श्री-शुक उवाच अथ ब्रह्मात्म-जैः देवैः प्रजेशैर् आवृतो ऽभ्यगात् । भवश् च भूत-भव्येशो ययौ भूत-गणैर् वृतः ॥
śrī-śuka uvāca atha brahmātma-jaiḥ devaiḥ prajeśair āvṛto 'bhyagāt / bhavaś ca bhūta-bhavyeśo yayau bhūta-gaṇair vṛtaḥ //
इन्द्रो मरुद्भिर् भगवान् आदित्या वसवो ऽश्विनौ । ऋभवो ऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश् च देवताः ॥
indro marudbhir bhagavān ādityā vasavo 'śvinau / ṛbhavo 'ṅgiraso rudrā viśve sādhyāś ca devatāḥ //
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्ध-चारण-गुह्यकाः । ऋषयः पितरश् चैव स-विद्याधर-किन्नराः ॥
gandharvāpsaraso nāgāḥ siddha-cāraṇa-guhyakāḥ / ṛṣayaḥ pitaraś caiva sa-vidyādhara-kinnarāḥ //
द्वारकाम् उपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्ण-दिदृक्षवः । वपुषा येन भगवान् नर-लोक-मनोरमः । यशो वितेने लोकेषु सर्व-लोक-मलापहम् ॥
dvārakām upasañjagmuḥ sarve kṛṣṇa-didṛkṣavaḥ / vapuṣā yena bhagavān nara-loka-manoramaḥ / yaśo vitene lokeṣu sarva-loka-malāpaham //
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः । व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णम् अद्भुत-दर्शनम् ॥
tasyāṃ vibhrājamānāyāṃ samṛddhāyāṃ maharddhibhiḥ / vyacakṣatāvitṛptākṣāḥ kṛṣṇam adbhuta-darśanam //
स्वर्गोद्यानोपगैर् माल्यैश् छादयन्तो युदूत्तमम् । गीर्भिश् चित्र-पदार्थाभिस् तुष्टुवुर् जगद्-ईश्वरम् ॥
svargodyānopagair mālyaiś chādayanto yudūttamam / gīrbhiś citra-padārthābhis tuṣṭuvur jagad-īśvaram //
श्री-देवा ऊचुः नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रिय-प्राण-मनो-वचोभिः । यच् चिन्त्यते ऽन्तर् हृदि भाव-युक्तैर् मुमुक्षुभिः कर्म-मयोरु-पाशात् ॥
śrī-devā ūcuḥ natāḥ sma te nātha padāravindaṃ buddhīndriya-prāṇa-mano-vacobhiḥ / yac cintyate 'ntar hṛdi bhāva-yuktair mumukṣubhiḥ karma-mayoru-pāśāt //
त्वं मायया त्रि-गुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्य् अवसि लुम्पसि तद्-गुण-स्थः अम्प्; नैतैर् भवान् अजित कर्मभिर् अज्यते वै यत् स्वे सुखे ऽव्यवहिते ऽभिरतो ऽनवद्यः ॥
tvaṃ māyayā tri-guṇayātmani durvibhāvyaṃ vyaktaṃ sṛjasy avasi lumpasi tad-guṇa-sthaḥ amp; naitair bhavān ajita karmabhir ajyate vai yat sve sukhe 'vyavahite 'bhirato 'navadyaḥ //
शुद्धिर् नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्या-श्रुताध्ययन-दान-तपः-क्रियाभिः शुद्धिर् नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्या-श्रुताध्ययन-दान-तपः-क्रियाभिः सत्त्वात्मनाम् ऋषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्-छ्रद्धया श्रवण-सम्भृतया यथा स्यात् ॥
śuddhir nṛṇāṃ na tu tatheḍya durāśayānāṃ vidyā-śrutādhyayana-dāna-tapaḥ-kriyābhiḥ śuddhir nṛṇāṃ na tu tatheḍya durāśayānāṃ vidyā-śrutādhyayana-dāna-tapaḥ-kriyābhiḥ sattvātmanām ṛṣabha te yaśasi pravṛddha- sac-chraddhayā śravaṇa-sambhṛtayā yathā syāt //
स्यान् नस् तवाङ्घ्रिर् अशुभाशय-धूमकेतुः क्षेमाय यो मुनिभिर् आर्द्र-हृदोह्यमानः स्यान् नस् तवाङ्घ्रिर् अशुभाशय-धूमकेतुः क्षेमाय यो मुनिभिर् आर्द्र-हृदोह्यमानः यः सात्वतैः सम-विभूतय आत्मवद्भिर् व्यूहे ऽर्चितः सवनशः स्वर्-अतिक्रमाय ॥
