श्री-राजोवाच ब्रह्मन् वेदितुम् इच्छामः स्वसारां राम-कृष्णयोः । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही ॥
śrī-rājovāca brahman veditum icchāmaḥ svasārāṃ rāma-kṛṣṇayoḥ / yathopayeme vijayo yā mamāsīt pitāmahī //
श्री-शुक उवाच अर्जुनस् तीर्थ-यात्रायां पर्यटन्न् अवनीं प्रभुः । गतः प्रभासम् अशृणोन् मातुलेयीं स आत्मनः ॥
śrī-śuka uvāca arjunas tīrtha-yātrāyāṃ paryaṭann avanīṃ prabhuḥ / gataḥ prabhāsam aśṛṇon mātuleyīṃ sa ātmanaḥ //
दुर्योधनाय रामस् तां दास्यतीति न चापरे । तल्-लिप्सुः स यतिर् भूत्वा त्रि-दण्डी द्वारकाम् अगात् ॥
duryodhanāya rāmas tāṃ dāsyatīti na cāpare / tal-lipsuḥ sa yatir bhūtvā tri-daṇḍī dvārakām agāt //
तत्र वै वार्षितान् मासान् अवात्सीत् स्वार्थ-साधकः । पौरैः सभाजितो ऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः ॥
tatra vai vārṣitān māsān avātsīt svārtha-sādhakaḥ / pauraiḥ sabhājito 'bhīkṣṇaṃ rāmeṇājānatā ca saḥ //
एकदा गृहम् आनीय आतिथ्येन निमन्त्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥
ekadā gṛham ānīya ātithyena nimantrya tam / śraddhayopahṛtaṃ bhaikṣyaṃ balena bubhuje kila //
सो ऽपश्यत् तत्र महतीं कन्यां वीर-मनो-हराम् । प्रीत्य्-उत्फुल्लेक्षणस् तस्यां भाव-क्षुब्धं मनो दधे ॥
so 'paśyat tatra mahatīṃ kanyāṃ vīra-mano-harām / prīty-utphullekṣaṇas tasyāṃ bhāva-kṣubdhaṃ mano dadhe //
सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयं-गमम् । हसन्ती व्रीडितापङ्गी तन्-न्यस्त-हृदयेक्षणा ॥
sāpi taṃ cakame vīkṣya nārīṇāṃ hṛdayaṃ-gamam / hasantī vrīḍitāpaṅgī tan-nyasta-hṛdayekṣaṇā //
तां परं समनुध्यायन्न् अन्तरं प्रेप्सुर् अर्जुनः । न लेभे शं भ्रमच्-चित्तः कामेनाति-बलीयसा ॥
tāṃ paraṃ samanudhyāyann antaraṃ prepsur arjunaḥ / na lebhe śaṃ bhramac-cittaḥ kāmenāti-balīyasā //
महत्यां देव-यात्रायां रथ-स्थां दुर्ग-निर्गतां । जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महा-रथः ॥
mahatyāṃ deva-yātrāyāṃ ratha-sthāṃ durga-nirgatāṃ / jahārānumataḥ pitroḥ kṛṣṇasya ca mahā-rathaḥ //
रथ-स्थो धनुर् आदाय शूरांश् चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्व-भागं मृग-राड् इव ॥
ratha-stho dhanur ādāya śūrāṃś cārundhato bhaṭān / vidrāvya krośatāṃ svānāṃ sva-bhāgaṃ mṛga-rāḍ iva //
तच् छ्रुत्वा क्षुभितो रामः पर्वणीव महार्णवः । गृहीत-पादः कृष्णेन सुहृद्भिश् चानुसान्त्वितः ॥
tac chrutvā kṣubhito rāmaḥ parvaṇīva mahārṇavaḥ / gṛhīta-pādaḥ kṛṣṇena suhṛdbhiś cānusāntvitaḥ //
प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वर-वध्वोर् मुदा बलः । महा-धनोपस्करेभ- रथाश्व-नर-योषितः ॥
prāhiṇot pāribarhāṇi vara-vadhvor mudā balaḥ / mahā-dhanopaskarebha- rathāśva-nara-yoṣitaḥ //
श्री-शुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विज-श्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः । कृष्णैक-भक्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविर् अलम्पतः ॥
