श्रीशुक उवाच आत्ममायाम् ऋते राजन् परस्यानुभवात्मनः । न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥
śrīśuka uvāca ātmamāyām ṛte rājan parasyānubhavātmanaḥ / na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā //
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहम् इति मन्यते ॥
bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā / ramamāṇo guṇeṣvasyā mamāham iti manyate //
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥
yarhi vāva mahimni sve parasmin kālamāyayoḥ / rameta gatasammohastyaktvodāste tadobhayam //
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवान् ऋतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपम् अव्यलीकव्रतादृतः ॥
ātmatattvaviśuddhyarthaṃ yadāha bhagavān ṛtam / brahmaṇe darśayan rūpam avyalīkavratādṛtaḥ //
स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यम् आस्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद्दृशम् अत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥
sa ādidevo jagatāṃ paro guruḥ svadhiṣṇyam āsthāya sisṛkṣayaikṣata / tāṃ nādhyagacchaddṛśam atra sammatāṃ prapañcanirmāṇavidhiryayā bhavet //
स चिन्तयन् द्व्यक्षरम् एकदाम्भस्य् उपाशृणोद्द्विर्गदितं वचो विभुः । स्पर्शेषु यत् षोडशम् एकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः ॥
sa cintayan dvyakṣaram ekadāmbhasy upāśṛṇoddvirgaditaṃ vaco vibhuḥ / sparśeṣu yat ṣoḍaśam ekaviṃśaṃ niṣkiñcanānāṃ nṛpa yaddhanaṃ viduḥ //
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः । स्वधिष्ण्यम् आस्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः ॥
niśamya tadvaktṛdidṛkṣayā diśo vilokya tatrānyadapaśyamānaḥ / svadhiṣṇyam āsthāya vimṛśya taddhitaṃ tapasyupādiṣṭa ivādadhe manaḥ //
दिव्यं सहस्राब्दम् अमोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥
divyaṃ sahasrābdam amoghadarśano jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ / atapyata smākhilalokatāpanaṃ tapastapīyāṃstapatāṃ samāhitaḥ //
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयाम् आस परं न यत्परम् । व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥
tasmai svalokaṃ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṃ na yatparam / vyapetasaṅkleśavimohasādhvasaṃ svadṛṣṭavadbhirpuruṣairabhiṣṭutam //
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥
pravartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ / na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ //
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः । प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः ॥
śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ / sarve caturbāhava unmiṣanmaṇi pravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ / pravālavaidūryamṛṇālavarcasaḥ parisphuratkuṇḍalamaulimālinaḥ //
भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः ॥
bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām / vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ //
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर् विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥
śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ / preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priyakarma gāyatī //
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम् ॥
dadarśa tatrākhilasātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajñapatiṃ jagatpatim / sunandanandaprabalārhaṇādibhiḥ svapārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum //
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥
bhṛtyaprasādābhimukhaṃ dṛgāsavaṃ prasannahāsāruṇalocanānanam / kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ caturbhujaṃ pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā //
अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः । युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम् ॥
adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥṣoḍaśapañcaśaktibhiḥ / yuktaṃ bhagaiḥ svairitaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram //
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः । ननाम पादाम्बुजम् अस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥
taddarśanāhlādapariplutāntaro hṛṣyattanuḥ premabharāśrulocanaḥ / nanāma pādāmbujam asya viśvasṛg yat pāramahaṃsyena pathādhigamyate //
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन् ॥
taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ kaviṃ prajāvisarge nijaśāsanārhaṇam / babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā priyaḥ priyaṃ prītamanāḥ kare spṛśan //
श्रीभगवान् उवाच त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम् ॥
śrībhagavān uvāca tvayāhaṃ toṣitaḥ samyag vedagarbha sisṛkṣayā / ciraṃ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭayoginām //
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ् छ्रेयःपरिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः ॥
