श्री-ब्राह्मण उवाच सुखम् ऐन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दुःखं तस्मान् नेच्छेत तद्-बुधः ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca sukham aindriyakaṃ rājan svarge naraka eva ca / dehināṃ yad yathā duḥkhaṃ tasmān neccheta tad-budhaḥ //
ग्रासं सु-मृष्टं विरसं महान्तं स्तोकम् एव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेद् आजगरो ऽक्रियः ॥
grāsaṃ su-mṛṣṭaṃ virasaṃ mahāntaṃ stokam eva vā / yadṛcchayaivāpatitaṃ grased ājagaro 'kriyaḥ //
शयीताहानि भूरीणि निराहारो ऽनुपक्रमः । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिर् इव दिष्ट-भुक् ॥
śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro 'nupakramaḥ / yadi nopanayed grāso mahāhir iva diṣṭa-bhuk //
ओजः-सहो-बल-युतं बिभ्रद् देहम् अकर्मकम् । शयानो वीत-निद्रश् च नेहेतेन्द्रियवान् अपि ॥
ojaḥ-saho-bala-yutaṃ bibhrad deham akarmakam / śayāno vīta-nidraś ca nehetendriyavān api //
मुनिः प्रसन्न-गम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः । अनन्त-पारो ह्य् अक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः ॥
muniḥ prasanna-gambhīro durvigāhyo duratyayaḥ / ananta-pāro hy akṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ //
समृद्ध-कामो हीनो वा नारायण-परो मुनिः । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिर् इव सागरः ॥
samṛddha-kāmo hīno vā nārāyaṇa-paro muniḥ / notsarpeta na śuṣyeta saridbhir iva sāgaraḥ //
दृष्ट्वा स्त्रियं देव-मायां तद्-भावैर् अजितेन्द्रियः । प्रलोभितः पतत्य् अन्धे तमस्य् अग्नौ पतङ्ग-वत् ॥
dṛṣṭvā striyaṃ deva-māyāṃ tad-bhāvair ajitendriyaḥ / pralobhitaḥ pataty andhe tamasy agnau pataṅga-vat //
योषिद्-धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु माया-रचितेषु मूढः । प्रलोभितात्मा ह्य् उपभोग-बुद्ध्या पतङ्ग-वन् नश्यति नष्ट-दृष्टिः ॥
yoṣid-dhiraṇyābharaṇāmbarādi- dravyeṣu māyā-raciteṣu mūḍhaḥ / pralobhitātmā hy upabhoga-buddhyā pataṅga-van naśyati naṣṭa-dṛṣṭiḥ //
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहान् अहिंसन्न् आतिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः ॥
stokaṃ stokaṃ grased grāsaṃ deho varteta yāvatā / gṛhān ahiṃsann ātiṣṭhed vṛttiṃ mādhukarīṃ muniḥ //
अणुभ्यश् च महद्भ्यश् च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतः सारम् आदद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥
aṇubhyaś ca mahadbhyaś ca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ / sarvataḥ sāram ādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ //
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणि-पात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥
sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam / pāṇi-pātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī //
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥
sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ / makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati //
पदापि युवतीं भिक्षुर् न स्पृशेद् दारवीम् अपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्ग-सङ्गतः ॥
padāpi yuvatīṃ bhikṣur na spṛśed dāravīm api / spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅga-saṅgataḥ //
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचिन् मृत्युम् आत्मनः । बलाधिकैः स हन्येत गजैर् अन्यैर् गजो यथा ॥
nādhigacchet striyaṃ prājñaḥ karhicin mṛtyum ātmanaḥ / balādhikaiḥ sa hanyeta gajair anyair gajo yathā //