śrī-śuka uvāca kṛṣṇasyāsīd dvija-śreṣṭhaḥ śrutadeva iti śrutaḥ / kṛṣṇaika-bhaktyā pūrṇārthaḥ śāntaḥ kavir alampataḥ //
स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्य- निर्वर्तित-निज-क्रियः ॥
sa uvāsa videheṣu mithilāyāṃ gṛhāśramī / anīhayāgatāhārya- nirvartita-nija-kriyaḥ //
यात्रा-मात्रं त्व् अहर् अहर् दैवाद् उपनमत्य् उत । नाधिकं तावता तुष्टः क्रिया चक्रे यथोचिताः ॥
yātrā-mātraṃ tv ahar ahar daivād upanamaty uta / nādhikaṃ tāvatā tuṣṭaḥ kriyā cakre yathocitāḥ //
तथा तद्-राष्ट्र-पालो ऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः । मैथिलो निरहम्-मान उभाव् अप्य् अच्युत-प्रियौ ॥
tathā tad-rāṣṭra-pālo 'ṅga bahulāśva iti śrutaḥ / maithilo niraham-māna ubhāv apy acyuta-priyau //
तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर् विदेहान् प्रययौ प्रभुः ॥
tayoḥ prasanno bhagavān dārukeṇāhṛtaṃ ratham / āruhya sākaṃ munibhir videhān prayayau prabhuḥ //
नारदो वामदेवो ऽत्रिः कृष्णो रामो ऽसितो ऽरुणिः । अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश् च्यवनादयः ॥
nārado vāmadevo 'triḥ kṛṣṇo rāmo 'sito 'ruṇiḥ / ahaṃ bṛhaspatiḥ kaṇvo maitreyaś cyavanādayaḥ //
तत्र तत्र तम् आयान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थुः सार्घ्य-हस्ता ग्रहैः सूर्यम् इवोदितम् ॥
tatra tatra tam āyāntaṃ paurā jānapadā nṛpa / upatasthuḥ sārghya-hastā grahaiḥ sūryam ivoditam //
आनर्त-धन्व-कुरु-जाङ्गल-कङ्क-मत्स्य- पाञ्चाल-कुन्ति-मधु-केकय-कोशलार्णाः अम्प्; अन्ये च तन्-मुख-सरोजम् उदार-हास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर् दृशिभिर् न्र्-नार्यः ॥
ānarta-dhanva-kuru-jāṅgala-kaṅka-matsya- pāñcāla-kunti-madhu-kekaya-kośalārṇāḥ amp; anye ca tan-mukha-sarojam udāra-hāsa- snigdhekṣaṇaṃ nṛpa papur dṛśibhir nr-nāryaḥ //
तेभ्यः स्व-वीक्षण-विनष्ट-तमिस्र-दृग्भ्यः क्षेमं त्रि-लोक-गुरुर् अर्थ-दृशं च यच्छन् तेभ्यः स्व-वीक्षण-विनष्ट-तमिस्र-दृग्भ्यः क्षेमं त्रि-लोक-गुरुर् अर्थ-दृशं च यच्छन् शृण्वन् दिग्-अन्त-धवलं स्व-यशो ऽशुभ-घ्नं गीतं सुरैर् नृभिर् अगाच् छनकैर् विदेहान् ॥
tebhyaḥ sva-vīkṣaṇa-vinaṣṭa-tamisra-dṛgbhyaḥ kṣemaṃ tri-loka-gurur artha-dṛśaṃ ca yacchan tebhyaḥ sva-vīkṣaṇa-vinaṣṭa-tamisra-dṛgbhyaḥ kṣemaṃ tri-loka-gurur artha-dṛśaṃ ca yacchan śṛṇvan dig-anta-dhavalaṃ sva-yaśo 'śubha-ghnaṃ gītaṃ surair nṛbhir agāc chanakair videhān //
ते ऽच्युतं प्राप्तम् आकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर् मुदितास् तस्मै गृहीतार्हण-पाणयः ॥
te 'cyutaṃ prāptam ākarṇya paurā jānapadā nṛpa / abhīyur muditās tasmai gṛhītārhaṇa-pāṇayaḥ //
दृष्ट्वा त उत्तमः-श्लोकं प्रीत्य्-उत्फुलाननाशयाः । कैर् धृताञ्जलिभिर् नेमुः श्रुत-पूर्वांस् तथा मुनीन् ॥
dṛṣṭvā ta uttamaḥ-ślokaṃ prīty-utphulānanāśayāḥ / kair dhṛtāñjalibhir nemuḥ śruta-pūrvāṃs tathā munīn //
स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्-गुरुम् । मैथिलः श्रुतदेवश् च पादयोः पेततुः प्रभोः ॥
