श्री-शुक उवाच गोविन्द-भुज-गुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन् नारदो ऽभीक्ष्णं कृष्णोपासन-लालसः ॥
śrī-śuka uvāca govinda-bhuja-guptāyāṃ dvāravatyāṃ kurūdvaha / avātsīn nārado 'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsana-lālasaḥ //
को नु राजन्न् इन्द्रियवान् मुकुन्द-चरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतो-मृत्युर् उपास्यम् अमरोत्तमैः ॥
ko nu rājann indriyavān mukunda-caraṇāmbujam / na bhajet sarvato-mṛtyur upāsyam amarottamaiḥ //
तम् एकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखम् आसीनम् अभिवाद्येदम् अब्रवीत् ॥
tam ekadā tu devarṣiṃ vasudevo gṛhāgatam / arcitaṃ sukham āsīnam abhivādyedam abravīt //
श्री-वसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्व-देहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोर् उत्तम-श्लोक-वर्त्मनाम् ॥
śrī-vasudeva uvāca bhagavan bhavato yātrā svastaye sarva-dehinām / kṛpaṇānāṃ yathā pitror uttama-śloka-vartmanām //
भूतानां देव-चरितं दुःखाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वादृशाम् अच्युतात्मनाम् ॥
bhūtānāṃ deva-caritaṃ duḥkhāya ca sukhāya ca / sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśām acyutātmanām //
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्म-सचिवाः साधवो दीन-वत्सलाः ॥
bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān / chāyeva karma-sacivāḥ sādhavo dīna-vatsalāḥ //
ब्रह्मंस् तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस् तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात् ॥
brahmaṃs tathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṃs tava / yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvato bhayāt //
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्ति-दम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देव-मायया ॥
ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi mukti-dam / apūjayaṃ na mokṣāya mohito deva-māyayā //
यथा विचित्र-व्यसनाद् भवद्भिर् विश्वतो-भयात् । मुच्येम ह्य् अञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सु-व्रत ॥
yathā vicitra-vyasanād bhavadbhir viśvato-bhayāt / mucyema hy añjasaivāddhā tathā naḥ śādhi su-vrata //
श्री-शुक उवाच राजन्न् एवं कृत-प्रश्नो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस् तम् आह देवर्षिर् हरेः संस्मारितो गुणैः ॥
śrī-śuka uvāca rājann evaṃ kṛta-praśno vasudevena dhīmatā / prītas tam āha devarṣir hareḥ saṃsmārito guṇaiḥ //
श्री-नारद उवाच सम्यग् एतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस् त्वं विश्व-भावनान् ॥
śrī-nārada uvāca samyag etad vyavasitaṃ bhavatā sātvatarṣabha / yat pṛcchase bhāgavatān dharmāṃs tvaṃ viśva-bhāvanān //
श्रुतो ऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः । सद्यः पुनाति सद्-धर्मो देव-विश्व-द्रुहो ऽपि हि ॥
śruto 'nupaṭhito dhyāta ādṛto vānumoditaḥ / sadyaḥ punāti sad-dharmo deva-viśva-druho 'pi hi //
त्वया परम-कल्याणः पुण्य-श्रवण-कीर्तनः । स्मारितो भगवान् अद्य देवो नारायणो मम ॥
tvayā parama-kalyāṇaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ / smārito bhagavān adya devo nārāyaṇo mama //
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam / ārṣabhāṇāṃ ca saṃvādaṃ videhasya mahātmanaḥ //
प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः । तस्याग्नीध्रस् ततो नाभिर् ऋषभस् तत्-सुतः स्मृतः ॥
priyavrato nāma suto manoḥ svāyambhuvasya yaḥ / tasyāgnīdhras tato nābhir ṛṣabhas tat-sutaḥ smṛtaḥ //
तम् आहुर् वासुदेवांशं मोक्ष-धर्म-विवक्षया । अवतीर्णं सुत-शतं तस्यासीद् ब्रह्म-पारगम् ॥
