श्री-शुक उवाच दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूर् इयम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः ॥
śrī-śuka uvāca dṛṣṭvātmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūr iyam / aho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakā nṛpāḥ //
काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषाम् अपि । येन फेनोपमे पिण्डे ये ऽति-विश्रम्भिता नृपाः ॥
kāma eṣa narendrāṇāṃ moghaḥ syād viduṣām api / yena phenopame piṇḍe ye 'ti-viśrambhitā nṛpāḥ //
पूर्वं निर्जित्य षड्-वर्गं जेष्यामो राज-मन्त्रिणः । ततः सचिव-पौराप्त- करीन्द्रान् अस्य कण्टकान् ॥
pūrvaṃ nirjitya ṣaḍ-vargaṃ jeṣyāmo rāja-mantriṇaḥ / tataḥ saciva-paurāpta- karīndrān asya kaṇṭakān //
एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागर-मेखलाम् । इत्य् आशा-बद्ध-हृदया न पश्यन्त्य् अन्तिके ऽन्तकम् ॥
evaṃ krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīṃ sāgara-mekhalām / ity āśā-baddha-hṛdayā na paśyanty antike 'ntakam //
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्य् अब्धिम् ओजसा । कियद् आत्म-जयस्यैतन् मुक्तिर् आत्म-जये फलम् ॥
samudrāvaraṇāṃ jitvā māṃ viśanty abdhim ojasā / kiyad ātma-jayasyaitan muktir ātma-jaye phalam //
यां विसृज्यैव मनवस् तत्-सुताश् च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्य् अबुद्धयः ॥
yāṃ visṛjyaiva manavas tat-sutāś ca kurūdvaha / gatā yathāgataṃ yuddhe tāṃ māṃ jeṣyanty abuddhayaḥ //
मत्-कृते पितृ-पुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रहः । जायते ह्य् असतां राज्ये ममता-बद्ध-चेतसाम् ॥
mat-kṛte pitṛ-putrāṇāṃ bhrātṛṇāṃ cāpi vigrahaḥ / jāyate hy asatāṃ rājye mamatā-baddha-cetasām //
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्-कृते नृपाः ॥
mamaiveyaṃ mahī kṛtsnā na te mūḍheti vādinaḥ / spardhamānā mitho ghnanti mriyante mat-kṛte nṛpāḥ //
पृथुः पुरूरवा गाधिर् नहुषो भरतो ऽर्जुनः । मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः ॥
pṛthuḥ purūravā gādhir nahuṣo bharato 'rjunaḥ / māndhātā sagaro rāmaḥ khaṭvāṅgo dhundhuhā raghuḥ //
तृणबिन्दुर् ययातिश् च शर्यातिः शन्तनुर् गयः । भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः ॥
tṛṇabindur yayātiś ca śaryātiḥ śantanur gayaḥ / bhagīrathaḥ kuvalayāśvaḥ kakutstho naiṣadho nṛgaḥ //
हिरण्यकशिपुर् वृत्रो रावणो लोक-रावणः । नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षो ऽथ तारकः ॥
hiraṇyakaśipur vṛtro rāvaṇo loka-rāvaṇaḥ / namuciḥ śambaro bhaumo hiraṇyākṣo 'tha tārakaḥ //
अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः । सर्वे सर्व-विदः शूराः सर्वे सर्व-जितो ऽजिताः ॥
anye ca bahavo daityā rājāno ye maheśvarāḥ / sarve sarva-vidaḥ śūrāḥ sarve sarva-jito 'jitāḥ //
ममतां मय्य् अवर्तन्त कृत्वोच्चैर् मर्त्य-धर्मिणः । कथावशेषाः कालेन ह्य् अकृतार्थाः कृता विभो ॥
mamatāṃ mayy avartanta kṛtvoccair martya-dharmiṇaḥ / kathāvaśeṣāḥ kālena hy akṛtārthāḥ kṛtā vibho //
कथा इमास् ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यशः परेयुषाम् । विज्ञान-वैराग्य-विवक्षया विभो वचो-विभूतीर् न तु पारमार्थ्यम् ॥