svānugrahāya samprāptaṃ manvānau taṃ jagad-gurum / maithilaḥ śrutadevaś ca pādayoḥ petatuḥ prabhoḥ //
न्यमन्त्रयेतां दाशार्हम् आतिथ्येन सह द्विजैः । मैथिलः श्रुतदेवश् च युगपत् संहताञ्जली ॥
nyamantrayetāṃ dāśārham ātithyena saha dvijaiḥ / maithilaḥ śrutadevaś ca yugapat saṃhatāñjalī //
भगवांस् तद् अभिप्रेत्य द्वयोः प्रिय-चिकीर्षया । उभयोर् आविशद् गेहम् उभाभ्यां तद्-अलक्षितः ॥
bhagavāṃs tad abhipretya dvayoḥ priya-cikīrṣayā / ubhayor āviśad geham ubhābhyāṃ tad-alakṣitaḥ //
श्रान्तान् अप्य् अथ तान् दूराज् जनकः स्व-गृहागतान् । आनीतेष्व् आसनाग्र्येषु सुखासीनान् महा-मनाः ॥
śrāntān apy atha tān dūrāj janakaḥ sva-gṛhāgatān / ānīteṣv āsanāgryeṣu sukhāsīnān mahā-manāḥ //
प्रवृद्ध-भक्त्या उद्धर्ष- हृदयास्राविलेक्षणः । नत्वा तद्-अङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तद्-अपो लोक-पावनीः ॥
pravṛddha-bhaktyā uddharṣa- hṛdayāsrāvilekṣaṇaḥ / natvā tad-aṅghrīn prakṣālya tad-apo loka-pāvanīḥ //
स-कुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्ध-माल्याम्बराकल्प- धूप-दीपार्घ्य-गो-वृषैः ॥
sa-kuṭumbo vahan mūrdhnā pūjayāṃ cakra īśvarān / gandha-mālyāmbarākalpa- dhūpa-dīpārghya-go-vṛṣaiḥ //
वाचा मधुरया प्रीणन्न् इदम् आहान्न-तर्पितान् । पादाव् अङ्क-गतौ विष्णोः संस्पृशञ् छनकैर् मुदा ॥
vācā madhurayā prīṇann idam āhānna-tarpitān / pādāv aṅka-gatau viṣṇoḥ saṃspṛśañ chanakair mudā //
श्री-बहुलाश्व उवाच भवान् हि सर्व-भूतानाम् आत्मा साक्षी स्व-दृग् विभो । अथ नस् त्वत्-पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः ॥
śrī-bahulāśva uvāca bhavān hi sarva-bhūtānām ātmā sākṣī sva-dṛg vibho / atha nas tvat-padāmbhojaṃ smaratāṃ darśanaṃ gataḥ //
स्व-वचस् तद् ऋतं कर्तुम् अस्मद्-दृग्-गोचरो भवान् । यद् आत्थैकान्त-भक्तान् मे नानन्तः श्रीर् अजः प्रियः ॥
sva-vacas tad ṛtaṃ kartum asmad-dṛg-gocaro bhavān / yad ātthaikānta-bhaktān me nānantaḥ śrīr ajaḥ priyaḥ //
को नु त्वच्-चरणाम्भोजम् एवं-विद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस् त्वम् आत्म-दः ॥
ko nu tvac-caraṇāmbhojam evaṃ-vid visṛjet pumān / niṣkiñcanānāṃ śāntānāṃ munīnāṃ yas tvam ātma-daḥ //
यो ऽवतीर्य यदोर् वंशे नृणां संसरताम् इह । यशो वितेने तच्-छान्त्यै त्रै-लोक्य-वृजिनापहम् ॥
yo 'vatīrya yador vaṃśe nṛṇāṃ saṃsaratām iha / yaśo vitene tac-chāntyai trai-lokya-vṛjināpaham //
नमस् तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे । नारायणाय ऋषये सु-शान्तं तप ईयुषे ॥
namas tubhyaṃ bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase / nārāyaṇāya ṛṣaye su-śāntaṃ tapa īyuṣe //
दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजैः । समेतः पाद-रजसा पुनीहीदं निमेः कुलम् ॥
dināni katicid bhūman gṛhān no nivasa dvijaiḥ / sametaḥ pāda-rajasā punīhīdaṃ nimeḥ kulam //
