श्री-भगवान् उवाच यद् आत्थ मां महा-भाग तच्-चिकीर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोक-पालाः स्वर्-वासं मे ऽभिकाङ्क्षिणः ॥
śrī-bhagavān uvāca yad āttha māṃ mahā-bhāga tac-cikīrṣitam eva me / brahmā bhavo loka-pālāḥ svar-vāsaṃ me 'bhikāṅkṣiṇaḥ //
मया निष्पादितं ह्य् अत्र देव-कार्यम् अशेषतः । यद्-अर्थम् अवतीर्णो ऽहम् अंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥
mayā niṣpāditaṃ hy atra deva-kāryam aśeṣataḥ / yad-artham avatīrṇo 'ham aṃśena brahmaṇārthitaḥ //
कुलं वै शाप-निर्दग्धं नङ्क्ष्यत्य् अन्योन्य-विग्रहात् । समुद्रः सप्तमे ह्य् एनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥
kulaṃ vai śāpa-nirdagdhaṃ naṅkṣyaty anyonya-vigrahāt / samudraḥ saptame hy enāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati //
यर्ह्य् एवायं मया त्यक्तो लोको ऽयं नष्ट-मङ्गलः । भविष्यत्य् अचिरात् साधो कलिनापि निराकृतः ॥
yarhy evāyaṃ mayā tyakto loko 'yaṃ naṣṭa-maṅgalaḥ / bhaviṣyaty acirāt sādho kalināpi nirākṛtaḥ //
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते मही-तले । जनो ऽभद्र-रुचिर् भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥
na vastavyaṃ tvayaiveha mayā tyakte mahī-tale / jano 'bhadra-rucir bhadra bhaviṣyati kalau yuge //
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्व-जन-बन्धुषु । मय्य् आवेश्य मनः संयक् सम-दृग् विचरस्व गाम् ॥
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ sva-jana-bandhuṣu / mayy āveśya manaḥ saṃyak sama-dṛg vicarasva gām //
यद् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि माया-मनो-मयम् ॥
yad idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ / naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyā-mano-mayam //
पुंसो ऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुण-दोष-भाक् । कर्माकर्म-विकर्मेति गुण-दोष-धियो भिदा ॥
puṃso 'yuktasya nānārtho bhramaḥ sa guṇa-doṣa-bhāk / karmākarma-vikarmeti guṇa-doṣa-dhiyo bhidā //
तस्माद् युक्तेन्द्रिय-ग्रामो युक्त-चित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततम् आत्मानं मय्य् अधीश्वरे ॥
tasmād yuktendriya-grāmo yukta-citta idam jagat / ātmanīkṣasva vitatam ātmānaṃ mayy adhīśvare //
ज्ञान-विज्ञान-संयुक्त आत्म-भूतः शरीरिणाम् । अत्मानुभव-तुष्टात्मा नान्तरायैर् विहन्यसे ॥
jñāna-vijñāna-saṃyukta ātma-bhūtaḥ śarīriṇām / atmānubhava-tuṣṭātmā nāntarāyair vihanyase //
दोष-बुद्ध्योभयातीतो निषेधान् न निवर्तते । गुण-बुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥
doṣa-buddhyobhayātīto niṣedhān na nivartate / guṇa-buddhyā ca vihitaṃ na karoti yathārbhakaḥ //
सर्व-भूत-सुहृच् छान्तो ज्ञान-विज्ञान-निश्चयः । पश्यन् मद्-आत्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥
sarva-bhūta-suhṛc chānto jñāna-vijñāna-niścayaḥ / paśyan mad-ātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ //
श्री-शुक उवाच इत्य् आदिष्टो भगवता महा-भागवतो नृप । उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुर् अच्युतम् ॥
śrī-śuka uvāca ity ādiṣṭo bhagavatā mahā-bhāgavato nṛpa / uddhavaḥ praṇipatyāha tattvaṃ jijñāsur acyutam //
श्री-उद्धव उवाच योगेश योग-विन्यास योगात्मन् योग-सम्भव । निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस् त्यागः सन्न्यास-लक्षणः ॥
śrī-uddhava uvāca yogeśa yoga-vinyāsa yogātman yoga-sambhava / niḥśreyasāya me proktas tyāgaḥ sannyāsa-lakṣaṇaḥ //
त्यागो ऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्न् अभक्तैर् इति मे मतिः ॥
tyāgo 'yaṃ duṣkaro bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ / sutarāṃ tvayi sarvātmann abhaktair iti me matiḥ //
सो ऽहं ममाहम् इति मूढ-मतिर् विगाढस् त्वन्-मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे अम्प्; तत् त्व् अञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्न् अनुशाधि भृत्यम् ॥