kathā imās te kathitā mahīyasāṃ vitāya lokeṣu yaśaḥ pareyuṣām / vijñāna-vairāgya-vivakṣayā vibho vaco-vibhūtīr na tu pāramārthyam //
यस् तूत्तमः-श्लोक-गुणानुवादः सङ्गीयते ऽभीक्ष्णम् अमङ्गल-घ्नः । तम् एव नित्यं शृणुयाद् अभीक्ष्णं कृष्णे ऽमलां भक्तिम् अभीप्समानः ॥
yas tūttamaḥ-śloka-guṇānuvādaḥ saṅgīyate 'bhīkṣṇam amaṅgala-ghnaḥ / tam eva nityaṃ śṛṇuyād abhīkṣṇaṃ kṛṣṇe 'malāṃ bhaktim abhīpsamānaḥ //
श्री-राजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर् दोषान् कलौ जनाः । विधमिष्यन्त्य् उपचितांस् तन् मे ब्रूहि यथा मुने ॥
śrī-rājovāca kenopāyena bhagavan kaler doṣān kalau janāḥ / vidhamiṣyanty upacitāṃs tan me brūhi yathā mune //
युगानि युग-धर्मांश् च मानं प्रलय-कल्पयोः । कालस्येश्वर-रूपस्य गतिं विष्णोर् महात्मनः ॥
yugāni yuga-dharmāṃś ca mānaṃ pralaya-kalpayoḥ / kālasyeśvara-rūpasya gatiṃ viṣṇor mahātmanaḥ //
श्री-शुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश् चतुष्-पात् तज्-जनैर् धृतः । सत्यं दया तपो दानम् इति पादा विभोर् नृप ॥
śrī-śuka uvāca kṛte pravartate dharmaś catuṣ-pāt taj-janair dhṛtaḥ / satyaṃ dayā tapo dānam iti pādā vibhor nṛpa //
सन्तुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्तास् तितिक्षवः । आत्मारामाः सम-दृशः प्रायशः श्रमणा जनाः ॥
santuṣṭāḥ karuṇā maitrāḥ śāntā dāntās titikṣavaḥ / ātmārāmāḥ sama-dṛśaḥ prāyaśaḥ śramaṇā janāḥ //
त्रेतायां धर्म-पादानां तुर्यांशो हीयते शनैः । अधर्म-पादैर् अनृत- हिंषासन्तोष-विग्रहैः ॥
tretāyāṃ dharma-pādānāṃ turyāṃśo hīyate śanaiḥ / adharma-pādair anṛta- hiṃṣāsantoṣa-vigrahaiḥ //
तदा क्रिया-तपो-निष्ठा नाति-हिंस्रा न लम्पटाः । त्रै-वर्गिकास् त्रयी-वृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥
tadā kriyā-tapo-niṣṭhā nāti-hiṃsrā na lampaṭāḥ / trai-vargikās trayī-vṛddhā varṇā brahmottarā nṛpa //
तपः-सत्य-दया-दानेष्व् अर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्ट्य्-अनृत-द्वेषैर् धर्मस्याधर्म-लक्षणैः ॥
tapaḥ-satya-dayā-dāneṣv ardhaṃ hrasvati dvāpare / hiṃsātuṣṭy-anṛta-dveṣair dharmasyādharma-lakṣaṇaiḥ //
यशस्विनो महा-शीलाः स्वाध्यायाध्ययने रताः । आध्याः कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णाः क्षत्र-द्विजोत्तराः ॥
yaśasvino mahā-śīlāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ / ādhyāḥ kuṭumbino hṛṣṭā varṇāḥ kṣatra-dvijottarāḥ //
कलौ तु धर्म-पादानां तुर्यांशो ऽधर्म-हेतुभिः । एधमानैः क्षीयमाणो ह्य् अन्ते सो ऽपि विनङ्क्ष्यति ॥
kalau tu dharma-pādānāṃ turyāṃśo 'dharma-hetubhiḥ / edhamānaiḥ kṣīyamāṇo hy ante so 'pi vinaṅkṣyati //
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्क-वैरिणः । दुर्भगा भूरि-तर्षाश् च शूद्र-दासोत्तराः प्रजाः ॥
tasmin lubdhā durācārā nirdayāḥ śuṣka-vairiṇaḥ / durbhagā bhūri-tarṣāś ca śūdra-dāsottarāḥ prajāḥ //
सत्त्वं रजस् तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः । काल-सञ्चोदितास् ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥
sattvaṃ rajas tama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ / kāla-sañcoditās te vai parivartanta ātmani //