इत्य् उपामन्त्रितो राज्ञा भगवांल् लोक-भावनः । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिला-नर-योषिताम् ॥
ity upāmantrito rājñā bhagavāṃl loka-bhāvanaḥ / uvāsa kurvan kalyāṇaṃ mithilā-nara-yoṣitām //
श्रुतदेवो ऽच्युतं प्राप्तं स्व-गृहाञ् जनको यथा । नत्वा मुनीन् सु-संहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह ॥
śrutadevo 'cyutaṃ prāptaṃ sva-gṛhāñ janako yathā / natvā munīn su-saṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha //
तृण-पीठ-बृषीष्व् एतान् आनीतेषूपवेश्य सः । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् स-भार्यो ऽवनिजे मुदा ॥
tṛṇa-pīṭha-bṛṣīṣv etān ānīteṣūpaveśya saḥ / svāgatenābhinandyāṅghrīn sa-bhāryo 'vanije mudā //
तद्-अम्भसा महा-भाग आत्मानं स-गृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्ध-सर्व-मनोरथः ॥
tad-ambhasā mahā-bhāga ātmānaṃ sa-gṛhānvayam / snāpayāṃ cakra uddharṣo labdha-sarva-manorathaḥ //
फलार्हणोशीर-शिवामृताम्बुभिर् मृदा सुरभ्या तुलसी-कुशाम्बुयैः । आराधयाम् आस यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्व-विवर्धनान्धसा ॥
phalārhaṇośīra-śivāmṛtāmbubhir mṛdā surabhyā tulasī-kuśāmbuyaiḥ / ārādhayām āsa yathopapannayā saparyayā sattva-vivardhanāndhasā //
स तर्कयाम् आस कुतो ममान्व् अभूत् गृहान्ध-कुपे पतितस्य सङ्गमः । यः सर्व-तीर्थास्पद-पाद-रेणुभिः कृष्णेन चास्यात्म-निकेत-भूसुरैः ॥
sa tarkayām āsa kuto mamānv abhūt gṛhāndha-kupe patitasya saṅgamaḥ / yaḥ sarva-tīrthāspada-pāda-reṇubhiḥ kṛṣṇena cāsyātma-niketa-bhūsuraiḥ //
सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः । स-भार्य-स्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्य्-अभिमर्शनः ॥
sūpaviṣṭān kṛtātithyān śrutadeva upasthitaḥ / sa-bhārya-svajanāpatya uvācāṅghry-abhimarśanaḥ //
श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परम-पूरुषः । यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्य् आत्म-सत्तया ॥
śrutadeva uvāca nādya no darśanaṃ prāptaḥ paraṃ parama-pūruṣaḥ / yarhīdaṃ śaktibhiḥ sṛṣṭvā praviṣṭo hy ātma-sattayā //
यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्म-मायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नम् अनुविश्यावभासते ॥
yathā śayānaḥ puruṣo manasaivātma-māyayā / sṛṣṭvā lokaṃ paraṃ svāpnam anuviśyāvabhāsate //
शृण्वतां गदतां शश्वद् अर्चतां त्वाभिवन्दताम् । णृणां संवदताम् अन्तर् हृदि भास्य् अमलात्मनाम् ॥
śṛṇvatāṃ gadatāṃ śaśvad arcatāṃ tvābhivandatām / ṇṛṇāṃ saṃvadatām antar hṛdi bhāsy amalātmanām //
हृदि-स्थो ऽप्य् अति-दूर-स्थः कर्म-विक्षिप्त-चेतसाम् । आत्म-शक्तिभिर् अग्राह्यो ऽप्य् अन्त्य् उपेत-गुणात्मनाम् ॥
hṛdi-stho 'py ati-dūra-sthaḥ karma-vikṣipta-cetasām / ātma-śaktibhir agrāhyo 'py anty upeta-guṇātmanām //
नमो ऽस्तु ते ऽध्यात्म-विदां परात्मने अनात्मने स्वात्म-विभक्त-मृत्यवे अम्प्; स-कारणाकारण-लिङ्गम् ईयुषे स्व-माययासंवृत-रुद्ध-दृष्टये ॥