so 'haṃ mamāham iti mūḍha-matir vigāḍhas tvan-māyayā viracitātmani sānubandhe amp; tat tv añjasā nigaditaṃ bhavatā yathāhaṃ saṃsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam //
सत्यस्य ते स्व-दृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि नानुचक्षे सत्यस्य ते स्व-दृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि नानुचक्षे सर्वे विमोहित-धियस् तव माययेमे ब्रह्मादयस् तनु-भृतो बहिर्-अर्थ-भावाः ॥
satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano 'nyaṃ vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano 'nyaṃ vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe sarve vimohita-dhiyas tava māyayeme brahmādayas tanu-bhṛto bahir-artha-bhāvāḥ //
तस्माद् भवन्तम् अनवद्यम् अनन्त-पारं सर्व-ज्ञम् ईश्वरम् अकुण्ठ-विकुण्ठ-धिष्ण्यम् तस्माद् भवन्तम् अनवद्यम् अनन्त-पारं सर्व-ज्ञम् ईश्वरम् अकुण्ठ-विकुण्ठ-धिष्ण्यम् निर्विण्ण-धीर् अहम् उ हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नर-सखं शरणं प्रपद्ये ॥
tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṃ sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṃ sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam nirviṇṇa-dhīr aham u he vṛjinābhitapto nārāyaṇaṃ nara-sakhaṃ śaraṇaṃ prapadye //
श्री-भगवान् उवाच प्रायेण मनुजा लोके लोक-तत्त्व-विचक्षणाः । समुद्धरन्ति ह्य् आत्मानम् आत्मनैवाशुभाशयात् ॥
śrī-bhagavān uvāca prāyeṇa manujā loke loka-tattva-vicakṣaṇāḥ / samuddharanti hy ātmānam ātmanaivāśubhāśayāt //
आत्मनो गुरुर् आत्मैव पुरुषस्य विशेषतः । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयो ऽसाव् अनुविन्दते ॥
ātmano gurur ātmaiva puruṣasya viśeṣataḥ / yat pratyakṣānumānābhyāṃ śreyo 'sāv anuvindate //
पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्य-योग-विशारदाः । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्व-शक्त्य्-उपबृंहितम् ॥
puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhya-yoga-viśāradāḥ / āvistarāṃ prapaśyanti sarva-śakty-upabṛṃhitam //
एक-द्वि-त्रि-चतुस्-पादो बहु-पादस् तथापदः । बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास् तासां मे पौरुषी प्रिया ॥
eka-dvi-tri-catus-pādo bahu-pādas tathāpadaḥ / bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭās tāsāṃ me pauruṣī priyā //
अत्र मां मृगयन्त्य् अद्धा युक्ता हेतुभिर् ईश्वरम् । गृह्यमाणैर् गुणैर् लिङ्गैर् अग्राह्यम् अनुमानतः ॥
atra māṃ mṛgayanty addhā yuktā hetubhir īśvaram / gṛhyamāṇair guṇair liṅgair agrāhyam anumānataḥ //
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोर् अमित-तेजसः ॥
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam / avadhūtasya saṃvādaṃ yador amita-tejasaḥ //
अवधूतं द्वियं कञ्चिच् चरन्तम् अकुतो-भयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्म-वित् ॥
avadhūtaṃ dviyaṃ kañcic carantam akuto-bhayam / kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharma-vit //
श्री-यदुर् उवाच कुतो बुद्धिर् इयं ब्रह्मन्न् अकर्तुः सु-विशारदा । याम् आसाद्य भवाल् लोकं विद्वांश् चरति बाल-वत् ॥
śrī-yadur uvāca kuto buddhir iyaṃ brahmann akartuḥ su-viśāradā / yām āsādya bhavāl lokaṃ vidvāṃś carati bāla-vat //
प्रायो धर्मार्थ-कामेषु विवित्सायां च मानवाः । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशसः श्रियः ॥
prāyo dharmārtha-kāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ / hetunaiva samīhanta āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ //
त्वं तु कल्पः कविर् दक्षः सु-भगो ऽमृत-भाषणः । न कर्ता नेहसे किञ्चिज् जडोन्मत्त-पिशाच-वत् ॥
tvaṃ tu kalpaḥ kavir dakṣaḥ su-bhago 'mṛta-bhāṣaṇaḥ / na kartā nehase kiñcij jaḍonmatta-piśāca-vat //