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनो-बुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृत-युगं विद्याज् ज्ञाने तपसि यद् रुचिः ॥
prabhavanti yadā sattve mano-buddhīndriyāṇi ca / tadā kṛta-yugaṃ vidyāj jñāne tapasi yad ruciḥ //
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर् यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजो-वृत्तिर् इति जानीहि बुद्धिमन् ॥
yadā karmasu kāmyeṣu bhaktir yaśasi dehinām / tadā tretā rajo-vṛttir iti jānīhi buddhiman //
यदा लोभस् त्व् असन्तोषो मानो दम्भो ऽथ मत्सरः । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्-तमः ॥
yadā lobhas tv asantoṣo māno dambho 'tha matsaraḥ / karmaṇāṃ cāpi kāmyānāṃ dvāparaṃ tad rajas-tamaḥ //
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोक-मोहौ भयं दैन्यं स कलिस् तामसः स्मृतः ॥
yadā māyānṛtaṃ tandrā nidrā hiṃsā viṣādanam / śoka-mohau bhayaṃ dainyaṃ sa kalis tāmasaḥ smṛtaḥ //
तस्मात् क्षुद्र-दृशो मर्त्याः क्षुद्र-भाग्या महाशनाः । कामिनो वित्त-हीनाश् च स्वैरिण्यश् च स्त्रियो ऽसतीः ॥
tasmāt kṣudra-dṛśo martyāḥ kṣudra-bhāgyā mahāśanāḥ / kāmino vitta-hīnāś ca svairiṇyaś ca striyo 'satīḥ //
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्ड-दूषिताः । राजानश् च प्रजा-भक्षाः शिश्नोदर-परा द्विजाः ॥
dasyūtkṛṣṭā janapadā vedāḥ pāṣaṇḍa-dūṣitāḥ / rājānaś ca prajā-bhakṣāḥ śiśnodara-parā dvijāḥ //
अव्रता बटवो ऽशौचा भिक्षवश् च कुटुम्बिनः । तपस्विनो ग्राम-वासा न्यासिनो ऽत्यर्थ-लोलुपाः ॥
avratā baṭavo 'śaucā bhikṣavaś ca kuṭumbinaḥ / tapasvino grāma-vāsā nyāsino 'tyartha-lolupāḥ //
ह्रस्व-काया महाहारा भूर्य्-अपत्या गत-ह्रियः । शश्वत् कटुक-भाषिण्यश् चौर्य-मायोरु-साहसाः ॥
hrasva-kāyā mahāhārā bhūry-apatyā gata-hriyaḥ / śaśvat kaṭuka-bhāṣiṇyaś caurya-māyoru-sāhasāḥ //
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कूट-कारिणः । अनापद्य् अपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥
paṇayiṣyanti vai kṣudrāḥ kirāṭāḥ kūṭa-kāriṇaḥ / anāpady api maṃsyante vārtāṃ sādhu jugupsitām //
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्य् अखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश् चापयस्विनीः ॥
patiṃ tyakṣyanti nirdravyaṃ bhṛtyā apy akhilottamam / bhṛtyaṃ vipannaṃ patayaḥ kaulaṃ gāś cāpayasvinīḥ //
पितृ-भ्रातृ-सुहृज्-ज्ञातीन् हित्वा सौरत-सौहृदाः । ननान्दृ-श्याल-संवादा दीनाः स्त्रैणाः कलौ नराः ॥
pitṛ-bhrātṛ-suhṛj-jñātīn hitvā saurata-sauhṛdāḥ / nanāndṛ-śyāla-saṃvādā dīnāḥ straiṇāḥ kalau narāḥ //
शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपो-वेषोपजीविनः । धर्मं वक्ष्यन्त्य् अधर्म-ज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥
śūdrāḥ pratigrahīṣyanti tapo-veṣopajīvinaḥ / dharmaṃ vakṣyanty adharma-jñā adhiruhyottamāsanam //
नित्यं उद्विग्न-मनसो दुर्भिक्ष-कर-कर्शिताः । निरन्ने भू-तले राजन् अनावृष्टि-भयातुराः ॥
nityaṃ udvigna-manaso durbhikṣa-kara-karśitāḥ / niranne bhū-tale rājan anāvṛṣṭi-bhayāturāḥ //
वासो-ऽन्न-पान-शयन- व्यवाय-स्नान-भूषणैः । हीनाः पिशाच-सन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजाः ॥
vāso-'nna-pāna-śayana- vyavāya-snāna-bhūṣaṇaiḥ / hīnāḥ piśāca-sandarśā bhaviṣyanti kalau prajāḥ //