namo 'stu te 'dhyātma-vidāṃ parātmane anātmane svātma-vibhakta-mṛtyave amp; sa-kāraṇākāraṇa-liṅgam īyuṣe sva-māyayāsaṃvṛta-ruddha-dṛṣṭaye //
स त्वं शाधि स्व-भृत्यान् नः किं देव करवाम हे । एतद्-अन्तो नृणां क्लेशो यद् भवान् अक्षि-गोचरः ॥
sa tvaṃ śādhi sva-bhṛtyān naḥ kiṃ deva karavāma he / etad-anto nṛṇāṃ kleśo yad bhavān akṣi-gocaraḥ //
श्री-शुक उवाच तद्-उक्तम् इत्य् उपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्ति-हा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस् तम् उवाच ह ॥
śrī-śuka uvāca tad-uktam ity upākarṇya bhagavān praṇatārti-hā / gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prahasaṃs tam uvāca ha //
श्री-भगवान् उवाच ब्रह्मंस् ते ऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्य् अमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पाद-रेणुभिः ॥
śrī-bhagavān uvāca brahmaṃs te 'nugrahārthāya samprāptān viddhy amūn munīn / sañcaranti mayā lokān punantaḥ pāda-reṇubhiḥ //
देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शन-स्पर्शनार्चनैः । शनैः पुनन्ति कालेन तद् अप्य् अर्हत्तमेक्षया ॥
devāḥ kṣetrāṇi tīrthāni darśana-sparśanārcanaiḥ / śanaiḥ punanti kālena tad apy arhattamekṣayā //
ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषाम् प्राणिनाम् इह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किम् उ मत्-कलया युतः ॥
brāhmaṇo janmanā śreyān sarveṣām prāṇinām iha / tapasā vidyayā tuṣṭyā kim u mat-kalayā yutaḥ //
न ब्राह्मणान् मे दयितं रूपम् एतच् चतुर्-भुजम् । सर्व-वेद-मयो विप्रः सर्व-देव-मयो ह्य् अहम् ॥
na brāhmaṇān me dayitaṃ rūpam etac catur-bhujam / sarva-veda-mayo vipraḥ sarva-deva-mayo hy aham //
दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवम् अवजानन्त्य् असूयवः । गुरुं मां विप्रम् आत्मानम् अर्चादाव् इज्य-दृष्टयः ॥
duṣprajñā aviditvaivam avajānanty asūyavaḥ / guruṃ māṃ vipram ātmānam arcādāv ijya-dṛṣṭayaḥ //
चराचरम् इदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः । मद्-रूपाणीति चेतस्य् आधत्ते विप्रो मद्-ईक्षया ॥
carācaram idaṃ viśvaṃ bhāvā ye cāsya hetavaḥ / mad-rūpāṇīti cetasy ādhatte vipro mad-īkṣayā //
तस्माद् ब्रह्म-ऋषीन् एतान् ब्रह्मन् मच्-छ्रद्धयार्चय । एवं चेद् अर्चितो ऽस्म्य् अद्धा नान्यथा भूरि-भूतिभिः ॥
tasmād brahma-ṛṣīn etān brahman mac-chraddhayārcaya / evaṃ ced arcito 'smy addhā nānyathā bhūri-bhūtibhiḥ //
श्री-शुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्टः सह-कृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्म-भावेन मैथिलश् चाप सद्-गतिम् ॥
śrī-śuka uvāca sa itthaṃ prabhunādiṣṭaḥ saha-kṛṣṇān dvijottamān / ārādhyaikātma-bhāvena maithilaś cāpa sad-gatim //
एवं स्व-भक्तयो राजन् भगवान् भक्त-भक्तिमान् । उषित्वादिश्य सन्-मार्गं पुनर् द्वारवतीम् अगात् ॥
evaṃ sva-bhaktayo rājan bhagavān bhakta-bhaktimān / uṣitvādiśya san-mārgaṃ punar dvāravatīm agāt //