जनेषु दह्यमानेषु काम-लोभ-दवाग्निना । न तप्यसे ऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भः-स्थ इव द्विपः ॥
janeṣu dahyamāneṣu kāma-lobha-davāgninā / na tapyase 'gninā mukto gaṅgāmbhaḥ-stha iva dvipaḥ //
त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्न् आत्मन्य् आनन्द-कारणम् । ब्रूहि स्पर्श-विहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥
tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahmann ātmany ānanda-kāraṇam / brūhi sparśa-vihīnasya bhavataḥ kevalātmanaḥ //
श्री-भगवान् उवाच यदुनैवं महा-भागो ब्रह्मण्येन सु-मेधसा । पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥
śrī-bhagavān uvāca yadunaivaṃ mahā-bhāgo brahmaṇyena su-medhasā / pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśrayāvanataṃ dvijaḥ //
श्री-ब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्य्-उपश्रिताः । यतो बुद्धिम् उपादाय मुक्तो ऽटामीह तान् शृणु ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca santi me guravo rājan bahavo buddhy-upaśritāḥ / yato buddhim upādāya mukto 'ṭāmīha tān śṛṇu //
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ऽग्निश् चन्द्रमा रविः । कपोतो ऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद् गजः ॥
pṛthivī vāyur ākāśam āpo 'gniś candramā raviḥ / kapoto 'jagaraḥ sindhuḥ pataṅgo madhukṛd gajaḥ //
मधु-हा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररो ऽर्भकः । कुमारी शर-कृत् सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥
madhu-hā hariṇo mīnaḥ piṅgalā kuraro 'rbhakaḥ / kumārī śara-kṛt sarpa ūrṇanābhiḥ supeśakṛt //
एते मे गुरवो राजन् चतुर्-विंशतिर् आश्रिताः । शिक्षा वृत्तिभिर् एतेषाम् अन्वशिक्षम् इहात्मनः ॥
ete me guravo rājan catur-viṃśatir āśritāḥ / śikṣā vṛttibhir eteṣām anvaśikṣam ihātmanaḥ //
यतो यद् अनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत् तथा पुरुष-व्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥
yato yad anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja / tat tathā puruṣa-vyāghra nibodha kathayāmi te //
भूतैर् आक्रम्यमाणो ऽपि धीरो दैव-वशानुगैः । तद् विद्वान् न चलेन् मार्गाद् अन्वशिक्षं क्षितेर् व्रतम् ॥
bhūtair ākramyamāṇo 'pi dhīro daiva-vaśānugaiḥ / tad vidvān na calen mārgād anvaśikṣaṃ kṣiter vratam //
शश्वत् परार्थ-सर्वेहः परार्थैकान्त-सम्भवः । साधुः शिक्षेत भू-भृत्तो नग-शिष्यः परात्मताम् ॥
śaśvat parārtha-sarvehaḥ parārthaikānta-sambhavaḥ / sādhuḥ śikṣeta bhū-bhṛtto naga-śiṣyaḥ parātmatām //
प्राण-वृत्त्यैव सन्तुष्येन् मुनिर् नैवेन्द्रिय-प्रियैः । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्-मनः ॥
prāṇa-vṛttyaiva santuṣyen munir naivendriya-priyaiḥ / jñānaṃ yathā na naśyeta nāvakīryeta vāṅ-manaḥ //
विषयेष्व् आविशन् योगी नाना-धर्मेषु सर्वतः । गुण-दोष-व्यपेतात्मा न विषज्जेत वायु-वत् ॥
viṣayeṣv āviśan yogī nānā-dharmeṣu sarvataḥ / guṇa-doṣa-vyapetātmā na viṣajjeta vāyu-vat //
पार्थिवेष्व् इह देहेषु प्रविष्टस् तद्-गुणाश्रयः । गुणैर् न युज्यते योगी गन्धैर् वायुर् इवात्म-दृक् ॥
pārthiveṣv iha deheṣu praviṣṭas tad-guṇāśrayaḥ / guṇair na yujyate yogī gandhair vāyur ivātma-dṛk //
अन्तर्हितश् च स्थिर-जङ्गमेषु ब्रह्मात्म-भावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदम् असङ्गम् आत्मनो मुनिर् नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥
antarhitaś ca sthira-jaṅgameṣu brahmātma-bhāvena samanvayena / vyāptyāvyavacchedam asaṅgam ātmano munir nabhastvaṃ vitatasya bhāvayet //
तेजो-ऽब्-अन्न-मयैर् भावैर् मेघाद्यैर् वायुनेरितैः । न स्पृश्यते नभस् तद्वत् काल-सृष्टैर् गुणैः पुमान् ॥
tejo-'b-anna-mayair bhāvair meghādyair vāyuneritaiḥ / na spṛśyate nabhas tadvat kāla-sṛṣṭair guṇaiḥ pumān //
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस् तीर्थ-भूर् नृणाम् । मुनिः पुनात्य् अपां मित्रम् ईक्षोपस्पर्श-कीर्तनैः ॥