कलौ काकिणिके ऽप्य् अर्थे विगृह्य त्यक्त-सौहृदाः । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकान् अपि ॥
kalau kākiṇike 'py arthe vigṛhya tyakta-sauhṛdāḥ / tyakṣyanti ca priyān prāṇān haniṣyanti svakān api //
न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरौ पितराव् अपि । पुत्रान् भार्यां च कुल-जां क्षुद्राः शिश्नोदरं-भराः ॥
na rakṣiṣyanti manujāḥ sthavirau pitarāv api / putrān bhāryāṃ ca kula-jāṃ kṣudrāḥ śiśnodaraṃ-bharāḥ //
कलौ न राजन् जगतां परं गुरुं त्रि-लोक-नाथानत-पाद-पङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तम् अच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्ड-विभिन्न-चेतसः ॥
kalau na rājan jagatāṃ paraṃ guruṃ tri-loka-nāthānata-pāda-paṅkajam / prāyeṇa martyā bhagavantam acyutaṃ yakṣyanti pāṣaṇḍa-vibhinna-cetasaḥ //
यन्-नामधेयं म्रियमाण आतुरः पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्त-कर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जनाः ॥
yan-nāmadheyaṃ mriyamāṇa āturaḥ patan skhalan vā vivaśo gṛṇan pumān / vimukta-karmārgala uttamāṃ gatiṃ prāpnoti yakṣyanti na taṃ kalau janāḥ //
पुंसां कलि-कृतान् दोषान् द्रव्य-देशात्म-सम्भवान् । सर्वान् हरति चित्त-स्थो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥
puṃsāṃ kali-kṛtān doṣān dravya-deśātma-sambhavān / sarvān harati citta-stho bhagavān puruṣottamaḥ //
श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश् चादृतो ऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्-स्थो जन्मायुताशुभम् ॥
śrutaḥ saṅkīrtito dhyātaḥ pūjitaś cādṛto 'pi vā / nṛṇāṃ dhunoti bhagavān hṛt-stho janmāyutāśubham //
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर् दुर्वर्णं हन्ति धातु-जम् । एवम् आत्म-गतो विष्णुर् योगिनाम् अशुभाशयम् ॥
yathā hemni sthito vahnir durvarṇaṃ hanti dhātu-jam / evam ātma-gato viṣṇur yoginām aśubhāśayam //
विद्या-तपः-प्राण-निरोध-मैत्री- तीर्थाभिषेक-व्रत-दान-जप्यैः । नात्यन्त-शुद्धिं लभते ऽन्तरात्मा यथा हृदि-स्थे भगवत्य् अनन्ते ॥
vidyā-tapaḥ-prāṇa-nirodha-maitrī- tīrthābhiṣeka-vrata-dāna-japyaiḥ / nātyanta-śuddhiṃ labhate 'ntarātmā yathā hṛdi-sthe bhagavaty anante //
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदि-स्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्य् अवहितस् ततो यासि परां गतिम् ॥
tasmāt sarvātmanā rājan hṛdi-sthaṃ kuru keśavam / mriyamāṇo hy avahitas tato yāsi parāṃ gatim //
म्रियमाणैर् अभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः । आत्म-भावं नयत्य् अङ्ग सर्वात्मा सर्व-संश्रयः ॥
mriyamāṇair abhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ / ātma-bhāvaṃ nayaty aṅga sarvātmā sarva-saṃśrayaḥ //
कलेर् दोष-निधे राजन्न् अस्ति ह्य् एको महान् गुणः । कीर्तनाद् एव कृष्णस्य मुक्त-सङ्गः परं व्रजेत् ॥
kaler doṣa-nidhe rājann asti hy eko mahān guṇaḥ / kīrtanād eva kṛṣṇasya mukta-saṅgaḥ paraṃ vrajet //
कृते यद् ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद् धरि-कीर्तनात् ॥
kṛte yad dhyāyato viṣṇuṃ tretāyāṃ yajato makhaiḥ / dvāpare paricaryāyāṃ kalau tad dhari-kīrtanāt //