ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥
brahmovāca vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ / havyakavyāmṛtānnānāṃ jihvā sarvarasasya ca //
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः ॥
sarvāsūnāṃ ca vāyośca tannāse paramāyaṇe / aśvinoroṣadhīnāṃ ca ghrāṇo modapramodayoḥ //
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रम् आकाशशब्दयोः । तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् ॥
rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣurdivaḥ sūryasya cākṣiṇī / karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ śrotram ākāśaśabdayoḥ / tadgātraṃ vastusārāṇāṃ saubhagasya ca bhājanam //
त्वग् अस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि । रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः ॥
tvag asya sparśavāyośca sarvamedhasya caiva hi / romāṇyudbhijjajātīnāṃ yairvā yajñastu sambhṛtaḥ //
केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् । बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ॥
keśaśmaśrunakhānyasya śilālohābhravidyutām / bāhavo lokapālānāṃ prāyaśaḥ kṣemakarmaṇām //
विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥
vikramo bhūrbhuvaḥ svaśca kṣemasya śaraṇasya ca / sarvakāmavarasyāpi hareścaraṇa āspadam //
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः । पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः ॥
apāṃ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ / puṃsaḥ śiśna upasthastu prajātyānandanirvṛteḥ //
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निरृतेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृतः ॥
pāyuryamasya mitrasya parimokṣasya nārada / hiṃsāyā nirṛtermṛtyornirayasya gudaṃ smṛtaḥ //
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणाम् अस्थिसंहतिः ॥
parābhūteradharmasya tamasaścāpi paścimaḥ / nāḍyo nadanadīnāṃ ca gotrāṇām asthisaṃhatiḥ //
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥
avyaktarasasindhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanasya ca / udaraṃ viditaṃ puṃso hṛdayaṃ manasaḥ padam //
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥
dharmasya mama tubhyaṃ ca kumārāṇāṃ bhavasya ca / vijñānasya ca sattvasya parasyātmā parāyaṇam //
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयो ऽग्रजाः । सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ॥
ahaṃ bhavān bhavaścaiva ta ime munayo 'grajāḥ / surāsuranarā nāgāḥ khagā mṛgasarīsṛpāḥ //
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः । पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः ॥
gandharvāpsaraso yakṣā rakṣobhūtagaṇoragāḥ / paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāścāraṇā drumāḥ //
अन्ये च विविधा जीवाजलस्थलनभौकसः । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः ॥
anye ca vividhā jīvājalasthalanabhaukasaḥ / graharkṣaketavastārāstaḍitaḥ stanayitnavaḥ //
सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच् च यत् । तेनेदम् आवृतं विश्वं वितस्तिम् अधितिष्ठति ॥
sarvaṃ puruṣa evedaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca yat / tenedam āvṛtaṃ viśvaṃ vitastim adhitiṣṭhati //
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान् ॥
svadhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo bahiśca pratapatyasau / evaṃ virājaṃ pratapaṃstapatyantarbahiḥ pumān //
सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यम् अन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥
so 'mṛtasyābhayasyeśo martyam annaṃ yadatyagāt / mahimaiṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ //
पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । अमृतं क्षेमम् अभयं त्रिमूर्ध्नो ऽधायि मूर्धसु ॥
pādeṣu sarvabhūtāni puṃsaḥ sthitipado viduḥ / amṛtaṃ kṣemam abhayaṃ trimūrdhno 'dhāyi mūrdhasu //
पादास्त्रयो बहिश्चासन्न् अप्रजानां य आश्रमाः । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधो ऽबृहद्व्रतः ॥
pādāstrayo bahiścāsann aprajānāṃ ya āśramāḥ / antastrilokyāstvaparo gṛhamedho 'bṛhadvrataḥ //
सृती विचक्रमे विश्वम् साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः ॥
sṛtī vicakrame viśvam sāśanānaśane ubhe / yadavidyā ca vidyā ca puruṣastūbhayāśrayaḥ //
यस्मादण्डं विराड्जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः । तद्द्रव्यम् अत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन् ॥
yasmādaṇḍaṃ virāḍjajñe bhūtendriyaguṇātmakaḥ / taddravyam atyagādviśvaṃ gobhiḥ sūrya ivātapan //
यदास्य नाभ्यान् नलिनादहम् आसं महात्मनः । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवान् ऋते ॥
yadāsya nābhyān nalinādaham āsaṃ mahātmanaḥ / nāvidaṃ yajñasambhārān puruṣāvayavān ṛte //
तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः ॥
teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ / idaṃ ca devayajanaṃ kālaścoruguṇānvitaḥ //
वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥
vastūnyoṣadhayaḥ snehā rasalohamṛdo jalam / ṛco yajūṃṣi sāmāni cāturhotraṃ ca sattama //
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रम् एव च ॥