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdho mādhuryas tīrtha-bhūr nṛṇām / muniḥ punāty apāṃ mitram īkṣopasparśa-kīrtanaiḥ //
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदर-भाजनः । सर्व-भक्ष्यो ऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलम् अग्नि-वत् ॥
tejasvī tapasā dīpto durdharṣodara-bhājanaḥ / sarva-bhakṣyo 'pi yuktātmā nādatte malam agni-vat //
क्वचिच् छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्राग्-उत्तराशुभम् ॥
kvacic channaḥ kvacit spaṣṭa upāsyaḥ śreya icchatām / bhuṅkte sarvatra dātṛṇāṃ dahan prāg-uttarāśubham //
स्व-मायया सृष्टम् इदं सद्-असल्-लक्षणं विभुः । प्रविष्ट ईयते तत्-तत्- स्वरूपो ऽग्निर् इवैधसि ॥
sva-māyayā sṛṣṭam idaṃ sad-asal-lakṣaṇaṃ vibhuḥ / praviṣṭa īyate tat-tat- svarūpo 'gnir ivaidhasi //
विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः । कलानाम् इव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्त-वर्त्मना ॥
visargādyāḥ śmaśānāntā bhāvā dehasya nātmanaḥ / kalānām iva candrasya kālenāvyakta-vartmanā //
कालेन ह्य् ओघ-वेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्याव् अपि न दृश्येते आत्मनो ऽग्नेर् यथार्चिषाम् ॥
kālena hy ogha-vegena bhūtānāṃ prabhavāpyayau / nityāv api na dṛśyete ātmano 'gner yathārciṣām //
गुणैर् गुणान् उपादत्ते यथा-कालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर् गा इव गो-पतिः ॥
guṇair guṇān upādatte yathā-kālaṃ vimuñcati / na teṣu yujyate yogī gobhir gā iva go-patiḥ //
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्ति-स्थ इव तद्-गतः । लक्ष्यते स्थूल-मतिभिर् आत्मा चावस्थितो ऽर्क-वत् ॥
budhyate sve na bhedena vyakti-stha iva tad-gataḥ / lakṣyate sthūla-matibhir ātmā cāvasthito 'rka-vat //
नाति-स्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीन-धीः ॥
nāti-snehaḥ prasaṅgo vā kartavyaḥ kvāpi kenacit / kurvan vindeta santāpaṃ kapota iva dīna-dhīḥ //
कपोतः कश्चनारण्ये कृत-नीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धम् उवास कतिचित् समाः ॥
kapotaḥ kaścanāraṇye kṛta-nīḍo vanaspatau / kapotyā bhāryayā sārdham uvāsa katicit samāḥ //
कपोतौ स्नेह-गुणित- हृदयौ गृह-धर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गम् अङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥
kapotau sneha-guṇita- hṛdayau gṛha-dharmiṇau / dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgam aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ //
शय्यासनाटन-स्थान वार्ता-क्रीडाशनादिकम् । मिथुनी-भूय विश्रब्धौ चेरतुर् वन-राजिषु ॥
śayyāsanāṭana-sthāna vārtā-krīḍāśanādikam / mithunī-bhūya viśrabdhau ceratur vana-rājiṣu //
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्य् अनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्य् अजितेन्द्रियः ॥
yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanty anukampitā / taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇāpy ajitendriyaḥ //
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्त-पत्युः सन्निधौ सती ॥
kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇantī kāla āgate / aṇḍāni suṣuve nīḍe sta-patyuḥ sannidhau satī //
तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः । शक्तिभिर् दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्ग-तनूरुहाः ॥
teṣu kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ / śaktibhir durvibhāvyābhiḥ komalāṅga-tanūruhāḥ //
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्र-वत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कल-भाषितैः ॥
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putra-vatsalau / śṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kala-bhāṣitaiḥ //
