श्री-भगवान् उवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जित-श्वासस्य योगिनः । मयि धारयतश् चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥
śrī-bhagavān uvāca jitendriyasya yuktasya jita-śvāsasya yoginaḥ / mayi dhārayataś ceta upatiṣṭhanti siddhayaḥ //
श्री-उद्धव उवाच कया धारणया का स्वित् कथं वा सिद्धिर् अच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धि-दो भवान् ॥
śrī-uddhava uvāca kayā dhāraṇayā kā svit kathaṃ vā siddhir acyuta / kati vā siddhayo brūhi yogināṃ siddhi-do bhavān //
श्री-भगवान् उवाच सिद्धयो ऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योग-पार-गैः । तासाम् अष्टौ मत्-प्रधाना दशैव गुण-हेतवः ॥
śrī-bhagavān uvāca siddhayo 'ṣṭādaśa proktā dhāraṇā yoga-pāra-gaiḥ / tāsām aṣṭau mat-pradhānā daśaiva guṇa-hetavaḥ //
अणिमा महिमा मूर्तेर् लघिमा प्राप्तिर् इन्द्रियैः । प्राकाम्यं श्रुत-दृष्टेषु शक्ति-प्रेरणम् ईशिता ॥
aṇimā mahimā mūrter laghimā prāptir indriyaiḥ / prākāmyaṃ śruta-dṛṣṭeṣu śakti-preraṇam īśitā //
गुणेष्व् असङ्गो वशिता यत्-कामस् तद् अवस्यति । एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टाव् औत्पत्तिका मताः ॥
guṇeṣv asaṅgo vaśitā yat-kāmas tad avasyati / etā me siddhayaḥ saumya aṣṭāv autpattikā matāḥ //
अनूर्मिमत्त्वं देहे ऽस्मिन् दूर-श्रवण-दर्शनम् । मनो-जवः काम-रूपं पर-काय-प्रवेशनम् ॥
anūrmimattvaṃ dehe 'smin dūra-śravaṇa-darśanam / mano-javaḥ kāma-rūpaṃ para-kāya-praveśanam //
स्वच्छन्द-मृत्युर् देवानां सह-क्रीडानुदर्शनम् । यथा-सङ्कल्प-संसिद्धिर् आज्ञाप्रतिहता गतिः ॥
svacchanda-mṛtyur devānāṃ saha-krīḍānudarśanam / yathā-saṅkalpa-saṃsiddhir ājñāpratihatā gatiḥ //
त्रि-काल-ज्ञत्वम् अद्वन्द्वं पर-चित्ताद्य्-अभिज्ञता । अग्न्य्-अर्काम्बु-विषादीनां प्रतिष्टम्भो ऽपराजयः ॥
tri-kāla-jñatvam advandvaṃ para-cittādy-abhijñatā / agny-arkāmbu-viṣādīnāṃ pratiṣṭambho 'parājayaḥ //
एताश् चोद्देशतः प्रोक्ता योग-धारण-सिद्धयः । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान् निबोध मे ॥
etāś coddeśataḥ proktā yoga-dhāraṇa-siddhayaḥ / yayā dhāraṇayā yā syād yathā vā syān nibodha me //
भूत-सूक्ष्मात्मनि मयि तन्-मात्रं धारयेन् मनः । अणिमानम् अवाप्नोति तन्-मात्रोपासको मम ॥
bhūta-sūkṣmātmani mayi tan-mātraṃ dhārayen manaḥ / aṇimānam avāpnoti tan-mātropāsako mama //
महत्-तत्त्वात्मनि मयि यथा-संस्थं मनो दधत् । महिमानम् अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥
mahat-tattvātmani mayi yathā-saṃsthaṃ mano dadhat / mahimānam avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak //
परमाणु-मये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । काल-सूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानम् अवाप्नुयात् ॥
paramāṇu-maye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan / kāla-sūkṣmārthatāṃ yogī laghimānam avāpnuyāt //
धारयन् मय्य् अहं-तत्त्वे मनो वैकारिके ऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणाम् आत्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्-मनाः ॥
dhārayan mayy ahaṃ-tattve mano vaikārike 'khilam / sarvendriyāṇām ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti man-manāḥ //
महत्य् आत्मनि यः सूत्रे धारयेन् मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते ऽव्यक्त-जन्मनः ॥
mahaty ātmani yaḥ sūtre dhārayen mayi mānasam / prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate 'vyakta-janmanaḥ //
विष्णौ त्र्य्-अधीश्वरे चित्तं धारयेत् काल-विग्रहे । स ईशित्वम् अवाप्नोति क्षेत्रज्ञ-क्षेत्र-चोदनाम् ॥
viṣṇau try-adhīśvare cittaṃ dhārayet kāla-vigrahe / sa īśitvam avāpnoti kṣetrajña-kṣetra-codanām //
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्-छब्द-शब्दिते । मनो मय्य् आदधद् योगी मद्-धर्मा वशिताम् इयात् ॥
nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chabda-śabdite / mano mayy ādadhad yogī mad-dharmā vaśitām iyāt //
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः । परमानन्दम् आप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते ॥
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ / paramānandam āpnoti yatra kāmo 'vasīyate //
श्वेतद्वीप-पतौ चित्तं शुद्धे धर्म-मये मयि । धारयञ् छ्वेततां याति षड्-ऊर्मि-रहितो नरः ॥
śvetadvīpa-patau cittaṃ śuddhe dharma-maye mayi / dhārayañ chvetatāṃ yāti ṣaḍ-ūrmi-rahito naraḥ //