nāmadheyāni mantrāśca dakṣiṇāśca vratāni ca / devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpastantram eva ca //
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भाराः सम्भृता मया ॥
gatayo matayaścaiva prāyaścittaṃ samarpaṇam / puruṣāvayavairete sambhārāḥ sambhṛtā mayā //
इति सम्भृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम् । तम् एव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजम् ईश्वरम् ॥
iti sambhṛtasambhāraḥ puruṣāvayavairaham / tam eva puruṣaṃ yajñaṃ tenaivāyajam īśvaram //
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तम् अव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः ॥
tataste bhrātara ime prajānāṃ patayo nava / ayajan vyaktam avyaktaṃ puruṣaṃ susamāhitāḥ //
ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयो ऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम् ॥
tataśca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo 'pare / pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhirvibhum //
नारायणे भगवति तदिदं विश्वम् आहितम् । गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्वतः ॥
nārāyaṇe bhagavati tadidaṃ viśvam āhitam / gṛhītamāyoruguṇaḥ sargādāvaguṇaḥ svataḥ //
सृजामि तन्नियुक्तो ऽहं हरो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥
sṛjāmi tanniyukto 'haṃ haro harati tadvaśaḥ / viśvaṃ puruṣarūpeṇa paripāti triśaktidhṛk //
इति ते ऽभिहितं तात यथेदम् अनुपृच्छसि । नान्यद्भगवतः किञ्चिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥
iti te 'bhihitaṃ tāta yathedam anupṛcchasi / nānyadbhagavataḥ kiñcidbhāvyaṃ sadasadātmakam //
न भारती मे ऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन् मे मनसो मृषा गतिः । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन् मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः ॥
na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ / na me hṛṣīkāṇi patantyasatpathe yan me hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ //
सो ऽहं समाम्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनाम् अभिवन्दितः पतिः । आस्थाय योगं निपुणं समाहितस्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः ॥
so 'haṃ samāmnāyamayastapomayaḥ prajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥ / āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitastaṃ nādhyagacchaṃ yata ātmasambhavaḥ //
नतो ऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभः स्वान्तम् अथापरे कुतः ॥
nato 'smyahaṃ taccaraṇaṃ samīyuṣāṃ bhavacchidaṃ svastyayanaṃ sumaṅgalam / yo hyātmamāyāvibhavaṃ sma paryagād yathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ //
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदुर् न वामदेवः किम् उतापरे सुराः । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥
nāhaṃ na yūyaṃ yadṛtāṃ gatiṃ vidur na vāmadevaḥ kim utāpare surāḥ / tanmāyayā mohitabuddhayastvidaṃ vinirmitaṃ cātmasamaṃ vicakṣmahe //
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादयः । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः ॥
yasyāvatārakarmāṇi gāyanti hyasmadādayaḥ / na yaṃ vidanti tattvena tasmai bhagavate namaḥ //
स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥
sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjatyajaḥ / ātmātmanyātmanātmānaṃ sa saṃyacchati pāti ca //
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यग् अवस्थितम् । सत्यं पूर्णम् अनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यम् अद्वयम् ॥
viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratyak samyag avasthitam / satyaṃ pūrṇam anādyantaṃ nirguṇaṃ nityam advayam //
ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥
ṛṣe vidanti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ / yadā tadevāsattarkaistirodhīyeta viplutam //
आद्यो ऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥
ādyo 'vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sadasanmanaśca / dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ //
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपालाः ॥
ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā dakṣādayo ye bhavadādayaśca / svarlokapālāḥ khagalokapālā nṛlokapālāstalalokapālāḥ //
गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः । ये वा ऋषीणाम् ऋषभाः पित्णां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशाः ॥
gandharvavidyādharacāraṇeśā ye yakṣarakṣoraganāganāthāḥ / ye vā ṛṣīṇām ṛṣabhāḥ pitṇāṃ daityendrasiddheśvaradānavendrāḥ / anye ca ye pretapiśācabhūta kūṣmāṇḍayādomṛgapakṣyadhīśāḥ //
यत् किञ्च लोके भगवन् महस्वद् ओजःसहस्वद्बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥
yat kiñca loke bhagavan mahasvad ojaḥsahasvadbalavat kṣamāvat / śrīhrīvibhūtyātmavadadbhutārṇaṃ tattvaṃ paraṃ rūpavadasvarūpam //
प्राधान्यतो यान् ऋष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः । आपीयतां कर्णकषायशोषान् अनुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥
prādhānyato yān ṛṣa āmananti līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ / āpīyatāṃ karṇakaṣāyaśoṣān anukramiṣye ta imān supeśān //