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर् यद् दुःख-सञ्चितम् । भुङ्क्ते तद् अपि तच् चान्यो मधु-हेवार्थविन् मधु ॥
na deyaṃ nopabhogyaṃ ca lubdhair yad duḥkha-sañcitam / bhuṅkte tad api tac cānyo madhu-hevārthavin madhu //
सु-दुःखोपार्जितैर् वित्तैर् आशासानां गृहाशिषः । मधु-हेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर् वै गृह-मेधिनाम् ॥
su-duḥkhopārjitair vittair āśāsānāṃ gṛhāśiṣaḥ / madhu-hevāgrato bhuṅkte yatir vai gṛha-medhinām //
ग्राम्य-गीतं न शृणुयाद् यतिर् वन-चरः क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर् गीत-मोहितात् ॥
grāmya-gītaṃ na śṛṇuyād yatir vana-caraḥ kvacit / śikṣeta hariṇād baddhān mṛgayor gīta-mohitāt //
नृत्य-वादित्र-गीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगी-सुतः ॥
nṛtya-vāditra-gītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām / āsāṃ krīḍanako vaśya ṛṣyaśṛṅgo mṛgī-sutaḥ //
जिह्वयाति-प्रमाथिन्या जनो रस-विमोहितः । मृत्युम् ऋच्छत्य् असद्-बुद्धिर् मीनस् तु बडिशैर् यथा ॥
jihvayāti-pramāthinyā jano rasa-vimohitaḥ / mṛtyum ṛcchaty asad-buddhir mīnas tu baḍiśair yathā //
इन्द्रियाणि जयन्त्य् आशु निराहारा मनीषिणः । वर्जयित्वा तु रसनं तन् निरन्नस्य वर्धते ॥
indriyāṇi jayanty āśu nirāhārā manīṣiṇaḥ / varjayitvā tu rasanaṃ tan nirannasya vardhate //
तावज् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् । न जयेद् रसनं यावज् जितं सर्वं जिते रसे ॥
tāvaj jitendriyo na syād vijitānyendriyaḥ pumān / na jayed rasanaṃ yāvaj jitaṃ sarvaṃ jite rase //
पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेह-नगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन् निबोध नृप-नन्दन ॥
piṅgalā nāma veśyāsīd videha-nagare purā / tasyā me śikṣitaṃ kiñcin nibodha nṛpa-nandana //
सा स्वैरिण्य् एकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर् द्वारे बिभ्रती रूपम् उत्तमम् ॥
sā svairiṇy ekadā kāntaṃ saṅketa upaneṣyatī / abhūt kāle bahir dvāre bibhratī rūpam uttamam //
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्क-दान् वित्तवतः कान्तान् मेने ऽर्थ-कामुकी ॥
mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha / tān śulka-dān vittavataḥ kāntān mene 'rtha-kāmukī //
आगतेष्व् अपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्य् अन्यो वित्तवान् को ऽपि माम् उपैष्यति भूरि-दः ॥
āgateṣv apayāteṣu sā saṅketopajīvinī / apy anyo vittavān ko 'pi mām upaiṣyati bhūri-daḥ //
एवं दुराशया ध्वस्त- निद्रा द्वार्य् अवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥
evaṃ durāśayā dhvasta- nidrā dvāry avalambatī / nirgacchantī praviśatī niśīthaṃ samapadyata //
तस्या वित्ताशया शुष्यद्- वक्त्राया दीन-चेतसः । निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ता-हेतुः सुखावहः ॥
tasyā vittāśayā śuṣyad- vaktrāyā dīna-cetasaḥ / nirvedaḥ paramo jajñe cintā-hetuḥ sukhāvahaḥ //
तस्या निर्विण्ण-चित्ताया गीतं शृणु यथा मम । निर्वेद आशा-पाशानां पुरुषस्य यथा ह्य् असिः ॥
tasyā nirviṇṇa-cittāyā gītaṃ śṛṇu yathā mama / nirveda āśā-pāśānāṃ puruṣasya yathā hy asiḥ //
न ह्य् अङ्गाजात-निर्वेदो देह-बन्धं जिहासति । यथा विज्ञान-रहितो मनुजो ममतां नृप ॥
na hy aṅgājāta-nirvedo deha-bandhaṃ jihāsati / yathā vijñāna-rahito manujo mamatāṃ nṛpa //
पिङ्गलोवाच अहो मे मोह-विततिं पश्यताविजितात्मनः । या कान्ताद् असतः कामं कामये येन बालिशा ॥
piṅgalovāca aho me moha-vitatiṃ paśyatāvijitātmanaḥ / yā kāntād asataḥ kāmaṃ kāmaye yena bāliśā //