varaṃ varaya bhadraṃ te vareśaṃ mābhivāñchitam / brahmañ chreyaḥpariśrāmaḥ puṃsāṃ maddarśanāvadhiḥ //
मनीषितानुभावो ऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः ॥
manīṣitānubhāvo 'yaṃ mama lokāvalokanam / yadupaśrutya rahasi cakartha paramaṃ tapaḥ //
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसो ऽनघ ॥
pratyādiṣṭaṃ mayā tatra tvayi karmavimohite / tapo me hṛdayaṃ sākṣādātmāhaṃ tapaso 'nagha //
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः ॥
sṛjāmi tapasaivedaṃ grasāmi tapasā punaḥ / bibharmi tapasā viśvaṃ vīryaṃ me duścaraṃ tapaḥ //
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानाम् अध्यक्षो ऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥
brahmovāca bhagavan sarvabhūtānām adhyakṣo 'vasthito guhām / veda hyapratiruddhena prajñānena cikīrṣitam //
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपेजानीयां ते त्वरूपिणः ॥
tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam / parāvare yathā rūpejānīyāṃ te tvarūpiṇaḥ //
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानम् आत्मना ॥
yathātmamāyāyogena nānāśaktyupabṛṃhitam / vilumpan visṛjan gṛhṇan bibhradātmānam ātmanā //
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥
krīḍasyamoghasaṅkalpa ūrṇanābhiryathorṇute / tathā tadviṣayāṃ dhehi manīṣāṃ mayi mādhava //
भगवच्छिक्षितम् अहं करवाणि ह्यतन्द्रितः । नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥
bhagavacchikṣitam ahaṃ karavāṇi hyatandritaḥ / nehamānaḥ prajāsargaṃ badhyeyaṃ yadanugrahāt //
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदो ञ्ज मानिनः ॥
yāvat sakhā sakhyuriveśa te kṛtaḥ prajāvisarge vibhajāmi bho janam / aviklavaste parikarmaṇi sthito mā me samunnaddhamado ñja māninaḥ //
श्रीभगवान् उवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥
śrībhagavān uvāca jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñānasamanvitam / sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā //
यावान् अहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मकः । तथैव तत्त्वविज्ञानम् अस्तु ते मदनुग्रहात् ॥
yāvān ahaṃ yathābhāvo yadrūpaguṇakarmakaḥ / tathaiva tattvavijñānam astu te madanugrahāt //
अहम् एवासम् एवाग्रे नान्यद्यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच् च यो ऽवशिष्येत सो ऽस्म्यहम् ॥
aham evāsam evāgre nānyadyat sadasat param / paścādahaṃ yadetac ca yo 'vaśiṣyeta so 'smyaham //
ऋते ऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तमः ॥
ṛte 'rthaṃ yat pratīyeta na pratīyeta cātmani / tadvidyādātmano māyāṃ yathābhāso yathā tamaḥ //
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥
yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣvanu / praviṣṭānyapraviṣṭāni tathā teṣu na teṣvaham //
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥
etāvadeva jijñāsyaṃ tattvajijñāsunātmanaḥ / anvayavyatirekābhyāṃ yat syāt sarvatra sarvadā //
एतन् मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥
etan mataṃ samātiṣṭha parameṇa samādhinā / bhavān kalpavikalpeṣu na vimuhyati karhicit //
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवम् अजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद्रूपम् आत्मनो न्यरुणद्धरिः ॥
śrīśuka uvāca sampradiśyaivam ajano janānāṃ parameṣṭhinam / paśyatastasya tadrūpam ātmano nyaruṇaddhariḥ //
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥
antarhitendriyārthāya haraye vihitāñjaliḥ / sarvabhūtamayo viśvaṃ sasarjedaṃ sa pūrvavat //
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानाम् अन्विच्छन्न् आतिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥
prajāpatirdharmapatirekadā niyamān yamān / bhadraṃ prajānām anvicchann ātiṣṭhat svārthakāmyayā //
तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानाम् अनुव्रतः । शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥
taṃ nāradaḥ priyatamo rikthādānām anuvrataḥ / śuśrūṣamāṇaḥ śīlena praśrayeṇa damena ca //
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनिः । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥
māyāṃ vividiṣan viṣṇormāyeśasya mahāmuniḥ / mahābhāgavato rājan pitaraṃ paryatoṣayat //
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन् मानुपृच्छति ॥
tuṣṭaṃ niśāmya pitaraṃ lokānāṃ prapitāmaham / devarṣiḥ paripapraccha bhavān yan mānupṛcchati //
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत् ॥
tasmā idaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ daśalakṣaṇam / proktaṃ bhagavatā prāha prītaḥ putrāya bhūtakṛt //
नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥
nāradaḥ prāha munaye sarasvatyāstaṭe nṛpa / dhyāyate brahma paramaṃ vyāsāyāmitatejase //
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्रश्नान् अन्यांश्च कृत्स्नशः ॥
yadutāhaṃ tvayā pṛṣṭo vairājāt puruṣādidam / yathāsīt tadupākhyāste praśnān anyāṃśca kṛtsnaśaḥ //