syān nas tavāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ kṣemāya yo munibhir ārdra-hṛdohyamānaḥ syān nas tavāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ kṣemāya yo munibhir ārdra-hṛdohyamānaḥ yaḥ sātvataiḥ sama-vibhūtaya ātmavadbhir vyūhe 'rcitaḥ savanaśaḥ svar-atikramāya //
यस् चिन्त्यते प्रयत-पाणिभिर् अध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्त-विधिनेश हविर् गृहीत्वा यस् चिन्त्यते प्रयत-पाणिभिर् अध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्त-विधिनेश हविर् गृहीत्वा अध्यात्म-योग उत योगिभिर् आत्म-मायां जिज्ञासुभिः परम-भागवतैः परीष्टः ॥
yas cintyate prayata-pāṇibhir adhvarāgnau trayyā nirukta-vidhineśa havir gṛhītvā yas cintyate prayata-pāṇibhir adhvarāgnau trayyā nirukta-vidhineśa havir gṛhītvā adhyātma-yoga uta yogibhir ātma-māyāṃ jijñāsubhiḥ parama-bhāgavataiḥ parīṣṭaḥ //
पर्युष्टया तव विभो वन-मालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नी-वच् छ्रीः पर्युष्टया तव विभो वन-मालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नी-वच् छ्रीः यः सु-प्रणीतम् अमुयार्हणम् आददन् नो भूयात् सदाङ्घ्रिर् अशुभाशय-धूमकेतुः ॥
paryuṣṭayā tava vibho vana-mālayeyaṃ saṃspārdhinī bhagavatī pratipatnī-vac chrīḥ paryuṣṭayā tava vibho vana-mālayeyaṃ saṃspārdhinī bhagavatī pratipatnī-vac chrīḥ yaḥ su-praṇītam amuyārhaṇam ādadan no bhūyāt sadāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ //
केतुस् त्रि-विक्रम-युतस् त्रि-पतत्-पताको यस् ते भयाभय-करो ऽसुर-देव-चम्वोः केतुस् त्रि-विक्रम-युतस् त्रि-पतत्-पताको यस् ते भयाभय-करो ऽसुर-देव-चम्वोः स्वर्गाय साधुषु खलेष्व् इतराय भूमन् पदः पुनातु भगवन् भजताम् अघं नः ॥
ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patāko yas te bhayābhaya-karo 'sura-deva-camvoḥ ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patāko yas te bhayābhaya-karo 'sura-deva-camvoḥ svargāya sādhuṣu khaleṣv itarāya bhūman padaḥ punātu bhagavan bhajatām aghaṃ naḥ //
नस्य् ओत-गाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस् तनु-भृतो मिथुर् अर्द्यमानाः नस्य् ओत-गाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस् तनु-भृतो मिथुर् अर्द्यमानाः कालस्य ते प्रकृति-पूरुषयोः परस्य शं नस् तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥
nasy ota-gāva iva yasya vaśe bhavanti brahmādayas tanu-bhṛto mithur ardyamānāḥ nasy ota-gāva iva yasya vaśe bhavanti brahmādayas tanu-bhṛto mithur ardyamānāḥ kālasya te prakṛti-pūruṣayoḥ parasya śaṃ nas tanotu caraṇaḥ puruṣottamasya //
अस्यासि हेतुर् उदय-स्थिति-संयमानाम् अव्यक्त-जीव-महताम् अपि कालम् आहुः अस्यासि हेतुर् उदय-स्थिति-संयमानाम् अव्यक्त-जीव-महताम् अपि कालम् आहुः सो ऽयं त्रि-णाभिर् अखिलापचये प्रवृत्तः कालो गभीर-रय उत्तम-पूरुषस् त्वम् ॥
asyāsi hetur udaya-sthiti-saṃyamānām avyakta-jīva-mahatām api kālam āhuḥ asyāsi hetur udaya-sthiti-saṃyamānām avyakta-jīva-mahatām api kālam āhuḥ so 'yaṃ tri-ṇābhir akhilāpacaye pravṛttaḥ kālo gabhīra-raya uttama-pūruṣas tvam //