सन्तं समीपे रमणं रति-प्रदं वित्त-प्रदं नित्यम् इमं विहाय । अकाम-दं दुःख-भयाधि-शोक- मोह-प्रदं तुच्छम् अहं भजे ऽज्ञा ॥
santaṃ samīpe ramaṇaṃ rati-pradaṃ vitta-pradaṃ nityam imaṃ vihāya / akāma-daṃ duḥkha-bhayādhi-śoka- moha-pradaṃ tuccham ahaṃ bhaje 'jñā //
अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्य-वृत्त्याति-विगर्ह्य-वार्तया । स्त्रैणान् नराद् यार्थ-तृषो ऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिम् आत्मनेच्छती ॥
aho mayātmā paritāpito vṛthā sāṅketya-vṛttyāti-vigarhya-vārtayā / straiṇān narād yārtha-tṛṣo 'nuśocyāt krītena vittaṃ ratim ātmanecchatī //
यद् अस्थिभिर् निर्मित-वंश-वंस्य- स्थूणं त्वचा रोम-नखैः पिनद्धम् अम्प्; क्षरन्-नव-द्वारम् अगारम् एतद् विण्-मूत्र-पूर्णं मद् उपैति कान्या ॥
yad asthibhir nirmita-vaṃśa-vaṃsya- sthūṇaṃ tvacā roma-nakhaiḥ pinaddham amp; kṣaran-nava-dvāram agāram etad viṇ-mūtra-pūrṇaṃ mad upaiti kānyā //
विदेहानां पुरे ह्य् अस्मिन्न् अहम् एकैव मूढ-धीः । यान्यम् इच्छन्त्य् असत्य् अस्माद् आत्म-दात् कामम् अच्युतात् ॥
videhānāṃ pure hy asminn aham ekaiva mūḍha-dhīḥ / yānyam icchanty asaty asmād ātma-dāt kāmam acyutāt //
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमे ऽनेन यथा रमा ॥
suhṛt preṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām / taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame 'nena yathā ramā //
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये काम-दा नराः । आद्य्-अन्तवन्तो भार्याया देवा वा काल-विद्रुताः ॥
kiyat priyaṃ te vyabhajan kāmā ye kāma-dā narāḥ / ādy-antavanto bhāryāyā devā vā kāla-vidrutāḥ //
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा । निर्वेदो ऽयं दुराशाया यन् मे जातः सुखावहः ॥
nūnaṃ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā / nirvedo 'yaṃ durāśāyā yan me jātaḥ sukhāvahaḥ //
मैवं स्युर् मन्द-भाग्यायाः क्लेशा निर्वेद-हेतवः । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शमम् ऋच्छति ॥
maivaṃ syur manda-bhāgyāyāḥ kleśā nirveda-hetavaḥ / yenānubandhaṃ nirhṛtya puruṣaḥ śamam ṛcchati //
तेनोपकृतम् आदाय शिरसा ग्राम्य-सङ्गताः । त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तम् अधीश्वरम् ॥
tenopakṛtam ādāya śirasā grāmya-saṅgatāḥ / tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṃ vrajāmi tam adhīśvaram //
सन्तुष्टा श्रद्दधत्य् एतद् यथा-लाभेन जीवती । विहराम्य् अमुनैवाहम् आत्मना रमणेन वै ॥
santuṣṭā śraddadhaty etad yathā-lābhena jīvatī / viharāmy amunaivāham ātmanā ramaṇena vai //
संसार-कूपे पतितं विषयैर् मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं को ऽन्यस् त्रातुम् अधीश्वरः ॥
saṃsāra-kūpe patitaṃ viṣayair muṣitekṣaṇam / grastaṃ kālāhinātmānaṃ ko 'nyas trātum adhīśvaraḥ //
आत्मैव ह्य् आत्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥
ātmaiva hy ātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt / apramatta idaṃ paśyed grastaṃ kālāhinā jagat //
श्री-ब्राह्मण उवाच एवं व्यवसित-मतिर् दुराशां कान्त-तर्ष-जाम् । छित्त्वोपशमम् आस्थाय शय्याम् उपविवेश सा ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca evaṃ vyavasita-matir durāśāṃ kānta-tarṣa-jām / chittvopaśamam āsthāya śayyām upaviveśa sā //
आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥
āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nairāśyaṃ paramaṃ sukham / yathā sañchidya kāntāśāṃ sukhaṃ suṣvāpa piṅgalā //