तासां पतत्रैः सु-स्पर्शैः कूजितैर् मुग्ध-चेष्टितैः । प्रत्युद्गमैर् अदीनानां पितरौ मुदम् आपतुः ॥
tāsāṃ patatraiḥ su-sparśaiḥ kūjitair mugdha-ceṣṭitaiḥ / pratyudgamair adīnānāṃ pitarau mudam āpatuḥ //
स्नेहानुबद्ध-हृदयाव् अन्योन्यं विष्णु-मायया । विमोहितौ दीन-धियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥
snehānubaddha-hṛdayāv anyonyaṃ viṣṇu-māyayā / vimohitau dīna-dhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ //
एकदा जग्मतुस् तासाम् अन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परितः कानने तस्मिन्न् अर्थिनौ चेरतुश् चिरम् ॥
ekadā jagmatus tāsām annārthaṃ tau kuṭumbinau / paritaḥ kānane tasminn arthinau ceratuś ciram //
दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चिद् यदृच्छातो वने-चरः । जगृहे जालम् आतत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥
dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścid yadṛcchāto vane-caraḥ / jagṛhe jālam ātatya carataḥ svālayāntike //
कपोतश् च कपोती च प्रजा-पोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणम् आदाय स्व-नीडम् उपजग्मतुः ॥
kapotaś ca kapotī ca prajā-poṣe sadotsukau / gatau poṣaṇam ādāya sva-nīḍam upajagmatuḥ //
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जाल-सम्वृतान् । तान् अभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृश-दुःखिता ॥
kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jāla-samvṛtān / tān abhyadhāvat krośantī krośato bhṛśa-duḥkhitā //
सासकृत् स्नेह-गुणिता दीन-चित्ताज-मायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्य् अपस्मृतिः ॥
sāsakṛt sneha-guṇitā dīna-cittāja-māyayā / svayaṃ cābadhyata śicā baddhān paśyanty apasmṛtiḥ //
कपोतः स्वात्मजान् बद्धान् आत्मनो ऽप्य् अधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्म-समां दीनो विललापाति-दुःखितः ॥
kapotaḥ svātmajān baddhān ātmano 'py adhikān priyān / bhāryāṃ cātma-samāṃ dīno vilalāpāti-duḥkhitaḥ //
अहो मे पश्यतापायम् अल्प-पुण्यस्य दुर्मतेः । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस् त्रै-वर्गिको हतः ॥
aho me paśyatāpāyam alpa-puṇyasya durmateḥ / atṛptasyākṛtārthasya gṛhas trai-vargiko hataḥ //
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पति-देवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर् याति साधुभिः ॥
anurūpānukūlā ca yasya me pati-devatā / śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svar yāti sādhubhiḥ //
सो ऽहं शून्ये गृहे दीनो मृत-दारो मृत-प्रजः । जिजीविषे किम् अर्थं वा विधुरो दुःख-जीवितः ॥
so 'haṃ śūnye gṛhe dīno mṛta-dāro mṛta-prajaḥ / jijīviṣe kim arthaṃ vā vidhuro duḥkha-jīvitaḥ //
तांस् तथैवावृतान् शिग्भिर् मृत्यु-ग्रस्तान् विचेष्टतः । स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्न् अप्य् अबुधो ऽपतत् ॥
tāṃs tathaivāvṛtān śigbhir mṛtyu-grastān viceṣṭataḥ / svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyann apy abudho 'patat //
तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृह-मेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥
taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛha-medhinam / kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham //
एवं कुटुम्ब्य् अशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्रि-वत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धो ऽवसीदति ॥
evaṃ kuṭumby aśāntātmā dvandvārāmaḥ patatri-vat / puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandho 'vasīdati //
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्ति-द्वारम् अपावृतम् । गृहेषु खग-वत् सक्तस् तम् आरूढ-च्युतं विदुः ॥
yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ mukti-dvāram apāvṛtam / gṛheṣu khaga-vat saktas tam ārūḍha-cyutaṃ viduḥ //