त्वत्तः पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तम् इव गर्भम् अमोघ-वीर्यः त्वत्तः पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तम् इव गर्भम् अमोघ-वीर्यः सो ऽयं तयानुगत आत्मन आण्ड-कोशं हैमं ससर्ज बहिर् आवरणैर् उपेतम् ॥
tvattaḥ pumān samadhigamya yayāsya vīryaṃ dhatte mahāntam iva garbham amogha-vīryaḥ tvattaḥ pumān samadhigamya yayāsya vīryaṃ dhatte mahāntam iva garbham amogha-vīryaḥ so 'yaṃ tayānugata ātmana āṇḍa-kośaṃ haimaṃ sasarja bahir āvaraṇair upetam //
तत् तस्थूषश् च जगतश् च भवान् अधीशो यन् माययोत्थ-गुण-विक्रिययोपनीतान् तत् तस्थूषश् च जगतश् च भवान् अधीशो यन् माययोत्थ-गुण-विक्रिययोपनीतान् अर्थाञ् जुषन्न् अपि हृषीक-पते न लिप्तो ये ऽन्ये स्वतः परिहृताद् अपि बिभ्यति स्म ॥
tat tasthūṣaś ca jagataś ca bhavān adhīśo yan māyayottha-guṇa-vikriyayopanītān tat tasthūṣaś ca jagataś ca bhavān adhīśo yan māyayottha-guṇa-vikriyayopanītān arthāñ juṣann api hṛṣīka-pate na lipto ye 'nye svataḥ parihṛtād api bibhyati sma //
स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि- भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि- भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः पत्न्यस् तु षोडश-सहस्रम् अनङ्ग-बाणैर् यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर् न विभ्व्यः ॥
smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ patnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇair na vibhvyaḥ //
विभ्व्यस् तवामृत-कथोद-वहास् त्रि-लोक्याः पादावने-ज-सरितः शमलानि हन्तुम् विभ्व्यस् तवामृत-कथोद-वहास् त्रि-लोक्याः पादावने-ज-सरितः शमलानि हन्तुम् आनुश्रवं श्रुतिभिर् अङ्घ्रि-जम् अङ्ग-सङ्गैस् तीर्थ-द्वयं शुचि-षदस् त उपस्पृशन्ति ॥
vibhvyas tavāmṛta-kathoda-vahās tri-lokyāḥ pādāvane-ja-saritaḥ śamalāni hantum vibhvyas tavāmṛta-kathoda-vahās tri-lokyāḥ pādāvane-ja-saritaḥ śamalāni hantum ānuśravaṃ śrutibhir aṅghri-jam aṅga-saṅgais tīrtha-dvayaṃ śuci-ṣadas ta upaspṛśanti //
श्री-बादरायणिर् उवाच इत्य् अभिष्टूय विबुधैः सेशः शत-धृतिर् हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरम् आश्रितः ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca ity abhiṣṭūya vibudhaiḥ seśaḥ śata-dhṛtir harim / abhyabhāṣata govindaṃ praṇamyāmbaram āśritaḥ //
श्री-ब्रह्मोवाच भूमेर् भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो । त्वम् अस्माभिर् अशेषात्मन् तत् तथैवोपपादितम् ॥
śrī-brahmovāca bhūmer bhārāvatārāya purā vijñāpitaḥ prabho / tvam asmābhir aśeṣātman tat tathaivopapāditam //
धर्मश् च स्थापितः सत्सु सत्य-सन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश् च दिक्षु विक्षिप्ता सर्व-लोक-मलापहा ॥
dharmaś ca sthāpitaḥ satsu satya-sandheṣu vai tvayā / kīrtiś ca dikṣu vikṣiptā sarva-loka-malāpahā //
अवतीर्य यदोर् वंशे बिभ्रद् रूपम् अनुत्तमम् । कर्माण्य् उद्दाम-वृत्तानि हिताय जगतो ऽकृथाः ॥
avatīrya yador vaṃśe bibhrad rūpam anuttamam / karmāṇy uddāma-vṛttāni hitāya jagato 'kṛthāḥ //
यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ । शृण्वन्तः कीर्तयन्तश् च तरिष्यन्त्य् अञ्जसा तमः ॥