tam āhur vāsudevāṃśaṃ mokṣa-dharma-vivakṣayā / avatīrṇaṃ suta-śataṃ tasyāsīd brahma-pāragam //
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायण-परायणः । विख्यातं वर्षम् एतद् यन्- नाम्ना भारतम् अद्भुतम् ॥
teṣāṃ vai bharato jyeṣṭho nārāyaṇa-parāyaṇaḥ / vikhyātaṃ varṣam etad yan- nāmnā bhāratam adbhutam //
स भुक्त-भोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस् तपसा हरिम् । उपासीनस् तत्-पदवीं लेभे वै जनृनभिस् त्रिभिः ॥
sa bhukta-bhogāṃ tyaktvemāṃ nirgatas tapasā harim / upāsīnas tat-padavīṃ lebhe vai janṛnabhis tribhiḥ //
तेषां नव नव-द्वीप- पतयो ऽस्य समन्ततः । कर्म-तन्त्र-प्रणेतार एकाशीतिर् द्विजातयः ॥
teṣāṃ nava nava-dvīpa- patayo 'sya samantataḥ / karma-tantra-praṇetāra ekāśītir dvijātayaḥ //
नवाभवन् महा-भागा मुनयो ह्य् अर्थ-शंसिनः । श्रमणा वात-रसना आत्म-विद्या-विशारदाः ॥
navābhavan mahā-bhāgā munayo hy artha-śaṃsinaḥ / śramaṇā vāta-rasanā ātma-vidyā-viśāradāḥ //
कविर् हविर् अन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः । आविर्होत्रो ऽथ द्रुमिलश् चमसः करभाजनः ॥
kavir havir antarīkṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ / āvirhotro 'tha drumilaś camasaḥ karabhājanaḥ //
त एते भगवद्-रूपं विश्वं सद्-असद्-आत्मकम् । आत्मनो ऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥
ta ete bhagavad-rūpaṃ viśvaṃ sad-asad-ātmakam / ātmano 'vyatirekeṇa paśyanto vyacaran mahīm //
अव्याहतेष्ट-गतयः सुर-सिद्ध-साध्य- गन्धर्व-यक्ष-नर-किन्नर-नाग-लोकान् अम्प्; मुक्ताश् चरन्ति मुनि-चारण-भूतनाथ- विद्याधर-द्विज-गवां भुवनानि कामम् ॥
avyāhateṣṭa-gatayaḥ sura-siddha-sādhya- gandharva-yakṣa-nara-kinnara-nāga-lokān amp; muktāś caranti muni-cāraṇa-bhūtanātha- vidyādhara-dvija-gavāṃ bhuvanāni kāmam //
त एकदा निमेः सत्रम् उपजग्मुर् यदृच्छया । वितायमानम् ऋषिभिर् अजनाभे महात्मनः ॥
ta ekadā nimeḥ satram upajagmur yadṛcchayā / vitāyamānam ṛṣibhir ajanābhe mahātmanaḥ //
तान् दृष्ट्वा सूर्य-सङ्काशान् महा-भागवतान् नृप । यजमानो ऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥
tān dṛṣṭvā sūrya-saṅkāśān mahā-bhāgavatān nṛpa / yajamāno 'gnayo viprāḥ sarva evopatasthire //
विदेहस् तान् अभिप्रेत्य नारायण-परायणान् । प्रीतः सम्पूजयां चक्रे आसन-स्थान् यथार्हतः ॥
videhas tān abhipretya nārāyaṇa-parāyaṇān / prītaḥ sampūjayāṃ cakre āsana-sthān yathārhataḥ //
तान् रोचमानान् स्व-रुचा ब्रह्म-पुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परम-प्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥
tān rocamānān sva-rucā brahma-putropamān nava / papraccha parama-prītaḥ praśrayāvanato nṛpaḥ //
श्री-विदेह उवाच मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधु-द्विसः । विष्णोर् भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥
śrī-videha uvāca manye bhagavataḥ sākṣāt pārṣadān vo madhu-dvisaḥ / viṣṇor bhūtāni lokānāṃ pāvanāya caranti hi //
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षण-भङ्गुरः । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठ-प्रिय-दर्शनम् ॥
durlabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇa-bhaṅguraḥ / tatrāpi durlabhaṃ manye vaikuṇṭha-priya-darśanam //
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतो ऽनघाः । संसारे ऽस्मिन् क्षणार्धो ऽपि सत्-सङ्गः शेवधिर् नृणाम् ॥
ata ātyantikaṃ kṣemaṃ pṛcchāmo bhavato 'naghāḥ / saṃsāre 'smin kṣaṇārdho 'pi sat-saṅgaḥ śevadhir nṛṇām //
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् । यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्य् आत्मानम् अप्य् अजः ॥
