्यस् तु महतः सर्गो गुण-वैषम्यम् आत्मनः ॥
kāla-dravya-guṇair asya tri-vidhaḥ pratisaṅkramaḥ / ādyas tu mahataḥ sargo guṇa-vaiṣamyam ātmanaḥ //
द्वितीयस् त्व् अहमो यत्र द्रव्य-ज्ञान-क्रियोदयः । भूत-सर्गस् तृतीयस् तु तन्-मात्रो द्रव्य-शक्तिमान् ॥
dvitīyas tv ahamo yatra dravya-jñāna-kriyodayaḥ / bhūta-sargas tṛtīyas tu tan-mātro dravya-śaktimān //
चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस् तु ज्ञान-क्रियात्मकः । वैकारिको देव-सर्गः पञ्चमो यन्-मयं मनः ॥
caturtha aindriyaḥ sargo yas tu jñāna-kriyātmakaḥ / vaikāriko deva-sargaḥ pañcamo yan-mayaṃ manaḥ //
षष्ठस् तु तमसः सर्गो यस् त्व् अबुद्धि-कृतः प्रभोः । षड् इमे प्राकृताः सर्गा वैकृतान् अपि मे शृणु ॥
ṣaṣṭhas tu tamasaḥ sargo yas tv abuddhi-kṛtaḥ prabhoḥ / ṣaḍ ime prākṛtāḥ sargā vaikṛtān api me śṛṇu //
रजो-भाजो भगवतो लीलेयं हरि-मेधसः । सप्तमो मुख्य-सर्गस् तु षड्-विधस् तस्थुषां च यः ॥
rajo-bhājo bhagavato līleyaṃ hari-medhasaḥ / saptamo mukhya-sargas tu ṣaḍ-vidhas tasthuṣāṃ ca yaḥ //
वनस्पत्य्-ओषधि-लता- त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः । उत्स्रोतसस् तमः-प्राया अन्तः-स्पर्शा विशेषिणः ॥
vanaspaty-oṣadhi-latā- tvaksārā vīrudho drumāḥ / utsrotasas tamaḥ-prāyā antaḥ-sparśā viśeṣiṇaḥ //
तिरश्चाम् अष्टमः सर्गः सो ऽष्टाविंशद्-विधो मतः । अविदो भूरि-तमसो घ्राण-ज्ञा हृद्य् अवेदिनः ॥
tiraścām aṣṭamaḥ sargaḥ so 'ṣṭāviṃśad-vidho mataḥ / avido bhūri-tamaso ghrāṇa-jñā hṛdy avedinaḥ //
गौर् अजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः । द्वि-शफाः पशवश् चेमे अविर् उष्ट्रश् च सत्तम ॥
gaur ajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ sūkaro gavayo ruruḥ / dvi-śaphāḥ paśavaś ceme avir uṣṭraś ca sattama //
खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश् चमरी तथा । एते चैक-शफाः क्षत्तः शृणु पञ्च-नखान् पशून् ॥
kharo 'śvo 'śvataro gauraḥ śarabhaś camarī tathā / ete caika-śaphāḥ kṣattaḥ śṛṇu pañca-nakhān paśūn //
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शश-शल्लकौ । सिंहः कपिर् गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥
śvā sṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśa-śallakau / siṃhaḥ kapir gajaḥ kūrmo godhā ca makarādayaḥ //
कङ्क-गृध्र-बक-श्येन- भास-भल्लूक-बर्हिणः । हंस-सारस-चक्राह्व- काकोलूकादयः खगाः ॥
kaṅka-gṛdhra-baka-śyena- bhāsa-bhallūka-barhiṇaḥ / haṃsa-sārasa-cakrāhva- kākolūkādayaḥ khagāḥ //
अर्वाक्-स्रोतस् तु नवमः क्षत्तर् एक-विधो नृणाम् । रजो ऽधिकाः कर्म-परा दुःखे च सुख-मानिनः ॥
arvāk-srotas tu navamaḥ kṣattar eka-vidho nṛṇām / rajo 'dhikāḥ karma-parā duḥkhe ca sukha-māninaḥ //
वैकृतास् त्रय एवैते देव-सर्गश् च सत्तम । वैकारिकस् तु यः प्रोक्तः कौमारस् तूभयात्मकः ॥
vaikṛtās traya evaite deva-sargaś ca sattama / vaikārikas tu yaḥ proktaḥ kaumāras tūbhayātmakaḥ //
देव-सर्गश् चाष्ट-विधो विबुधाः पितरो ऽसुराः । गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्ष-रक्षांसि चारणाः ॥
deva-sargaś cāṣṭa-vidho vibudhāḥ pitaro 'surāḥ / gandharvāpsarasaḥ siddhā yakṣa-rakṣāṃsi cāraṇāḥ //
भूत-प्रेत-पिशाचाश् च विद्याध्राः किन्नरादयः । दशैते विदुराख्याताः सर्गास् ते विश्व-सृक्-कृताः ॥
bhūta-preta-piśācāś ca vidyādhrāḥ kinnarādayaḥ / daśaite vidurākhyātāḥ sargās te viśva-sṛk-kṛtāḥ //
अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च । एवं रजः-प्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्व् आत्मभूर् हरिः । सृजत्य् अमोघ-सङ्कल्प आत्मैवात्मानम् आत्मना ॥
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśān manvantarāṇi ca / evaṃ rajaḥ-plutaḥ sraṣṭā kalpādiṣv ātmabhūr hariḥ / sṛjaty amogha-saṅkalpa ātmaivātmānam ātmanā //