मय्य् आकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषम् उद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः शृणोत्य् असौ ॥
mayy ākāśātmani prāṇe manasā ghoṣam udvahan / tatropalabdhā bhūtānāṃ haṃso vācaḥ śṛṇoty asau //
चक्षुस् त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारम् अपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरतः ॥
cakṣus tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāram api cakṣuṣi / māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati dūrataḥ //
मनो मयि सु-संयोज्य देहं तद्-अनुवायुना । मद्-धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ॥
mano mayi su-saṃyojya dehaṃ tad-anuvāyunā / mad-dhāraṇānubhāvena tatrātmā yatra vai manaḥ //
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत् तद् भवेन् मनो-रूपं मद्-योग-बलम् आश्रयः ॥
yadā mana upādāya yad yad rūpaṃ bubhūṣati / tat tad bhaven mano-rūpaṃ mad-yoga-balam āśrayaḥ //
पर-कायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायु-भूतः षडङ्घ्रि-वत् ॥
para-kāyaṃ viśan siddha ātmānaṃ tatra bhāvayet / piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇo vāyu-bhūtaḥ ṣaḍaṅghri-vat //
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृद्-उरः-कण्ठ-मूर्धसु । आरोप्य ब्रह्म-रन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत् तनुम् ॥
pārṣṇyāpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛd-uraḥ-kaṇṭha-mūrdhasu / āropya brahma-randhreṇa brahma nītvotsṛjet tanum //
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्-स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्व-वृत्तीः सुर-स्त्रियः ॥
vihariṣyan surākrīḍe mat-sthaṃ sattvaṃ vibhāvayet / vimānenopatiṣṭhanti sattva-vṛttīḥ sura-striyaḥ //
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्-परः पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस् तथा तत् समुपाश्नुते ॥
yathā saṅkalpayed buddhyā yadā vā mat-paraḥ pumān / mayi satye mano yuñjaṃs tathā tat samupāśnute //
यो वै मद्-भावम् आपन्न ईशितुर् वशितुः पुमान् । कुतश्चिन् न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥
yo vai mad-bhāvam āpanna īśitur vaśituḥ pumān / kutaścin na vihanyeta tasya cājñā yathā mama //
मद्-भक्त्या शुद्ध-सत्त्वस्य योगिनो धारणा-विदः । तस्य त्रै-कालिकी बुद्धिर् जन्म-मृत्यूपबृंहिता ॥
mad-bhaktyā śuddha-sattvasya yogino dhāraṇā-vidaḥ / tasya trai-kālikī buddhir janma-mṛtyūpabṛṃhitā //
अग्न्य्-आदिभिर् न हन्येत मुनेर् योग-मयं वपुः । मद्-योग-शान्त-चित्तस्य यादसाम् उदकं यथा ॥
agny-ādibhir na hanyeta muner yoga-mayaṃ vapuḥ / mad-yoga-śānta-cittasya yādasām udakaṃ yathā //
मद्-विभूतीर् अभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्र-विभूषिताः । ध्वजातपत्र-व्यजनैः स भवेद् अपराजितः ॥
mad-vibhūtīr abhidhyāyan śrīvatsāstra-vibhūṣitāḥ / dhvajātapatra-vyajanaiḥ sa bhaved aparājitaḥ //
उपासकस्य माम् एवं योग-धारणया मुनेः । सिद्धयः पूर्व-कथिता उपतिष्ठन्त्य् अशेषतः ॥
upāsakasya mām evaṃ yoga-dhāraṇayā muneḥ / siddhayaḥ pūrva-kathitā upatiṣṭhanty aśeṣataḥ //
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जित-श्वासात्मनो मुनेः । मद्-धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सु-दुर्लभा ॥
jitendriyasya dāntasya jita-śvāsātmano muneḥ / mad-dhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ su-durlabhā //
अन्तरायान् वदन्त्य् एता युञ्जतो योगम् उत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य काल-क्षपण-हेतवः ॥
antarāyān vadanty etā yuñjato yogam uttamam / mayā sampadyamānasya kāla-kṣapaṇa-hetavaḥ //
जन्मौषधि-तपो-मन्त्रैर् यावतीर् इह सिद्धयः । योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर् योग-गतिं व्रजेत् ॥
janmauṣadhi-tapo-mantrair yāvatīr iha siddhayaḥ / yogenāpnoti tāḥ sarvā nānyair yoga-gatiṃ vrajet //
सर्वासाम् अपि सिद्धीनां हेतुः पतिर् अहं प्रभुः । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्म-वादिनाम् ॥
sarvāsām api siddhīnāṃ hetuḥ patir ahaṃ prabhuḥ / ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahma-vādinām //
अहम् आत्मान्तरो बाह्यो ऽनावृतः सर्व-देहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिर् अन्तः स्वयं तथा ॥
aham ātmāntaro bāhyo 'nāvṛtaḥ sarva-dehinām / yathā bhūtāni bhūteṣu bahir antaḥ svayaṃ tathā //