dharmān bhāgavatān brūta yadi naḥ śrutaye kṣamam / yaiḥ prasannaḥ prapannāya dāsyaty ātmānam apy ajaḥ //
श्री-नारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या स-सदस्यर्त्विजं नृपम् ॥
śrī-nārada uvāca evaṃ te niminā pṛṣṭā vasudeva mahattamāḥ / pratipūjyābruvan prītyā sa-sadasyartvijaṃ nṛpam //
श्री-कविर् उवाच मन्ये ऽकुतश्चिद्-भयम् अच्युतस्य पादाम्बुजोपासनम् अत्र नित्यम् । उद्विग्न-बुद्धेर् असद्-आत्म-भावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥
śrī-kavir uvāca manye 'kutaścid-bhayam acyutasya pādāmbujopāsanam atra nityam / udvigna-buddher asad-ātma-bhāvād viśvātmanā yatra nivartate bhīḥ //
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्य् आत्म-लब्धये । अञ्जः पुंसाम् अविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥
ye vai bhagavatā proktā upāyā hy ātma-labdhaye / añjaḥ puṃsām aviduṣāṃ viddhi bhāgavatān hi tān //
यान् आस्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन् न पतेद् इह ॥
yān āsthāya naro rājan na pramādyeta karhicit / dhāvan nimīlya vā netre na skhalen na pated iha //
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर् वा बुद्ध्यात्मना वानुसृत-स्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तत् ॥
kāyena vācā manasendriyair vā buddhyātmanā vānusṛta-svabhāvāt / karoti yad yat sakalaṃ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayet tat //
भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्याद् ईशाद् अपेतस्य विपर्ययो ऽस्मृतिः । तन्-माययातो बुध आभजेत् तं भक्त्यैकयेशं गुरु-देवतात्मा ॥
bhayaṃ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya viparyayo 'smṛtiḥ / tan-māyayāto budha ābhajet taṃ bhaktyaikayeśaṃ guru-devatātmā //
अविद्यमानो ऽप्य् अवभाति हि द्वयो ध्यातुर् धिया स्वप्न-मनोरथौ यथा । तत् कर्म-सङ्कल्प-विकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्याद् अभयं ततः स्यात् ॥
avidyamāno 'py avabhāti hi dvayo dhyātur dhiyā svapna-manorathau yathā / tat karma-saṅkalpa-vikalpakaṃ mano budho nirundhyād abhayaṃ tataḥ syāt //
शृण्वन् सु-भद्राणि रथाङ्ग-पाणेर् जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तद्-अर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेद् असङ्गः ॥
śṛṇvan su-bhadrāṇi rathāṅga-pāṇer janmāni karmāṇi ca yāni loke / gītāni nāmāni tad-arthakāni gāyan vilajjo vicared asaṅgaḥ //
एवं-व्रतः स्व-प्रिय-नाम-कीर्त्या जातानुरागो द्रुत-चित्त उच्चैः । हसत्य् अथो रोदिति रौति गायत्य् उन्माद-वन् नृत्यति लोक-बाह्यः ॥
evaṃ-vrataḥ sva-priya-nāma-kīrtyā jātānurāgo druta-citta uccaiḥ / hasaty atho roditi rauti gāyaty unmāda-van nṛtyati loka-bāhyaḥ //
खं वायुम् अग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्-समुद्रांश् च हरेः शरीरं यत् किं च भूतं प्रणमेद् अनन्यः ॥
khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ mahīṃ ca jyotīṃṣi sattvāni diśo drumādīn / sarit-samudrāṃś ca hareḥ śarīraṃ yat kiṃ ca bhūtaṃ praṇamed ananyaḥ //
भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिर् अन्यत्र चैष त्रिक एक-कालः । प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युस् तुष्टिः पुष्टिः क्षुद्-अपायो ऽनु-घासम् ॥
bhaktiḥ pareśānubhavo viraktir anyatra caiṣa trika eka-kālaḥ / prapadyamānasya yathāśnataḥ syus tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣud-apāyo 'nu-ghāsam //
इत्य् अच्युताङ्घ्रिं भजतो ऽनुवृत्त्या भक्तिर् विरक्तिर् भगवत्-प्रबोधः । भवन्ति वै भागवतस्य राजंस् ततः परां शान्तिम् उपैति साक्षात् ॥