yāni te caritānīśa manuṣyāḥ sādhavaḥ kalau / śṛṇvantaḥ kīrtayantaś ca tariṣyanty añjasā tamaḥ //
यदु-वंशे ऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम । शरच्-छतं व्यतीयाय पञ्च-विंशाधिकं प्रभो ॥
yadu-vaṃśe 'vatīrṇasya bhavataḥ puruṣottama / śarac-chataṃ vyatīyāya pañca-viṃśādhikaṃ prabho //
नाधुना ते ऽखिलाधार देव-कार्यावशेषितम् । कुलं च विप्र-शापेन नष्ट-प्रायम् अभूद् इदम् ॥
nādhunā te 'khilādhāra deva-kāryāvaśeṣitam / kulaṃ ca vipra-śāpena naṣṭa-prāyam abhūd idam //
ततः स्व-धाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । स-लोकाल् लोक-पालान् नः पाहि वैकुण्ठ-किङ्करान् ॥
tataḥ sva-dhāma paramaṃ viśasva yadi manyase / sa-lokāl loka-pālān naḥ pāhi vaikuṇṭha-kiṅkarān //
श्री-भगवान् उवाच अवधारितम् एतन् मे यद् आत्थ विबुधेश्वर । कृतं वः कार्यम् अखिलं भूमेर् भारो ऽवतारितः ॥
śrī-bhagavān uvāca avadhāritam etan me yad āttha vibudheśvara / kṛtaṃ vaḥ kāryam akhilaṃ bhūmer bhāro 'vatāritaḥ //
तद् इदं यादव-कुलं वीर्य-शौर्य-श्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ॥
tad idaṃ yādava-kulaṃ vīrya-śaurya-śriyoddhatam / lokaṃ jighṛkṣad ruddhaṃ me velayeva mahārṇavaḥ //
यद्य् असंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्य् अनेन लोको ऽयम् उद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥
yady asaṃhṛtya dṛptānāṃ yadūnāṃ vipulaṃ kulam / gantāsmy anena loko 'yam udvelena vinaṅkṣyati //
इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विज-शाप-जः । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्न् एतद्-अन्ते तवानघ ॥
idānīṃ nāśa ārabdhaḥ kulasya dvija-śāpa-jaḥ / yāsyāmi bhavanaṃ brahmann etad-ante tavānagha //
श्री-शुक उवाच इत्य् उक्तो लोक-नाथेन स्वयम्-भूः प्रणिपत्य तम् । सह देव-गणैर् देवः स्व-धाम समपद्यत ॥
śrī-śuka uvāca ity ukto loka-nāthena svayam-bhūḥ praṇipatya tam / saha deva-gaṇair devaḥ sva-dhāma samapadyata //
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवान् आह यदु-वृद्धान् समागतान् ॥
atha tasyāṃ mahotpātān dvāravatyāṃ samutthitān / vilokya bhagavān āha yadu-vṛddhān samāgatān //
श्री-भगवान् उवाच एते वै सु-महोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः । शापश् च नः कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः ॥
śrī-bhagavān uvāca ete vai su-mahotpātā vyuttiṣṭhantīha sarvataḥ / śāpaś ca naḥ kulasyāsīd brāhmaṇebhyo duratyayaḥ //
न वस्तव्यम् इहास्माभिर् जिजीविषुभिर् आर्यकाः । प्रभासं सु-महत्-पुण्यं यास्यामो ऽद्यैव मा चिरम् ॥
na vastavyam ihāsmābhir jijīviṣubhir āryakāḥ / prabhāsaṃ su-mahat-puṇyaṃ yāsyāmo 'dyaiva mā ciram //
यत्र स्नात्वा दक्ष-शापाद् गृहीतो यक्ष्मणोदु-राट् । विमुक्तः किल्बिषात् सद्यो भेजे भूयः कलोदयम् ॥
yatra snātvā dakṣa-śāpād gṛhīto yakṣmaṇodu-rāṭ / vimuktaḥ kilbiṣāt sadyo bheje bhūyaḥ kalodayam //
वयं च तस्मिन्न् आप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नाना-गुणवतान्धसा ॥
vayaṃ ca tasminn āplutya tarpayitvā pitṝn surān / bhojayitvoṣijo viprān nānā-guṇavatāndhasā //
तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर् नौभिर् इवार्णवम् ॥
teṣu dānāni pātreṣu śraddhayoptvā mahānti vai / vṛjināni tariṣyāmo dānair naubhir ivārṇavam //
श्री-शुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुरु-नन्दन । गन्तुं कृत-धियस् तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatādiṣṭā yādavāḥ kuru-nandana / gantuṃ kṛta-dhiyas tīrthaṃ syandanān samayūyujan //
तन् निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णम् अनुव्रतः ॥
tan nirīkṣyoddhavo rājan śrutvā bhagavatoditam / dṛṣṭvāriṣṭāni ghorāṇi nityaṃ kṛṣṇam anuvrataḥ //
विविक्त उपसङ्गम्य जगताम् ईश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरिसा पादौ प्राञ्जलिस् तम् अभाषत ॥
vivikta upasaṅgamya jagatām īśvareśvaram / praṇamya śirisā pādau prāñjalis tam abhāṣata //
श्री-उद्धव उवाच देव-देवेश योगेश पुण्य-श्रवण-कीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्र-शापं समर्थो ऽपि प्रत्यहन् न यद् ईश्वरः ॥
śrī-uddhava uvāca deva-deveśa yogeśa puṇya-śravaṇa-kīrtana / saṃhṛtyaitat kulaṃ nūnaṃ lokaṃ santyakṣyate bhavān / vipra-śāpaṃ samartho 'pi pratyahan na yad īśvaraḥ //
नाहं तवाङ्घ्रि-कमलं क्षणार्धम् अपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्व-धाम नय माम् अपि ॥
nāhaṃ tavāṅghri-kamalaṃ kṣaṇārdham api keśava / tyaktuṃ samutsahe nātha sva-dhāma naya mām api //
तव विक्रीडितं कृष्ण नृनां परम-मङ्गलम् । कर्ण-पीयूषम् आसाद्य त्यजन्त्य् अन्य-स्पृहां जनाः ॥
tava vikrīḍitaṃ kṛṣṇa nṛnāṃ parama-maṅgalam / karṇa-pīyūṣam āsādya tyajanty anya-spṛhāṃ janāḥ //
शय्यासनाटन-स्थान- स्नान-क्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियम् आत्मानं वयं भक्तास् त्यजेम हि ॥
śayyāsanāṭana-sthāna- snāna-krīḍāśanādiṣu / kathaṃ tvāṃ priyam ātmānaṃ vayaṃ bhaktās tyajema hi //
त्वयोपभुक्त-स्रग्-गन्ध- वासो-ऽलङ्कार-चर्चिताः । उच्छिष्ट-भोजिनो दासास् तव मायां जयेम हि ॥
tvayopabhukta-srag-gandha- vāso-'laṅkāra-carcitāḥ / ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṃ jayema hi //
वात-वसना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्र-मन्थिनः । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासीनो ऽमलाः ॥
vāta-vasanā ya ṛṣayaḥ śramaṇā ūrdhra-manthinaḥ / brahmākhyaṃ dhāma te yānti śāntāḥ sannyāsīno 'malāḥ //
वयं त्व् इह महा-योगिन् भ्रमन्तः कर्म-वर्त्मसु । त्वद्-वार्तया तरिष्यामस् तावकैर् दुस्तरं तमः ॥
vayaṃ tv iha mahā-yogin bhramantaḥ karma-vartmasu / tvad-vārtayā tariṣyāmas tāvakair dustaraṃ tamaḥ //
स्मरन्तः कीर्तयन्तस् ते कृतानि गदितानि च । गत्य्-उत्स्मितेक्षण-क्ष्वेलि यन् नृ-लोक-विडम्बनम् ॥
smarantaḥ kīrtayantas te kṛtāni gaditāni ca / gaty-utsmitekṣaṇa-kṣveli yan nṛ-loka-viḍambanam //
श्री-शुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकी-सुतः । एकान्तिनं प्रियं भृत्यम् उद्धवं समभाषत ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ vijñāpito rājan bhagavān devakī-sutaḥ / ekāntinaṃ priyaṃ bhṛtyam uddhavaṃ samabhāṣata //