ity acyutāṅghriṃ bhajato 'nuvṛttyā bhaktir viraktir bhagavat-prabodhaḥ / bhavanti vai bhāgavatasya rājaṃs tataḥ parāṃ śāntim upaiti sākṣāt //
श्री-राजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्-धर्मो यादृशो नृणाम् । यथाचरति यद् ब्रूते यैर् लिङ्गैर् भगवत्-प्रियः ॥
śrī-rājovāca atha bhāgavataṃ brūta yad-dharmo yādṛśo nṛṇām / yathācarati yad brūte yair liṅgair bhagavat-priyaḥ //
श्री-हविर् उवाच सर्व-भूतेषु यः पश्येद् भगवद्-भावम् आत्मनः । भूतानि भगवत्य् आत्मन्य् एष भागवतोत्तमः ॥
śrī-havir uvāca sarva-bhūteṣu yaḥ paśyed bhagavad-bhāvam ātmanaḥ / bhūtāni bhagavaty ātmany eṣa bhāgavatottamaḥ //
ईस्वरे तद्-अधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेम-मैत्री-कृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥
īsvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca / prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ //
अर्चायाम् एव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्-भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥
arcāyām eva haraye pūjāṃ yaḥ śraddhayehate / na tad-bhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ //
गृहीत्वापीन्द्रियैर् अर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर् मायाम् इदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥
gṛhītvāpīndriyair arthān yo na dveṣṭi na hṛṣyati / viṣṇor māyām idaṃ paśyan sa vai bhāgavatottamaḥ //
देहेन्द्रिय-प्राण-मनो-धियां यो जन्माप्यय-क्षुद्-भय-तर्ष-कृच्छ्रैः । संसार-धर्मैर् अविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर् भागवत-प्रधानः ॥
dehendriya-prāṇa-mano-dhiyāṃ yo janmāpyaya-kṣud-bhaya-tarṣa-kṛcchraiḥ / saṃsāra-dharmair avimuhyamānaḥ smṛtyā harer bhāgavata-pradhānaḥ //
न काम-कर्म-बीजानां यस्य चेतसि सम्भवः । वासुदेवैक-निलयः स वै भागवतोत्तमः ॥
na kāma-karma-bījānāṃ yasya cetasi sambhavaḥ / vāsudevaika-nilayaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ //
न यस्य जन्म-कर्मभ्यां न वर्णाश्रम-जातिभिः । सज्जते ऽस्मिन्न् अहं-भावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥
na yasya janma-karmabhyāṃ na varṇāśrama-jātibhiḥ / sajjate 'sminn ahaṃ-bhāvo dehe vai sa hareḥ priyaḥ //
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्व् आत्मनि वा भिदा । सर्व-भूत-समः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥
na yasya svaḥ para iti vitteṣv ātmani vā bhidā / sarva-bhūta-samaḥ śāntaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ //
त्रि-भुवन-विभव-हेतवे ऽप्य् अकुण्ठ- स्मृतिर् अजितात्म-सुरादिभिर् विमृग्यात् अम्प्; न चलति भगवत्-पदारविन्दाल् लव-निमिषार्धम् अपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥
tri-bhuvana-vibhava-hetave 'py akuṇṭha- smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyāt amp; na calati bhagavat-padāravindāl lava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ //
भगवत उरु-विक्रमाङ्घ्रि-शाखा- नख-मणि-चन्द्रिकया निरस्त-तापे । हृदि कथम् उपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदिते ऽर्क-तापः ॥
bhagavata uru-vikramāṅghri-śākhā- nakha-maṇi-candrikayā nirasta-tāpe / hṛdi katham upasīdatāṃ punaḥ sa prabhavati candra ivodite 'rka-tāpaḥ //
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद् धरिर् अवशाभिहितो ऽप्य् अघौघ-नाशः । प्रणय-रसनया धृताङ्घ्रि-पद्मः स भवति भागवत-प्रधान उक्तः ॥
visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣād dharir avaśābhihito 'py aghaugha-nāśaḥ / praṇaya-rasanayā dhṛtāṅghri-padmaḥ sa bhavati bhāgavata-pradhāna uktaḥ //